Mâide Suresi

Medine’de hicrî 7 veya 10. yılda indirilmiş olması muhtemel olan, 120 âyetten oluşan, adını 112 ve 114. âyetlerde geçen ve “(gök) sofrası” anlamına gelen مَآئِدَة mâideh kelimesinden alan Mâide sûresi, inişe göre 108, resmî sıralamada ise 5. sûredir.

Mâide sûresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Nisâ’ sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre “kitap ehliyle ilgili geniş bilgilerin verilmesi” (Nisâ’ 44-70, 153-156; Mâide 12-13, 18-26, 41-45, 51-66, 68-71, 77-86), “sözlerini bozan kitap ehline dair yaptırımların ortaya konulması” (Nisâ’ 154-156; Mâide 13), “kitap ehlinin dinde aşırıya gitmemesi gerektiği” (Nisâ’ 171; Mâide 77), “yahudi ve hrıstiyanların dost edinilmemesi zorunluluğu” (Nisâ’ 144; Mâide 51, 57), “hrıstiyanlar ve Hz. İsa ile ilgili malumatın zikredilmesi” (Nisâ’ 157-162, 171-172; Mâide 14-17, 46-50, 72-76, 110-118), “mutlak manada adaletin tesisi noktasında Allah için şahitlik edilmesi” (Nisâ’ 135; Mâide 8), “abdest ve teyemmümle ilgili bilgilerin verilmesi” (Nisâ’ 43; Mâide 6), “Yüce Allah’a ve Rasûlü’ne itaatin gerekliliği” (Nisâ’ 80; Mâide 92), “bütün mahlûkatın hükümranlığının Yüce Allah’a ait oluşu” (Nisâ’ 126, 131-132, 170; Mâide 120) vs. konular iki sûre arasındaki ortak mesajlar olarak belirlenebilir.

Mâide sûresinin ilk âyetlerinde, akitlerin gereğinin yerine getirilmesi, Yüce Allah’ın sembollerine saygı gösterilmesi, haram etler, kitap ehlinin kestiği hayvanların yenebilmesi, abdest ve teyemmümle ilgili bilgiler, şahitliğin yerine getirilmesi gerektiği, müminlere ödül, inkârcılara ise azap vaadi zikredilmektedir.

12. âyetten itibaren, İsrailoğullarıyla ilgili bilgilerle hrıstiyanların Hz. İsa’ya ilahlık yakıştırma içerikli bakışı ele alınmakta, yahudi ve hrıstiyanların kendilerini ayrıcalıklı görmeleri eleştirilmekte, İsrailoğullarının Hz. Mûsâ’yı bunaltmalarından söz edilmekte, iki âdemoğlunun kurban sunma kıssasına yer verilmekte, insan öldürmenin feci bir suç olduğu bildirilmektedir.

35. âyetten itibaren, takvâ vurgusu, mahşerde fidyenin geçerli olmaması, hırsızlara dünyada verilmesi gereken ceza hatırlatılmakta, tevbe ederlerse affedilecekleri bildirilmekte, Hz. Peygamber’in kitap ehlinin saptırma girişimlerine karşı dikkatli davranması gerektiği dile getirilmekte, Tevrât’taki bazı hükümlerin nelerden oluştuğuna değinilmekte, Hz. İsa’nın görev ve sorumluluklarına işaret edilmekte, sonrasında yahudi ve hrıstiyanların dost edinilmemesi gerektiğine dikkat çekilmekte, onların nasıl ikiyüzlü davrandıkları, ne türden korkunç hatalara sahip oldukları ifade edilmekte, teslisin küfür olduğu bildirilmekte, Hz. İsa ile Hz. Meryem’in insan oluşlarına dair özel açıklamalara yer verilmekte, kitap ehlinin kötüleri olduğu gibi iyilerinin de bulunduğuna dair bilgiler zikredilmektedir.

87. âyetten itibaren, temiz ve helal gıdaların yenmesi, yeminlerin keffareti, içki, kumar, dikili taşlar ve fal oklarının şeytanın işleri olduğu, av yapılmasıyla ilgili çeşitli hükümler, Kâbe’nin fonksiyonu, müminlerin soru sorma ahlakı, Yüce Allah’a rağmen haram konulmaması gerektiği, sorumlulukların şahsiliği, şahitliğin önemi ele alınmakta, mahşerde herkesin sorgulanacağı bildirilmektedir.

110. âyetten itibaren, Hz. İsa’nın durumu ile havarilerin iman itirafları, gökten sofra isteklerine yönelik ilahi nimetlendirme cevabı zikredilmekte, mahşerde Hz. İsa’nın sorgunlamasındaki sözlerine yer verilmekte ve mutlak hükümran olan Yüce Allah’ın kudretine dair verilen bilgi ile sûre sona erdirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 51-69. ayetlerinde müminleri uyardığını, Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmemeleri gerektiğini, bazı münafıkların bu uyarıyı dikkate almadıklarını, di nden dönenlerin Allah’a zarar veremeyeceğini ve vazgeçilmez olmadıklarını, müminlerin dostunun Allah, Peygamber ve müminler olduğunu ifade etmekte, kitap ehlinin Müslümanlarla alay ettiğini, bu nedenle cezalandırıldıklarını, Yahudilerin Allah’a iftira attıklarını ve ilahi mesajlara itibar etmediklerini vs. durumlarını haber vermektedir.

ıı. (52. Ayet): Münafıkların Olumsuz ve İkiyüzlü Tavrı

فَتَرَى الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ ف۪يهِمْ يَقُولُونَ نَخْشٰىٓ اَنْ تُص۪يبَنَا دَآئِرَةٌ فَعَسَى اللّٰهُ اَنْ يَاْتِيَ بِالْفَتْحِ اَوْ اَمْرٍ مِنْ عِنْدِه۪ فَيُصْبِحُوا عَلٰى مَآ اَسَرُّوا ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ نَادِم۪ينَ “Kalplerinde hastalık bulunanların ‘Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz.’ diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir zafer veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.”

Ayetteki فَتَرَى [feterâ] fiili “(şöyle) görürsün”; الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ [ellezîne fî kulûbihim ] ifadesi “kalplerinde (şöyle bir şey) olanları”; مَرَضٌ [meradun] kelimesi “bir hastalık”; يُسَارِعُونَ [yüsâri‘ûıne ] fiili “yarışıyorlar, koşuşturuyorlar”; ف۪يهِمْ [fîhim] ifadesi “onlarda, aralarına”; يَقُولُونَ [yekûlûne] fiili “(şöyle) diyorlar”; نَخْشٰى [nahşâ ] fiili “korkuyoruz”; اَنْ تُص۪يبَنَا [en tusîbenâ ] ifaddesi “bize isabet etmesinden, başımıza gelmesinden”; دَآئِرَةٌ [dâiratün ] kelimesi “herhangi bir felaket”; فَعَسَى اللّٰهُ [fe ‘asellâhu ] ifadesi “umulur ki Allah”; اَنْ يَاْتِيَ [en ye’tiye ] ifadesi “getirmesini, ile gelmesini”; بِالْفَتْحِ [bi’l-fethı ] ifadesi “bir fetih”; اَوْ اَمْرٍ [ev emrin ] ifadesi “veya bir buyruk”; مِنْ عِنْدِه۪ [min ‘ındihî] ifadesi “O’nun katından”; فَيُصْبِحُوا [fe yusbihû ] fiili “(şöyle olmaya) dönerler, dönüşürler”; عَلٰى مَآ اَسَرُّوا [‘alâ mâ eserrû ] ifadesi “gizledikleriyle ilgili olarak”; ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ [fî enfüsihim ] ifadesi “onların nefislerinde, içlerinde, kendi nefislerinde”; نَادِم۪ينَ [nâdimîne] kelimesi ise “pişman olacak kişiler (olarak)” demektir.

Burada Medine toplumundaki münafıkların menfaatperest tutumları ve Yüce Allah’ın onları mahcup edebilecek imkânlar yaratabileceğiyle ilgili vaadi gündeme getirilmektedir.

1. فَتَرَى الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ ف۪يهِمْ يَقُولُونَ نَخْشٰىٓ اَنْ تُص۪يبَنَا دَآئِرَةٌ “Kalplerinde hastalık bulunanların ‘Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz.’ diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün.” Yüce Allah Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyi müminlere yasakladığını beyan ettikten sonra, kalplerinde imansızlık hastalığı bulunan münafıkların bu grupların arasına adeta koşuştuklarını, gerekçe olarak da başlarına sıkıntı gelmesi olduğunu ifade ettiklerini bildirmektedir.

Burada sözü edilen münafıkların Medine’deki Abdullah b. Übeyy ve onunla birlikt e hareket edenler olduğu, zengin olan Yahudi ve Necran Hristiyanlarına koşuştukları, aksi takdirde yani Müslüman olmaları durumunda başlarına bela ve musibet gelmesinden korktuklarını dile getirdikleri bildirilmektedir.(315) Mâide 5:62’de de geçen يُسَارِعُونَ [yüsâri‘ûne] fiili “koşuşturmak” manasına gelmekte ve orada da aynı şekilde münafıkça davranan Yahudilerin fiili olarak kullanılmaktadır.

Ayette münafıkların dile getirdiği نَخْشٰىٓ اَنْ تُص۪يبَنَا دَآئِرَةٌ ifadesi hakkında da bazı açıklamalar gerekmektedir. Buna göre Mâide 5:52, Tevbe 9:98 ve Fetih 48:6’da geçen دَآئِرَة [dâiratün/devâir] kelimesi [devlet] kelimesi gibi “dönen şey” manasına gelmekte, bu doğrultuda bir kavimden diğer bir kavme dönüp dolaşan bela, bozguna uğrama, korkunç olaylar gibi kendisinden korkulan bir musibet m anasını içermekte, devletin saltanat manasında insanlar arasında dönüp dolaşması gibi [devâir]in yani belaların da dönüp dolaştığı ifade edilmektedir.

Ayetin vermek istediği mesajla ilgili olarak İmâm Zeccâc’ın şöyle dediği nakledilmektedir: “Bu, yani ayetin mesajı ‘Biz, Peygamber’in işini tam yerine oturmadığından endişeleniyoruz ve işin tersine dönerek başlangıçtaki (mağlup) halini alabileceğini hesaba katıyoruz’ şeklinde olabilir.”(316) Bu ifadeden maksadın müşriklerin ileriki dönemlerde galip gelmesinden korkmaları şeklinde olduğu da ifade edilmektedir.(317)

Bu tür ifadelerden de çıkartılabileceği gibi, Medine’deki münafıklar Müslümanların durumundan emin olmadıkları için, zamanın neler getireceğini bilemediklerini, yarın kimlerin ve şartların nasıl bir hal alacağını kestiremediklerini, bu yüzden mevcut durumdaki ekonomik işleyişlerini birlikte sürdürdükleri, gerektiğin de borç vs. alıp işlerini yürüttükleri Yahudi ve Hristiyanlarla içiçeliği sürdürmekte kararlı oldukları anlaşılmaktadır. İşte Yüce Allah Hz. Peygamber’in bu gibileri çevresinde göreceğini veya görmekte olduğunu bildirmekte, ancak münafıkların bu türden düşünce ve tavır sergilemelerinin yanlış olduğunu da devam eden cümlede ortaya koymaktadır.

2. فَعَسَى اللّٰهُ اَنْ يَاْتِيَ بِالْفَتْحِ اَوْ اَمْرٍ مِنْ عِنْدِه۪ فَيُصْبِحُوا عَلٰى مَآ اَسَرُّوا ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ نَادِم۪ينَ “Umulur ki Allah bir zafer veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.” Yüce Allah münafıkların yersiz ve menfaatperestlik sergile yen tutumlarını eleştirmekte ve Müslümanlar lehine bir fetih, zafer getirebileceğini veya katından Müslümanlara herhangi başka bir imkân verebileceğini, bunun sonunda da münafıkların içlerinde sakladıklarından dolayı derin pişmanlık yaşayacaklarını bildirmektedir.

Burada zikredilen “fetih”ten kasıt müşriklerle ve/veya kitap ehli inkârcılarıyla yapılacak savaşlardaki zafer olabileceği gibi, bu surenin indiriliş zamanıyla birbirine çok yakın olan “Mekke’nin fethi” de burada söz konusu olabilir.(318)

Ayette geçen اَوْ اَمْرٍ مِنْ عِنْدِه۪ “Veya katından bir buyruk, imkân, başarı” ifadesinin başındaki اَوْ [ev] edatına “veya” manası verilebileceği gibi [tefsîriyye] veya [tafsîliyye] olarak “yani” manası da verilebilir. Buna göre “veya” anlamı verilirse “katından bir emir” ifadesi mesela Kurayza ve Nadîroğullarına yönelik sağlanan galibiyet kastediliyor olabilir.(319) Yok, eğer bu edat “yani” manasına alınırsa bu defa Müslümanlara lutfedilen her bir yardım ve zafer burada yeniden pekiştirilerek hatırlatılıyor demektir.

Ayetin sonundaki فَيُصْبِحُوا عَلٰى مَآ اَسَرُّوا ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ نَادِم۪ينَ ifadesi “İçlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olacaklar” manasına gelebileceği gibi “içlerindeki düşüncelerden dolayı vicdan azabı çekmeye başlarlar”(320) şeklinde de anlaşılabilir; çünkü metin her ikisine de müsaittir.

Ayetin ikinci kısmının başında yer alan عَسَى [‘asâ] fiili “umulur ki” manasına gelmektedir. Ancak bu fiilin Yüce Allah’a nispet edilmesi durumunda “ihtimal” değil de “kesinlik” anlamının söz konusu olacağıyla ilgili bir değerlendirmeyi burada aktarmakta yarar görmekteyiz:

“Müfessirler, Yüce Allah’ın kendisi için kullandığı عَسَى [‘asâ] ‘belki’ lafzının, ‘mutlaka’ manasına geldiğini, çünkü kerim olan Yüce Allah, yapacağı hayırlı bir iş hususunda, insanlara ümit verince, bu insanların kendisine iyice bağlandığı ve olmasını ümit ettiği ilahi vaad mesabesindedir.”

“Buna göre ayetin mânası şöyle olur: ‘Yüce Allah mutlaka, Rasûlullah’ı ve Müslümanları düşmanlarına galip getirmek suretiyle, fethi müyesser edecek veya Yahudilerin kökünü kurutacak ya da onları beldelerinden çıkaracak, böylece de münafıkları vesveselerinden dolayı bin pişman edecek, katından olan bir işi mutlaka verecektir.’ Çünkü o münafıklar, Rasûlullah’ın başarısının devamından şüphelenerek, ‘Biz onun bu işinin tamamlanacağını ve süreceğini sanmıyoruz. Görünen o ki, saltanat ve galibiyet şansı düşmanlarının olacak’ diyorlardı.”(321)

Dipnotlar

• 315-) Razi, age ., XII, 16.
• 316-) Razi, age ., XII, 16. 317-) Semekandî, age ., I, 397. 318-) Semerkandi , age ., I, 398; Taberi , age ., VI, 280.
• 319-) Semerkandi , age ., I, 398; Zemahşeri, age ., I, 630. 320-) Esed, age ., s. 202.
• 321-) Razi, age ., XII, 16-17.