Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 51-59. ayetlerinde takva sahiplerine çeşitli nimetler vereceğini, orada başka bir ölüm tatmayacaklarını, Allah’ın büyük lütfu gereği azaptan korunmuş olacaklarını, vahyin kolaylaştırıldığını ve inkâr edenlerin akıbetin in beklenmesi gerektiğini ifade etmektedir.

ı. (58. Ayet): Vahyin Kolaylaştırılmış Oluşu

فَاِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ “Biz onu (Kur’an’ı gerçeği) hatırlasınlar diye senin diline kolaylaştırdık.”

Ayetteki فَاِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ [fe innemâyessernâ] fiili “şüphe yok ki biz onu kolaylaştırdık”; بِلِسَانِكَ [bi lisânike] ifadesi “senin diline”; لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [le‘alellehum yetezekkerûne] ifadesi ise “(gerçeği) hatırlasınlar diye, umulur ki (gerçeği) hatırlarlar” demektir.

Burada vahyin yani Kur’an’ın gerçekler hatırlansın diye kolaylaştırıldığı gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, Duhân suresinin ikinci ayetinde dile getirdiği “apaçık kitaba yemin olsun” ifadesine uygun olarak, bu ayette de vahyini kolaylaştırdığını vurgulu bir ifade ile dile getirmekte, bu amaçla cümleyi اِنَّمَا [innemâ] edatıyla başlatmaktadır.

Vahyin Hz. Peygamber’in diline, yani apaçık Arapça lisanına kolaylaştırılmış olduğu gerçeği aynı ifadelerle Meryem 19:97’de de dile getirilmektedir. Bu arada Kamer 54:17, 22, 32, 40’ta ve Müzzemmil 73:20’de Kur’an’ın kolaylaştırıldığı ve kolay olduğu beyan edilmektedir.

Yüce Allah’ın kelam sıfatı olan vahiy elbette insan idrakini aşan bir hakikate sahiptir. Bilgisini hiç kimsenin kuşatamayacağı Yüce Allah’ın kelam sıfatını mahlukatın anlayabilmesi elbette kolaylaştırılmış olması şartına bağlıdır. Konuyla ilgili bütün ayetlerde bu kolaylaştırma işlemini Yüce Allah’ın gerçekleştirdiği beyan edilmektedir.

Duhân suresi özelinde düşündüğümüzde, vahyin Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırılması bu surede anlatılan bazı kıssaların kolayca anlaşılabilmesi ve inkârcılara yönelik verilen çeşitli bilgilerin kavranabilmesi gerekçesine bağlanabilir. Yabancı dilde anlatılan kıssalardan ibret alınamayacağı gibi, dili anlaşılamayan prensiplerin de hiç kimseye faydası olmayacaktır. Tevhid, şirk, risalet, ahiret gibi en önemli konuların işlendiği Duhân suresi özelinde “vahyin kolaylaştırılmış olması”nın belirtilmesi son derece anlaşılabilir bir durum arz etmektedir.

“Kolaylaştırılmış vahiy” ifadesi elbette sadece Kur’an için söz konusu değildir. İbrâhîm 14:4’te beyan edildiği gibi, peygamberler kendi kavimlerinin diliyle gönderilmiştir ki mesajları onlara açıklasınlar. Bu ayette maksat “mesajı açıklamak” diye belirlenmiş; “vahyin kolaylaştırılması” hakikati yorumunu yapmakta olduğumuz ayette ise “gerçeği hatırlamak” şeklinde bir sebebe bağlanmıştır.

Ayetin sonunda yer alan يَتَذَكَّرُونَ [yetezekkerûne] fiili “(gerçeği) hatırlamak” demektir ki maksat anlatılanlar doğrultusunda muhatapların öğüt ve ibret almasını sağlamaktır. Gerçeklerin hatırlanmasından maksadın içeriğinde elbette Yüce Allah’ın insanların fıtratına yerleştirdiği hakikatler de yer almaktadır ki Kur’an’ın isimleri arasında [zikr], [zikrâ] ve [tezkirah] kelimelerinin bulunma gerekçesi de bu olsa gerektir. Vahiy insanı fıtratıyla ve gerçeklerle buluşturan tek gerçekliktir.

Dipnotlar