Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 17-33. ayetlerinde Firavun’un Hz. Musa’ya karşı olumsuz tavrını, Hz. Musa’nın İsrailoğullarını beraberinde alıp götürme teklifini, bu isteğini reddetmeleri sebebiyle inkârcı azgınların denizde boğulduklarını, geriye pek çok servet bıraktıklarını ve bunların da İsrailoğullarına miras bırakıldığını ifade etmektedir.

ıı. (25-28. Ayetler): Kıptilerin Geride Bıraktıkları Servet

كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَر۪يمٍ وَنَعْمَةٍ كَانُوا ف۪يهَا فَاكِه۪ينَ كَذٰلِكَ وَاَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا اٰخَر۪ينَ “Onlar geride bahçeler, (su) kaynakları, ekinler, değerli bir makam ve içinde zevk sürdükleri nimetler bırakmışlardı. İşte böylece onları (o nimetleri) başka bir topluma miras bırakmıştık.”

Buradaki كَمْ [kem] edatı “nice”; تَرَكُوا [terakû] fiili “bırakmışlardı, terk etmişlerdi; مِنْ جَنَّاتٍ [mincennâtin] kelimesi “bahçeler i”; وَعُيُونٍ [ve‘uyûnin] sözcüğü “ve su gözeleri ni”; وَزُرُوعٍ [vezurû‘in] kelimesi “ve ekinler i”; وَمَقَامٍ كَر۪يمٍ [vemakâmin kerîmin] tamlaması “ve değerli konakları”; وَنَعْمَةٍ [vena‘metin] kelimesi “ve nimetler i”; كَانُوا [kânû ] fiili “(şöyle) idiler”; ف۪يهَا [fîhâ ] ifadesi “orada”; فَاكِه۪ينَ [fâkihîne] kelimesi “zevklenmekte oldukları”; كَذٰلِكَ [kezâlike] kelimesi “işte böyle”; وَاَوْرَثْنَاهَا [veevrasnâhâ] fiili “ve onları miras bırakmıştık”; قَوْمًا [kavmen] kelimesi “(şöyle) bir kav m e, bir topluluğa”; اٰخَر۪ينَ [âharîne] sözcüğü ise “diğerlerine, başkalarından oluşanlara” demektir.

Burada denizde boğulan Kıptilerin geride bıraktıkları şeyler ve onların İsrailoğullarına miras bırakılması olayı gündeme getirilmektedir.

1. كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَر۪يمٍ وَنَعْمَةٍ كَانُوا ف۪يهَا فَاكِه۪ينَ “Onlar geride bahçeler, (su) kaynakları, ekinler, değerli bir makam ve içinde zevk sürdükleri nimetler bırakmışlardı.” Yüce Allah burada demiş olmasa da Yûnus 10:90 gibi başka ayetlerde Firavun ve adamlarının denizde boğulduklarını ifade etmekte ve Kıpt ilerin ise geriye pek çok şey bıraktıklarını haber vermektedir. Bu çerçevede nice bağları-bahçeleri, su gözelerini-ırmakları, çeşit çeşit tarım ürünlerini-ekili arazileri, güzel ve değerli konakları, içinde huzur içerisinde oldukları hoş ve güzel yaşantıyı geride bıraktıkları haber verilmektedir.

Burada geçen مَقَامٍ كَر۪يمٍ [makâmin kerîmin] tamlaması onların yaşadığı “güzel mekânlar”, “evler”, “yöneticilerin sarayları” vs. manalar vermektedir.(64) Bir kez de Müzzemmil 73:11’de geçen نَعْمَة [na‘meh/en-na‘meh] kelimesi ise “nimetler”, “refah içinde oluş” anlamını içermektedir. Kelimenin bu anlamı ayetin sonundaki فَاكِه۪ين [fâkihîne] “zevklenerek” kelimesiyle de desteklenmektedir.

Müzzemmil 73:11’de de geçen اُو۬لِي النَّعْمَة [uli’n-na‘meti] ifadesi “nimet sahipleri, kendilerine nimet verilmiş olanlar, nimetle buluşturulmuş olanlar, nimet içinde yüzenler” demektir. Çeşitli âlimlerimiz tarafından isabetle vurgulandığı gibi, [uli’n-na‘meti] “nimet içinde olmak”, [uli’n-nı‘meti] “nimetlendirmek, nimetlendiriciler”, [uli’n-nu‘meh] ise “sevinçli olanlar” demektir.(65)

Konuyla ilgili olarak Şu‘arâ 26:57-58’de şöyle buyrulmaktadır: “(Bu vesileyle) onları (yani Firavun ve kavmini sahip oldukları) bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamlardan çıkardık.” Burada Kıptilerin çıkartıldıkları haber verilen nimet ve güzellikler ortamının, İsrailoğullarına miras kılındığı bildirilmiş olmaktadır.

2. كَذٰلِكَ وَاَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا اٰخَر۪ينَ “İşte böylece onları (o nimetleri) başka bir topluma miras bırakmıştık.” Yüce Allah Kıptileri suda boğduktan sonra onların geride bıraktıkları neleri varsa, memleketlerini ve mülklerini başka bir topluluğa yani İsrailoğullarına miras olarak verdiğini bildirmektedir. Bunun delili Şu‘arâ 26:59’daki şu beyandır: “Böylece, İsrailoğullarını onlara (yani geride bıraktıklarına) mirasçı yaptık.”

Bu konunun öncesi ve sonrasının ele alındığı başka bazı ayetleri hatırlatmakta da yarar vardır. A‘râf 7:128-129. ayetlerde şöyle buyrulmaktadır: “(O sırada) Musa kavmine şöyle bir tavsiyede bulunmuştu: ‘Allah’tan yardım isteyin ve sabırlı olun. Şüphesiz ki yeryüzü Allah’ındır. Kullarından dilediğine (layık olana) onu mirasçı yapar. (Mutlu) son, muttakîler (duyarlı olanlar) içindir.' Onlar “Sen bize (peygamber olarak) gelmeden önce de eziyete uğratılmıştık; geldikten sonra da!” demişlerdi. (Musa ise): “Elbette Rabbiniz, düşmanınızı helak edecek, onların yerine sizi yeryüzüne hâkim kılacak ve nasıl hareket edeceğinize bakacaktır.” demişti. Bunun üzerine Mûsâ da onlara, ‘Kesinlikle Rabbiniz düşmanınızı helak edecek ve onların yerine sizi yeryüzüne hakim kılacak da nasıl hareket edeceğinize bakacaktır’ demişti.”

İşte bu vaadin gerçekleştiği hem yorumunu yapmakta olduğumuz ayette, hem de Şu‘arâ 26:59’da dile getirilmektedir. Ayrıca A‘râf 7:137’de şöyle buyrulmaktadır: “Hakaretlere maruz bırakılmış olan o kavmi, içini bereketle doldurduğumuz ülkenin doğu taraflarına ve batı taraflarına mirasçı kılmıştık. Rabbinin, sabırlarına karşılık İsrailoğullarına verdiği güzel söz yerine gelmiş oldu. Firavun ve kavminin yaptıkları (bahçeleri veya sanat eserlerini) ve yükselttikleri (binaları)nı yerle bir etmiştik.”

Yüce Allah İsrailoğullarına ihsan ettiği bu nimetin kadrini ve kıymetini iyi bilmeleri gerektiğini ifade edercesine, kendilerini köle edinip hayatı zindan eden zorba insanların ellerinden mallarını ve servetlerini alıp beğenmedikleri, köle olarak görüp kullandıkları insanlara teslim etmişti. Benzer çarpık bakışlar Mekkeli müşriklerin elebaşlarında da Müslümanlara karşı vardı. Onlar da başka bir belayla sonuçlanan bir akıbete uğratılmışlardı.

Dipnotlar

• 64-) Semerkandi , age ., III, 270; Taberi , age ., XXV, 123; Zemahşeri , age ., IV, 268. 65-) Semerkandi , age ., III, 271; Zemahşeri , age ., IV, 268.