Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 17-33. ayetlerinde Firavun’un Hz. Musa’ya karşı olumsuz tavrını, Hz. Musa’nın İsrailoğullarını beraberinde alıp götürme teklifini, bu isteğini reddetmeleri sebebiyle inkârcı azgınların denizde boğulduklarını, geriye pek çok servet bıraktıklarını ve bunların da İsrailoğullarına miras bırakıldığını ifade etmektedir.

ı. (23-24. Ayetler): Geceleyin Denizi Geçmeleri

فَاَسْرِ بِعِبَاد۪ي لَيْلًا اِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا اِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ “(Allah şöyle buyurmuştu): Kullarımı geceleyin yola çıkar! Şüphesiz ki takip edileceksiniz. Denizi rahatça terk edip geç! Şüphesiz ki onlar boğulacak bir ordudur.”

Buradaki فَاَسْرِ [feesri] emri “götür”; بِعِبَاد۪ي [bi‘ıbâdî] tamlaması “(şu) benim kullarımı”; لَيْلًا [leylen] kelimesi “geceleyin”; اِنَّكُمْ [inneküm] ifadesi “muhakkak ki siz”; مُتَّبَعُونَ [müttebe‘ûne] kelimesi “takip edilenler olacaksınız”; وَاتْرُكِ [vetruk] emri “ve terk et, bırak, geç”; الْبَحْرَ [el-bahra] kelimesi “deniz i”; رَهْوًا [rahven] kelimesi “huzurlu, yavaş, sakin”; اِنَّهُمْ [innehum] ifadesi “muhakkak ki onlar”; جُنْدٌ [cündün] kelimesi “(şöyle) bir ordu(dur)”; مُغْرَقُونَ [muğrakûne] sözcüğü ise “boğulanlar” demektir.

Burada Yüce Allah’ın Hz. Musa’ya yönelik sefer emri ile sonrasında Kıpt ilerin boğulacağı bilgisi gündeme getirilmektedir.

1. فَاَسْرِ بِعِبَاد۪ي لَيْلًا اِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ “(Allah şöyle buyurmuştu): Kullarımı geceleyin yola çıkar! Şüphesiz ki takip edileceksiniz.” Yüce Allah Hz. Musa’nın bir önceki ayette dile getirdiği du asına icabet etmiş ve Duhân 44:18. ayette de geçtiği üzere, beraberinde gönderilmesini istediği İsrailoğullarını yanına alarak geceleyin yola çıkmasını, çünkü arkalarından Firavun ve adamları tarafından takip edileceklerini haber vermektedir. Benzer bir emir Hûd 11:81’de Hz. Lut ve beraberindekiler için de zikredilmektedir.

Konuyla ilgili olarak Tâhâ 20:77’de şöyle buyrulmaktadır: “Mûsâ’ya, ‘Kullarımla birlikte geceleyin yola çık da (size) yetişilmesinden korkmaksızın ve (boğulmaktan) endişe etmeksizin onlara denizde kuru bir yol aç’ diye vahyetmiştik.” Benzer ifadeler Şu’arâ’ 26:52’de de yer almaktadır. Ayette اَسْرِ [esri] emrinin peşinden [bâ/bi] edatı gelmekte ve anlam “(kullarımla) yola çık” veya “(kullarımı) yola çıkar” manasına gelmektedir.

Şu’arâ’ 26:52’de de olduğu gibi ayetteki عِبَاد۪ي [‘ıbâdî] tamlaması Hz. Musa ile beraber olan o insanların “Rahmân’ın iyi ve has kulları” olduğunun bir delili olarak görülebilir. Bir kez de Şu‘arâ 26:52’de geçen مُتَّبَعُون [müttebe‘ûne] kelimesi ise “takip edilenler” manasına gelmektedir. Yüce Allah Hz. Musa'ya İsrailoğullarını alıp giderken, Firavun ve adamları yani Mısır Kıptileri tarafından takip edileceklerini bildirmektedir.(57)

Bu gece yolculuğu Hz. Peygamber’in hicretine benzemektedir. Demek ki Hz. Musa’nın hicreti de bu yolculuktu diyebiliriz. Hz. Peygamber’in Mescid-i Aksa’ya doğru İsrâ’sı ve Medine’ye hicreti ile Hz. Musa’nın ve adamlarının yolculuğu açıkça benzeşmektedir. Dahası her iki peygamberdeki “gece” motifleri de bir başka ortak yön olarak tanımlanabilir.

Burada söz konusu yolculuğun zikredilmesinin Hz. Peygamber’e yönelik mesajı, risaletin Mekke döneminde gerçekleşen Habeşistan’a hicret olayı olabilir.(58) Ancak bu hicrette Hz. Peygamber’in bulunmayacak oluşu mesajın sahâbîlere yönelik anlaşılmasının yolunu açmaktadır.

2. وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا اِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ “Denizi rahatça terk edip geç! Şüphesiz ki onlar boğulacak bir ordudur.” Yüce Allah Hz. Musa’ya hitabına devam etmekte ve denizi rahat ve huzurlu bir şekilde geçip gitmelerini emrederek onları takip edenlerin yani Firavun ordusunun ise boğulacağını haber vermektedir.

Burada geçen وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا emir, “Denizi açık bırak”,(59) “O yolu öylece bırak”,(60) “Denizi öyle olduğu gibi bırak”,(61) “Sen denizi rahat bir şekilde terk et”(62) şeklinde de tercüme edilmektedir. Yüce Allah Hz. Musa’ya denizi o şekilde terk etmesini, yani رَهْوًا [rahven] halinde “huzur içinde” onu geçmesini, bir anlamda korkmamasını, endişe etmemesini kendisinden istemektedir.

Tâhâ 20:77’de geçen “(size) yetişilmesinden korkmaksızın ve (boğulmaktan) endişe etmeksizin” ifadesi ile yorumunu yapmakta olduğumuz ayete verdiğimiz bu mana aynı hakikate işaret etmiş olmaktadır. Bize göre رَهْوًا [rahven] kelimesi “deniz”in durumunu değil, denizin terk edilme yani geçilme şeklini ifade etmiş olmaktadır. Bu yorumumuz “rahvan yürüyüş” ifadesiyle de örtüşmektedir.

Müfessirlerimiz konuyu denizin sakin, olduğu gibi bırakılması yani açılmış bir şekilde bırakılmasının kast edildiğini, çünkü geriden gelenlerin yolu açık sanıp sonrasında boğulmalarının manada yer aldığını beyan etmişlerdir.(63) Buna göre, denizin yarılmış hâli mucizenin bir başka olaya daha sahne olacağı, Hz. Musa ve İsrailoğullarını takip eden Firavun ve Kıptilerin orada boğulacakları beyan edilmiş olmaktadır.

Dipnotlar

• 57-) Taberi, age., XXV, 120. 58-) İslâmoğlu, age., s. 605’te 1. not.
• 59-) Süleyman Ateş, Meâl, s. 496. 60-) Mustafa Öztürk, Meâl, s. 556. 61-) Esed, age., s. 1013. 62-) İslâmoğlu, age ., s. 985. 63-) Semerkandi, age ., III, 270; Taberi , age ., XXV, 121-122; Zemahşeri , age ., IV, 268.