Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

ıı. (12-14. Ayetler): Yalancılıkları ve Hz. Peygamber’i Suçlamaları

رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ اِنَّا مُؤْمِنُونَ اَنّٰى لَهُمُ الذِّكْرٰى وَقَدْ جَآءَهُمْ رَسُولٌ مُب۪ينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ “(İşte o zaman inkârcılar:) ‘Rabbimiz! Bizden azabı kaldır! Şüphesiz ki biz (artık) inanıyoruz.’ (diyecekler). Bu hatırlamanın onlara ne yararı olabilir ki! Oysa kendilerine (gerçeği ulaştıran) apaçık bir elçi gelmişti. Sonra ondan yüz çevirmiş ve ‘Bu, cinlenmiş, (başkaları tarafından) öğretilmiş biridir!’ demişlerdi.”

Buradaki رَبَّنَا [rabbenâ] hitabı “ey Rabbimiz”; اكْشِفْ [ikşif] duası “kaldır, aç”; عَنَّا [‘annâ] ifadesi “bizden”; الْعَذَابَ [el-‘azâbe] kelimesi “o azabı”; اِنَّا [innâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; مُؤْمِنُونَ [mü’minûne] kelimesi “iman edenler(iz)”; اَنّٰى لَهُمُ [ennâ lehum] ifadesi “onlara ne faydası var ki”; الذِّكْرٰى [ez-zikrâ] kelimesi “(gerçeği) hatırlamanın”; وَقَدْ جَآءَهُمْ [ve kad câehum] fiili “onlara muhakkak ki gelmiştir”; رَسُولٌ مُب۪ينٌ [rasûlün mübînun] tamlaması “apaçık bir elçi”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; تَوَلَّوْا [tevellev] fiili “yüz çevirdiler”; عَنْهُ [‘anhu] ifadesi “ondan”; وَقَالُوا [vekâlû] fiili “ve dediler ki”; مُعَلَّمٌ [mu‘allemun] kelimesi “(bu) başkası tarafından öğretilmiş(tir)”; مَجْنُونٌ [mecnûnun] sözcüğü ise “cinlenmiş, mecnun(dur)” demektir.

Burada inkârcıların azabın kaldırılması istekleri, sonrasındaki tutumları ve Hz. Peygamber’e yönelik alaycı ve suçlayıcı tavırları gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 9-16. ayetlerinde müşriklerin olumsuz tutumlarına, kıyametin onları nasıl etkileyeceğine, yalancılıklarına, kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgilere, Hz. Peygamber’i suçlamalarına ve sonuçta azapla yakalanışlarına yer vermektedir.

1. رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ اِنَّا مُؤْمِنُونَ “(İşte o zaman inkârcılar:) ‘Rabbimiz! Bizden azabı kaldır! Şüphesiz ki biz (artık) inanıyoruz.’ (diyecekler).” Yüce Allah insanları kuşatan “apaçık duman azabı” yaşandığında helak edilmekte olan inkârcı sapkınların kendisine yalvaracağını, azabı kaldırması durumunda O’na inanacaklarını söyleyeceklerini ifade etmektedir.

Bu ayet önceki ayetlerde dile getirildiği üzere, Mekke’de yaşanmış bir olaydan ziyade Son Saat’te yaşanacak bir konuşmayı andırmaktadır. Ancak konu Mekke’de yaşanan kıtlıkla ilgili ise o zaman bu ayetteki mesajı geçmiş zaman anlamında başında gizli bir [kâle] “demişti ki” şeklinde hikâye kalıbında aktarılan bir cümle olarak düşünmek gerekmektedir.

2. اَنّٰى لَهُمُ الذِّكْرٰى وَقَدْ جَآءَهُمْ رَسُولٌ مُب۪ينٌ “Bu hatırlamanın onlara ne yararı olabilir ki! Oysa kendilerine (gerçeği ulaştıran) apaçık bir elçi gelmişti.” Bu ayet, “Her şeye rağmen bunlar kim, gerçeği hatırlamak kim” şeklinde de anlaşılabilir. Çünkü En‘âm 6:43’te bu gibilerle ilgili şöyle buyrulmaktadır: “Hiç olmazsa, onlara bu şekilde azabımız geldiği zaman boyun eğselerdi ya! Fakat kalpleri iyice katılaşmış ve şeytan da onlara yaptıklarını câzip göstermişti.” Bu ihtimal de söz konusu olmasına rağmen biz yorumlarımızı inkârcıların son andaki iman iddialarının reddedileceği şekildeki yaklaşıma göre yapmaya çalışacağız.

Yüce Allah azap uyguladığı bu insanların artık zamanı geçirmiş olduklarını, aldıkları öğüdün kendilerine hiçbir faydasının olmayacağını, çünkü kendilerine apaçık bir elçi gelmiş olmasına rağmen onu yalanladıklarını haber vermektedir. İşte bu nedenle, önceki ayette aktarıldığı üzere “biz de müminiz” sözlerinde samimi olup olmadıklarını ispatlama zamanlarının kalmadığı beyan edilmektedir. Konunun önemi nedeniyle bazı konulardaki bilgileri tekrar hatırlatmakta yarar görmekteyiz.

a) İbrâhim 14:7’de belirtildiği gibi, Allah’a iman edip şükür görevini yerine getirenlere Yüce Allah nimetlerini arttıracağını, küfredenlere ise azabının şiddetli olduğunu haber vermektedir. Benzer şekilde A‘râf 7:96’da da beyan edildiği gibi, şehir halkı iman edip muttaki olmaları durumunda gökten bereket kapılarının kendilerine açılacağı bildirilmektedir.

Bu konuda en önemli mesajlardan birisi de Hûd 11:3’te şu şekildedir: “(Bu kitap) Rabbinizden bağışlanma dilemeniz, sonra da O'na tevbe etmeniz (yönelmeniz) için (indirildi) ki (Allah) sizi belirlenmiş bir süreye kadar güzel bir şekilde yaşatsın ve iyilik sahibi olan herkese de iyiliğinden (daha çok) versin. Yüz çevirirseniz, size gelecek büyük bir günün azabından korkarım.”

Hz. Nuh’un kavmine tebliğinde şu ifadeleri kullandığı Kur’an’da bildirilmektedir: “Kendilerine yakıcı bir azap gelmeden önce ‘kavmini uyar’ diye Nuh’u kendi kavmine göndermiştik. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Ben sizin için açık bir uyarıcıyım. Allah’a kulluk edin; O’na karşı takvânızı takının (sorumluluğunuzu bilin, duyarlı olun) ve bana itaat edin ki (Allah) da günahlarınızı bağışlasın ve sizi belli bir süreye kadar ertelesin (cezalandırmadan yaşatsın).’ (Unutulmamalıdır ki) Allah’ın belirlediği süre dolunca o artık ertelenemez. Keşke bilseydiniz!”(18)

Hûd 11:52’de bu defa Hz. Hud kavmine seslenmiş, istiğfar ve tevbe sonrasında göğün bol nimetlerle kendilerine ihsan edileceğini, kuvvet üzerine kuvvet sahibi kılınacaklarını bildirmişti. Bu arada Hz. Nuh’un tebliğinde de bu tür nimet vaatlerinin yer aldığı ifadeler uzun uzadıya Nûh 71:10-20’de dile getirilmektedir.

Nisâ 4:147’de şöyle buyrulmaktadır: “Şükredip iman ederseniz Allah size ne diye azap etsin ki! Allah şükredenlerin ödülünü veren ve her şeyi bilendir.” Furkân 25:77’de “De ki: 'Duanız olmasaydı, Rabbim size neden değer versin ki!' (kâfirlere de ki): “Siz ise elbette (gerçeği) yalanladınız. Onun için ileride (bu günah size) yapışacaktır!” buyrularak konu özetlenmektedir.

b) Son demlerdeki tevbenin kabul edilmemesiyle ilgili olarak En‘âm 6:158’de de açıkladığımız üzere şöyle buyrulmaktadır: “Onlar ille de kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı delilerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı delilleri geldiği gün, önceden inanmamış ya da imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz. De ki: Bekleyin (bakalım); muhakkak ki biz de (sizinle beraber) bekleyenleriz.”

Yüce Allah bazı ayetleri yani inkârcıların helak ve azap kararını uygulayacağı gün geldiğinde artık imanın kabul edilmeyeceğini haber vermektedir. Bu ifade hayatın normal akışında iken eğer iman edilmemişse ölüm anındaki tevbenin kabul edilmeyeceği şeklindeki ilkeyi hatırlatmaktadır. Nisâ 4:18’de şöyle buyrulmaktadır: “Kötülükleri yapıp yapıp da içlerinden birine ölüm gelip çatınca ‘Ben şimdi tevbe ettim’ diyenler ile kâfir olarak ölenler için (kabul edilecek) tevbe yoktur. Onlar için acı bir azap hazırlamışızdır.”

Bu kuralın bir örneği olarak Yûnus 10:90’da geçen Firavun’un boğulmak üzereyken yaptığı ve kabul edilmeyen tevbesini hatırlamak gerekmektedir. Ayet mealen şöyledir: “Nihayet (denizde) boğulma haline gelince, (Firavun) ‘Gerçekten, İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de iman ettim. Ben de Müslümanlardanım!’ demişti.”

Ölüm anındaki iman ile bizzat mahşeri yani azabı görünce itiraf edilen iman arasında fark yoktur, çünkü Yüce Allah bunları kabul etmemektedir. Bu konuda Mü’min 40:85’te şu bilgiler vardır: “Allah’ın kulları hakkında süregelen kanunu olarak azabımızı gördükleri zaman (o anki) imanları, kendilerine yarar sağlamamış (olacak)tır. Kâfirler, orada kaybedeceklerdir.” Ölüm anında yapılan tevbelerin gerçek tevbe olmadığı mealini aktardığımız Nisâ 4:18’de açıkça belirtilmektedir. Bu noktada Secde 32:29 ile Sebe’ 34:52’de verilen bilgiler de hatırlanmalıdır.

Bu arada bilinmesi gereken ayetler arasında Zümer 39:54-55 de yer almaktadır. Ayetler meal olarak şöyledir: “Size azap gelip çatmadan önce Rabbinize dönün, O’na teslim olun, sonra size yardım edilmez. Siz farkında olmadan, ansızın başınıza azap gelmezden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline (Kur’an’a) tabi olun.” Bu ayetlerden de anlaşıldığı gibi son anda veya azap, felaket görüldükten sonra imanın ve tevbenin hiçbir geçerliliği yoktur.

Boğulmak üzereyken imanı kendisine fayda veren ve Yüce Allah’ın kendisini boğulmaktan kurtardığı Hz. Yunus’un kurtarılma sebebi ise Sâffât 37:143’te “daha önceki günlerinde Yüce Allah’ı tesbih edenlerden olması” şeklinde dile getirilmektedir. Bütün bu ayetlerden anlaşılan şudur: Ölüm anında veya helak ve azap esnasında kişinin iman etmesi kabul edilmeyecektir. Daha önceden iman etmemiş ve imanına uygun davranışlar ortaya koymamış ise son andaki inancın kişiye hiçbir faydası olmayacaktır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette dikkat çekilen husus bu olsa gerektir. Kendilerine gerçekleri açıklayan, apaçık uyarılarda bulunan elçi gelmiş olmasına rağmen ona itibar etmeyen inkârcılar, zamanında elçiyi alaya almış, onu tehdit etmiş ve onunla birlikte olanlara hayatı adeta zindan etmeye çalışmışlardı. İşte bu tiplerin “biz de müminiz” sözlerinde de sadakat sahibi olmadıkları devam eden cümlede açıkça ortaya konulmaktadır.

3. ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ “Sonra ondan yüz çevirmiş ve ‘Bu, cinlenmiş, (başkaları tarafından) öğretilmiş biridir!’ demişlerdi.” Yüce Allah inkârcıların dünya hayatlarındaki önce umursamaz, sonra da alaycı tavırlarını beyan etmektedir.

Bu çerçevede Hz. Peygamber’den, onun davet ve tebliğinden yüz çevirmiş, ona itibar etmeyip kendisini dikkate dahi almamışlar, dahası Tûr 52:30’da dile getirildiği üzere “zamanın (getireceği) felaketlere uğramasını bekliyoruz” demişlerdi.

Vahiyden ve onu tebliğ eden elçiden yüz çeviren inkârcılar bununla da yetinmemiş, Hz. Peygamber’i مُعَلَّم [mu‘allem] yani bazı insanlar veya cinler tarafından kendisine bir şeyler öğretilen birisi olarak suçlamaya başlamışlardı.

Çeşitli vesilelerle ifade ettiğimiz üzere, Mekke müşrikleri Hz. Peygamber’e “[mecnûn ] (cinlenmiş)”,(19) “[şâ‘ır] (şair)”,(20) “[sâhır] (büyücü)”,(21) “[meshûr] (büyülenmiş)”,(22) “[kâhin] (büyücü, kehanette bulunan)”,(23) “[müfterî] (iftiracı)”,(24) “[mu‘allem] (insanlar tarafından) öğretilmiş”,(25) “[kezzâb] (çok yalancı)”,(26) “[dâllûn] (sapkın(lardan))”(27) ve “[zâcir] (insanları ataların yolundan engelleyen kişi)”(28) diyorlardı. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette bu suçlamaların iki tanesi zikredilmektedir.

a) مُعَلَّم [mu‘allem] “(başka insanlar tarafından) öğretilmiş.” Hz. Peygamber’e birilerinin bu vahyi öğrettiği iddiasıyla ilgili olarak çeşitli beyanlar zikredilmektedir.

ı. Furkân 25:4’te şu bilgiler yer almaktadır: “Kâfirler, ‘Bu (vahiy), ancak o (Muhammed)’in uydurduğu ve bu konuda kendisine başka bir grubun da yardım ettiği bir yalandır’ diyerek, büyük bir haksızlık ettiler ve yalan söylediler.” Mekkeli inkârcılar redlerine vahye “iftira” demekle başlamışlar, ancak bununla yetinmemişlerdi.

Onlara göre, Muhammed (as) bunu tek başına uydurmamış, başka birileri de ona yardım etmişti. Bütün bu ifadeler esasında vahyin kaynağının ilahi değil, beşerî olduğunu ortaya koyma arzularının sonucuydu.

ıı. En‘âm 6:105’te şöyle buyrulmaktadır: “Böylece biz ayetleri geniş geniş açıklıyoruz. Sonuçta “Sen ders almışsın.” diyorlar. Sonuçta biz de bilen bir toplum için onu (Kur’an’ı) iyice açıklamaktayız.” Demek ki vahyin kaynağıyla ilgili olarak derin şüpheleri vardı.

ııı. Bu suçlamada Hz. Peygamber’e bunları öğretenin “bir kişi” olduğuna dair iddialar vardır. Bu bağlamda Nahl 16:103’te dile getirildiği üzere, vahyin kaynağı konusunu ele alan Mekkeli müşrikler, bunu Hz. Peygamber’e bir beşerin öğrettiğini söyleyerek, vahyin insan sözü olduğunu iddia etmişlerdir.

* Bu kişinin kim olduğu hususunda üzerinde ittifak edilmiş bir isim yoktur. Bu kişinin müşrik mi, Hristiyan mı, Yahudi mi, Acem mi, hanîf mi vs. hangi mensubiyette olduğu konusunda çeşitli iddialar mevcuttur. Mesela bunun Huvaytıb b. Abdüluzzâ’nın daha sonra Müslüman olan ‘Âiş (veya ‘Addâs)(29) adındaki İran’lı kölesi olduğu beyan edilmektedir.(30)

Elbette bu kişinin kim olduğu çok da önemli değildir; eğer önemli olsaydı Yüce Allah onun adını zikrederdi. Ancak bu kişinin konuştuğu dilin “yabancı bir lisan” olduğu Nahl 16:103. ayette beyan edilmektedir. Yüce Allah bu iddiayı cevaplarken söz konusu kişinin dilinin yabancı bir lisan olduğunu, Kur’an’ın ise apaçık Arapça olduğunu beyan ederek onlara esaslı bir cevap vermiştir.

* Furkân 25:4’te zikredilen “yardım” işinde sözü edilen grubun Cebr ve Yesâr adlı kişiler olduğu,(31) bunların Yahudi olduğu,(32) Nadr b. Hâris’e göre ise ‘Addâs, Yesâr ve Ebû Fükeyhe er-Rûmî’den oluştuğu iddia edilmiştir.(33)

Furkân 25:4’te sözü edilenler قَوْمٌ اٰخَرُونَ [kavmun âharûne] ifadesiyle “başkalarından oluşan bir grup” şeklinde beyan edildiği için, bunu bir kişi değil de bir grup olarak anlamak zorundayız. Ancak yardımın farklı zamanlarda farklı kişilerden gerçekleştirildiği iddia edilirse, o zaman Nahl 16:103’teki ifade bu bağlamda düşünülebilir.

Mekkeli müşriklerin iddia ettiği gibi bir kişi veya grubun yardımıyla vahiy oluşturulabiliyorsa, onların bunu inkâr edip yalanlaması çok daha kolay olur. Nitekim birine öğreten başkaları varsa bu defa bir başka grup da benzer şeyler söyleyebilir, karşıdakinin iddiasını çürütebilir.

Bu durumda Kur’an’ın meydan okuma cümleleri de kolay bir şekilde karşılanıp Hz. Peygamber’in risalet iddiası mahkûm edilebilirdi. Oysa böyle şeyler olmamış ve onun risalet öğretileri hiç kimse tarafından ve hiçbir zamanda iptal edilememiştir; iptal edilemeyecektir de.(34)

b) مَجْنُون [mecnûn ] “(cinlenmiş).” Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelik en önemli suçlama ve alaycılık ifadelerinden birisi de ona [mecnûn] demeleriydi ki bu konuda pek çok ayette(35) bilgi verilmektedir.

ı. Kalem 68:2 ve Tekvîr 81:22. ayetler, aslında Hicr 15:6. ayette Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelttiği şu suçlama veya hakaretin cevabıdır: “Ey kendisine zikir (Kur’an) indiril(diğini sanan) kişi! Sen muhakkak ki mecnûnsun, demişlerdi.” Yüce Allah işte bu açık suçlamanın cevabını vermekte ve Tûr 52:29’da da dile getirdiği üzere, onun hiçbir şekilde “büyücü ve mecnûn olmadığını” beyan etmektedir. Dahası A‘râf 7:184 ve Sebe’ 34:46’da Hz. Peygamber’de hiçbir mecnûnluk bulunmadığı belirtilmektedir.

Bizzat kendilerinin [el-emîn] dedikleri ve güvenleri nedeniyle kıymetli eşyalarını kendisine emanet ettikleri Hz. Peygamber’e bu sıfatları yakıştıranların, nasıl bir psikolojiye sahip oldukları ve ne düzeyde bir sapkınlık yaşadıkları, haktan nasıl savruldukları kolayca anlaşılmaktadır.

ıı. Mekkelilerin Hz. Peygamber’i mecnun olmakla suçlamalarının sebebi, onun ilk vahyi aldığında yaşadığı olaylardı. İbn Abbâs’ın naklettiği rivayete göre, Rasûlüllah (as) bir gün Hira’ya çıkmıştı. Döndüğünde eşi Hz. Hatice kendisine “Neyin var? (Rengin kaçmış)” deyince, Neb i (as) kendisine Cebrail (as)’ın indiğini, ilk ayetleri indirdiğini, Cebrail (as)’ın zeminde durup abdest aldığını, kendisinin de aldığını, beraberce iki rekât namaz kıldıklarını ve “işte namaz böyledir” dediğini ifade etmişti.

Bunun üzerine Hz. Hatice de amcaoğlu olan Varaka b. Nevfel’e gitmişti ki Varaka şirkten vazgeçip Hristiyanlığa dönen bilge bir zattı. Varaka, Hz. Hatice’den Hz. Peygamber’i kendisine göndermesini istemişti. Yanına geldiğinde “Cebrail sana Allah ile beraber başka birine yalvarmayı emretti mi?” diye sormuş, Hz. Peygamber de “hayır” cevabını vermişti.

Bunun üzerine Varaka, “Davetine yetişirsem sana büyük yardımım dokunur” demişti. Fakat Nebî (as)’ın davet günlerine yetişemeden vefat etmişti. İşte bu olay Mekkeli Kureyş müşriklerinin diline dolanmış ve Hz. Peygamber için “o, mecnundur” demişlerdi. İşte Yüce Allah bu suçlamayı reddetmek üzere yemin ifadesiyle onun mecnûn olmadığını ilan etmiş olmaktadır.(36)

ııı. مَجْنُون [mecnûn] kelimesi [c-n-n] kökünden türetilmiştir ve “örtülmüş” anlamına gelmektedir. Buradan hareketle, Mekkeli müşrikler de Hz. Peygamber’in “deli” olduğunu değil, kendisine bir cinin musallat olduğunu ifade için ona [mecnûn] demişlerdi. Delilik aslında “aklın örtülmesi” demek olduğu için, [mecnûn] kelimesine “cin musallat olmuş, cinlenmiş” anlamının yanında, “deli” manası da verilebilir.

Fakat tarihsel bir vaka olarak Mekkelilerin Hz. Peygamber’e bilinen anlamda “deli” demeleri söz konusu olamazdı; çünkü onun deli olmadığını herkesten daha iyi onlar biliyordu. Araplar, şair, büyücü veya kehanet işleriyle meşgul olanların cinlerle irtibatlı olduklarına inanırlardı. Nitekim onların Hz. Peygamber’e yönelik “mecnun ve şair”(37) suçlaması da bunun delilidir.

İşte Yüce Allah onların bu noktadaki yaklaşımlarının veya suçlamalarının hiçbir şekilde doğru olmadığını ve bu nedenle başta Hz. Peygamber olmak üzere müminlerin de moral bozukluğu yaşamamaları gerektiğini beyan etmiş olmaktadır. Hz. Peygamber şairlerden ve mecnûnlardan özellikle uzak durduğu için bu suçlama kendisine çok ağır gelmişti. Yüce Allah böylece ona moral vermekte ve Allah’ın elçisi olduğunu beyan etmektedir.(38)

ıv. Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber’e karşı söz konusu tutum ve suçlamalarıyla Hz. Peygamber’in yoldan çıktığını düşünüyorlardı. Aslında şu gerçeği fark edemiyorlardı: “Yola çıkanlar eski ve yanlış olan yoldan çıkmalıdırlar.” Hz. Peygamber de Mekkelilerin ahlaksız gidişatı demek olan o putperestlik yoluna hiç bulaşmayıp, Hırâ’nın, yani “arayış”ın yolunu tutmuştu.

Medine’de medeniyet kurmanın öncüsü demek olan Hırâ’yı hedeflemiş, bu nedenle Mekkelilerin şaşkın ve şirk içerikli yolunu terk edip vahyin inşa ediciliği yönünde yola çıkmıştı. Mekkeliler iki tarafı da memnun etme mantığını tek doğru zannettikleri için, Hz. Peygamber’in bu yola çıkışını anlayamamışlardı. Müslüman, vahyin aydınlığı demek olan hakikat yoluna çıkmalı, başkalarının şaşkınlık yollarını terk etmelidir. Bu uğurda karşılaşacağı zorluklar olacağını bilerek, sıkıntılara karşı vahye dayalı doğrularını bıkmadan usanmadan savunmalıdır.

Dipnotlar

• 18-) Nûh 71 : 1-4.
  • Nûh 71/1
• 19-) Hicr 15: 6; Mü’minûn 23: 70; Sebe’ 34: 8; Sâffât 37: 36; Duhân 44: 14; Zâriyât 51: 52; Tûr 52: 29; Kalem 68: 51. 20-) Enbiyâ 21: 5; Sâffât 37: 36; Tûr 52: 30; Hâkka 69: 41. 21-) Yûnus 10: 2; Sâd 38: 4; Zâriyât 51: 52. 22-) İsrâ 17: 47; Furkân 25: 8. 23-) Tûr 52: 29; Hâkka 69: 42. 24-) Yûnus 10: 38; Hûd 11: 13 ; Nahl 16: 101; Enbiyâ 21: 5; Furkân 25: 4; Secde 32: 3; Sebe’ 34 : 8; Şûrâ 42 : 24; Ahkâf 46 : 8. 25-) Duhân 44: 14. 26-) Sâd 38: 4. 27-) Mutaffifîn 83: 32. 28-) Sebe’ 34: 43.
  • Hicr 15/6 Mü'minûn 23/70 Sebe' 34/8 Sâffât 37/36 Duhân 44/14 Zâriyât 51/52 Tûr 52/29 Kalem 68/51 Enbiyâ 21/5 Sâffât 37/36 Tûr 52/30 Hâkka 69/41 Yûnus 10/2 Sâd 38/4 Zâriyât 51/52 İsrâ 17/47 Furkân 25/8 Tûr 52/29 Hâkka 69/42 Yûnus 10/38 Hûd 11/13 Nahl 16/101 Enbiyâ 21/5 Furkân 25/4 Secde 32/3 Sebe' 34/8 Şûrâ 42/24 Ahkâf 46/8 Duhân 44/14 Sâd 38/4 Mutaffifîn 83/32 Sebe' 34/43
• 29-) Zemahşeri , age ., III, 256. 30-) Ferrâ, age ., II, 113.
• 31-) Semerkandi , age ., II, 553. 32-) Taberi , age ., XVIII, 181. 33-) Zemahşeri , age ., III, 256. 34-) Fussilet 41 : 42.
  • Fussilet 41/42
• 35-) Hicr 15: 6; Mü’minûn 23 : 70; Sebe’ 34 : 8; Sâffât 37 : 36; Duhân 44 : 14; Zâriyât 51 : 52; Tûr 52 : 29; Kalem 68 : 51.
  • Hicr 15/6 Mü'minûn 23/70 Sebe' 34/8 Sâffât 37/36 Duhân 44/14 Zâriyât 51/52 Tûr 52/29 Kalem 68/51
• 36-) Razi, age., XXX, 79. 37-) Sâffât 37: 36.
  • Sâffât 37/36
• 38-) Semerkandi , age ., III, 480.