Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

ı. (9-11. Ayetler): Alaycılıkları ve Korkunç Duman

بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ يَلْعَبُونَ فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَاْتِي السَّمَآءُ بِدُخَانٍ مُب۪ينٍ يَغْشَى النَّاسَ هٰذَا عَذَابٌ اَل۪يمٌ “Ne var ki onlar şüphe içinde eğlenip duruyorlar. (Şimdi) sen göğün açık bir duman getireceği günü gözetle! (O duman) insanları kaplayacaktır. Bu, elem verici bir azaptır.”

Buradaki بَلْ [bel] edatı “bilakis, esasında”; هُمْ [hum] zamiri “onlar”; ف۪ي شَكٍّ [fî şekkin] ifadesi “bir şüphede”; يَلْعَبُونَ [yel‘abûne] fiili “eğleniyorlar, oyalanıyorlar”; فَارْتَقِبْ [fartekıb] emri “gözet”; يَوْمَ [yevme] kelimesi “(şu) günü, o günü”; تَاْتِي [te’tî] fiili “gelecektir, getirecektir”; السَّمَآءُ [es-semâ’] kelimesi “gök”; بِدُخَانٍ مُب۪ينٍ [biduhânin mübînin] tamlaması “apaçık bir duman, apaçık bir duman ile”; يَغْشَى [yağşâ] fiili “kaplayacaktır”; النَّاسَ [en-nâse] kelimesi “insanları”; هٰذَا [hâzâ] kelimesi “(işte) bu”; عَذَابٌ اَل۪يمٌ [‘azâbun elîmun] tamlaması ise “elem verici bir azap(tır)” demektir.

Burada inkârcıların durumu ile herkesi kuşatacak azap gününün gelmesiyle ilgili uyarı gündeme getirilmektedir.

1. بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ يَلْعَبُونَ “Ne var ki onlar şüphe içinde eğlenip duruyorlar.” Yüce Allah kudretini açıklama bağlamında çeşitli beyanlarda bulunmasına rağmen beklenen olumlu tepkiyi vermeyen müşriklerin durumuna üzülen Hz. Peygamber’e moral vermek üzere, inkârcıların şüphe içinde olmaya devam ettiklerini, bu şekilde oyalanmakta olduklarını haber vermektedir.

Yüce Allah, surenin 9-16. ayetlerinde müşriklerin olumsuz tutumlarına, kıyametin onları nasıl etkileyeceğine, yalancılıklarına, kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgilere, Hz. Peygamber’i suçlamalarına ve sonuçta azapla yakalanışlarına yer vermektedir.

Râzî’ye göre شَكّ [şekk] kişinin olumsuzluk ve olumluluk arasında kalakalmasıdır. Bazı ayetlerle birlikte kullanılan مُر۪يب [mürîb] sözcüğü ise “[sû-i zan]da bulunan kimse” manasına gelmektedir.(11) İşte inkârcı kavimlerin peygamberlere olan tepkisi bu şekilde ifade edilmektedir.

İnkârcılar peygamberlerin kendilerine tebliğ ettiği her ne varsa hepsini inkâr ettiklerini ve davet edildikleri konularda derin bir şüphede bulunduklarını beyan etmişlerdi. Onlar son derece kararlı bir şekilde “cevabımız budur; başka bir şey demiyoruz”(12) dercesine, inkârlarını ortaya koymuş ve daveti reddettiklerini beyan etmişlerdi.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de inkârcıların derin bir şüphe içerisinde oynayadurdukları hatırlatılmakta, dolayısıyla öncekiler nasıl feci bir akıbeti yaşamış ve mahşerde yaşayacaklarsa, son ümmet içerisindeki inkârcıların da aynı korkunç felaketi yaşayacakları ortaya konulmaktadır.

İnkârcıların bu tutumu esasında bir çeşit “alaycılığı”(13) da içerdiği için, ayetin sonunda “oyun ve eğlenceye dalmak”, “oyalanıp durmak” anlamına gelen يَلْعَبُونَ [yel‘abûne] fiili kullanılmaktadır.

Bu insanların bir kısmı yaratıcı Allah inancına sahip olsalar da bir kısmı bunu da reddediyorlar, Allah’ın hayata müdahil olmasını kabul etmiyorlar, bir anlamda günümüzdeki “Ateist, Deist” gibi görüntü veriyorlardı. Bu yüzden onların Allah inancında da sadık olmadıkları, meseleyle adeta alay edip eğlendikleri işte bu cümlede ortaya konulmuş olmaktadır.

İnkârcıların alay edip durdukları bu gerçek kendilerine mahşerde üstelik cehennem azabının içindeyken hatırlatılacaktır ki bununla ilgili bilgi de daha sonra yorumlayacağımız Duhân 44:50. ayette zikredilmektedir.

2. فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَاْتِي السَّمَآءُ بِدُخَانٍ مُب۪ينٍ “(Şimdi) sen göğün açık bir duman getireceği günü gözetle!” Bir kez de Fussilet 41:11’de geçen دُخَان [duhân] kelimesi “duman” manasına gelmekte ve bu surenin adı olarak kullanılmaktadır.

Burada geçen فَارْتَقِبْ [fartekıb] emriyle aynı mesajı içeren kelimeler Hûd 11:93, Duhân 44:59 ve Kamer 54:27’de de “gözetlemek” manasına zikredilmekte ve her birinde olumsuz içerikte yer almaktadır. Yüce Allah inanmamakta ısrar eden ve hem risaletle hem de vahiy ile alay edip eğlenen inkârcıların feci bir akıbet yaşayacaklarını haber vermekte, göğün apaçık bir duman ile üzerlerine geleceğini bildirmektedir.

a) Burada geçen يَوْمَ تَاْتِي السَّمَآءُ بِدُخَانٍ مُب۪ينٍ “Göğün apaçık bir duman getireceği gün” ifadesinin hangi mekân ve zamanı işaret ettiği hakkında tefsirlerimizde iki farklı görüş öne çıkmaktadır. Bunlardan biri olayın “Mekke’de geçeceği”, diğeri “Son Saat’te ve her yerde gerçekleşeceği” şeklindedir. Bunları Râzî’nin aktarımıyla incelemek istiyoruz:

ı. “İlk görüş, konuyu Mekke’de yaşanan bir olay olarak kabul edenlere aittir.(14) Bu görüşe göre “apaçık duman”dan kasıt mecazi bir anlatımdır.

Rivayete göre “Hz. Peygamber, kendisini yalanladıkları için, Mekke’de kavmine (Mudar kabilesine) beddua ederek ‘Allah’ım, onların yıllarını Yusuf'un yılları gibi kıl’ buyurmuş.(15) Bunun üzerine yağmurlar kesilmiş, yeryüzünde kıtlık meydana gelmiş, Kureyş alabildiğine bir açlık içine düşmüş, böylece kemikleri, köpekleri ve leşleri yemişler. Derken, insanlar kendilerindeki açlıktan dolayı, göğe baktıklarında kendileriyle gök arasını adeta bir duman gibi görmeye başlamışlar.”

“Bu, -kendisinden yapılan rivayetlerin birinde- İbn Abbas’ın, Mukâtil ve Mücâhid’in görüşü olup, Ferrâ ve Zeccâc’ın da tercihidir. Aynı zamanda İbn Mes‘ûd’un da görüşü budur. İbn Mes‘ûd, bu dumanın ‘açlığın şiddetinden ötürü ahalinin gözlerine arız olan kararma’dan başka bir şey olacağını reddederdi.”

ıı. “İkinci görüşe konu Son Saat’le ilgilidir. Buna göre ‘Bu duman, âlemde meydana gelen bir duman olup, Kıyamet alâmetlerinden biridir.’ Bu görüşte olanlar şöyle demişlerdir: İşte bu durum meydana geldiğinde, müminlerde nezleye benzeyen bir hâl, kâfirlerde de kendisinden dolayı başlarının pişmiş gibi olacağı bir hâl meydana gelir.(16) Bu görüş, Ali ibn Ebi Talib’den nakledilmiş bir görüş olup, aynı zamanda İbn Abbas’a ait meşhur görüştür.”

Bu iki görüşü naklettikten sonra Râzî şu değerlendirmeleri yapmıştır:

“Birinci görüşü savunanlara gelince, bu görüşün, ayetin lafzını hakiki manasından alıp mecazî manaya taşımayı gerektirdiğinde şüphe yoktur. Bu ise ancak bunu hakiki manasına almanın imkânsız olduğuna delâlet eden bir delilin bulunması halinde mümkün olur. Hâlbuki bu görüşte olanlar, bu görüşü zikretmemişlerdir. Bu nedenle, onların ileri sürdüğü şeyi benimsemek cidden zordur.”

“Eğer şöyle bir soru sorulursa: ‘Bizim bahsettiğimiz şeyin delili, Yüce Allah’ın, onların söylediğini naklettiği ‘Ey Rabbimiz, bizden bu azabı açıp kaldır. Çünkü biz iman edeceğiz’ şeklindeki sözleridir. Bu, biz bunu Mekke’de meydana gelen kıtlık anlamına aldığımızda doğru olan bir sözdür.”

“Nakledildiğine göre Mekke’deki kıtlık, çok ileri bir boyuta varınca, Ebû Süfyan, Hz. Peygamber’in yanına gelmiş ve ondan, ‘Allah ve akrabalar aşkına bunun kaldırılması duasını yapmasını’ istemişti. Hz. Peygamber’in onlara duâ etmesi ve onlardan o belâyı Yüce Allah'ın kaldırması halinde, iman edecekleri vaadinde bulundu. Yüce Allah onlardan bu kıtlığı kaldırınca da onlar yine şirklerine döndüler.”

“Ayetin bu ifadesini ‘Bununla, Kıyamet alametlerinden bir alametin meydana gelmesi kastedilmiştir’ anlamına alırsak, bu rivayet ve yaklaşım doğru ve yerinde olmaz. Çünkü Kıyamet alâmetlerinin zuhur etmesi halinde, hem onların ‘Ey Rabbimiz, bizden bu azabı gider. Çünkü biz, iman edeceğiz’ demeleri mümkün olmaz; hem de onlara, ‘Biz bu azabı biraz açıp kaldıracağız. Siz şüphe yok ki tekrar (küfre) dönersiniz’ denilmesi mümkün olmaz.’ Evet, böyle sorulacak olursa, buna şu şekilde cevap verebiliriz:”

“Bu alametlerin meydana gelişinin, mükellefiyetin sona ermediğini, böylece de bu halin meydana geldiğini, derken insanların, cidden korkup, böylece de yalvarıp yakardıkları, bu olay kalkınca da, küfür ve günahlarına geri dönme hususunda, diğer Kıyamet alametlerinin yerine geçmiş olması niçin caiz olmasın? Böyle bir ihtimal söz konusu olduğuna göre, onların ileri sürmüş oldukları şey düşer. Yüce Allah en iyisini bilendir.”(17)

b) Bu temel iki yaklaşım ve Razi’nin yaptığı değerlendirmeleri de göz önüne alarak, [duhân-i mübîn] yani “apaçık duman” ifadesinin Son Saat’te yaşanacak olaya işaret ettiği söylenebilir; çünkü hem buradaki تَاْتِي [te’tî] fiili, hem de bir sonraki ayette gelecek olan يَغْشَى [yağşâ] fiili geçmiş zaman değil, gelecek zaman manası vermektedir. Dahası, ifadenin başındaki يَوْمَ [yevme] kelimesi de Kur’an’da çok büyük oranda Son Saat ve kıyamet için kullanılmaktadır.

Ayrıca devam eden Duhân 44:12-15. ayetlerde “azabın kaldırılması”yla ilgili beyanlardan hareketle, bu olayın Mekke’de yaşanmış olarak yorumlanabileceği de düşünülmelidir.

Bu iki yaklaşıma ilave olarak ayetin mesajını güne getirirsek şunları söyleyebiliriz: Hak ve hakikatin karşısında şüpheci bir tavır içerisine girenler manevi olarak büyük sıkıntılar çekerler. Adeta dünya başlarına yıkılmış bir şekilde hak ve hakikat adına her şeyi dumanlı yani bulanık görürler. Bu durum Zuhruf 43:36’da zikredildiği gibi vahye kör bakmanın bir sonucu olarak şekillenir ve bakanlar baktıkları şeyleri net ve doğru bir şekilde görememiş olurlar.

Ayette دُخَانٍ مُب۪ينٍ [duhânin mübînin] “apaçık bir duman” ifadesinin kullanılmasında çok önemli bir incelik olsa gerektir. Bu ifade yaşanan sıkıntıların gün gibi aşikâr olduğunu ortaya koyabileceği gibi, fiziksel anlamda Son Saat’te yaşanacak olan ve ortalığı bütünüyle kaplayıp etkileyecek olan duman hâlini de içerebilir. Ortamın görülmesini engelleyici olan “duman” için “apaçık” denmesinin muhtemel nedeni, dumanın tam anlamıyla işlev görmesidir; yani etkisini en güçlü şekilde hissettirmesidir.

3. يَغْشَى النَّاسَ هٰذَا عَذَابٌ اَل۪يمٌ “(O duman) insanları kaplayacaktır. Bu, elem verici bir azaptır.” Yüce Allah sözünü ettiği “apaçık duman”ın bütün insanları kuşattığını beyan etmektedir. Burada geçen يَغْشَى [yağşâ] fiilinin geniş zaman kalıbında oluşu, olayın geçmişte olup bittiğini değil de gelecekte yaşanacağını göstermesi bakımından çok önemli bir delildir.

Buna göre önceki ayette sözü edilen “duman”ın “Son Saat”te yaşanacağı görüşünü ileri sürenlerin diğerlerine göre daha isabetli olduğu ifade edilebilir. Diğerlerine göre düşünülürse, bu defa anlamın mana olarak geçmiş zaman anlamı içerdiğini söylemek gerekmektedir. Ayetin sonundaki “elem verici azap” ifadesi de olayın şiddetini ortaya koymaktadır. Bu ifade “azap” kavramının hem dünyevi, hem de uhrevi olabileceği hususunda iki tarafa da delil olabilecek bir örnektir.

Dipnotlar

• 11-) Razi, age ., XVIII, 18. 12-) Zemahşeri , age ., II, 521. 13-) Semerkandi , age ., III, 268.
• 14-) Semerkandi, age., III, 268-269; Taberi, age., XXV, 111-114; Zemahşeri, age., IV, 265-266. 15-) Buhari, Ezân, 128; İstiskâ, 2; Cihâd, 98; Enbiyâ’ 19; Tefsîru Sûre-i Duhân , 2; Müslim, Mesâcid, 294-295; Ebu Davud, Vitr, 10; Nesai, Tatbîk, 27; İbn Mace, İkâmet, 145; Darimi, Salât, 216; Ahmed b. Hanbel, II, 239, 255, 270, 428, 470, 502, 521. 16-) Müslim, Fiten, 40; Ebu Davud , Melâhım, 12; Tirmizi , Fiten, 21; İbn Mace , Fiten, 28; Ahmed b. Hanbel, II, 197; III, 75.
• 17-) Razi, age ., XXVII, 242-243.