Zuhruf Suresi

-

Yüce Allah, surenin 81-89. ayetlerinde tevhide vurgu yapmakta, gücünü hatırlatmakta, inkârcılara zaman tanıdığını bildirmekte, her yerde var olduğunu haber vermekte, katında hakka şahit olan melekler hariç hiç kimsenin şefaat yet kisinin olama yacağını ifade etmekte, buna göre muhataplarını bilgilendirmesini Hz. Peygamber’den istemektedir.

ııı. (86. Ayet): Meleklerin Şefaati

وَلَا يَمْلِكُ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ اِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ “O’nun peşi sıra yalvardıkları varlıklar, şefaat (yetkisine) sahip olamazlar. Ancak bilerek gerçeğe şahitlik eden (melek)ler hariç!”

Ayetteki وَلَا يَمْلِكُ [ve lâ yemlikü] fiili “ve sahip olamaz, sahip olmayacak”; الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ [ellezîne yed‘ûne] ifadesi “yalvaranlar, onların yalvardıkları varlıklar”; مِنْ دُونِهِ [min dûnihî] ifadesi “O’nun peşi sıra (başka varlıklara)”; الشَّفَاعَةَ [eş-şefâ‘ate] kelimesi “şefaat e”; اِلَّا مَنْ شَهِدَ [illâmen şehide ] istisnası “şahit olanlar hariç”; بِالْحَقِّ [bi’l-hakkı] ifadesi “hakka”; وَهُمْ [vehum ] zamiri “(oysa) onlar”; يَعْلَمُونَ [ya‘lemûne] fiili ise “bilmektedirler, bilenlerdir” demektir.

Burada Mekkeli müşriklerin beklentisi olarak putların şefaat edemeyecekleri, sadece hakka şahit olanların şefaat edebileceği gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah bu ayette Mekkeli müşriklerin beklediği türden bir şefaatin olmadığını, kendilerinden şefaat edeceklerini umdukları için(314) Allah’ın peşi sıra yalvarıp durdukları putların şefaat hakkına sahip olamayacaklarını beyan etmekte, bu arada bir istisna cümlesine yer vererek şefaat edebilecek varlıkların bulunduğuna dair bir açıklama getirmektedir.

1. وَلَا يَمْلِكُ الَّذ۪ينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ “O’nun peşi sıra yalvardıkları varlıklar, şefaat (yetkisine) sahip olamazlar.” Yüce Allah bağlam gereği düşünüldüğünde Allah’a çocuk isnat etmeleri bakımından Mekkeli müşriklerin beklentisi olarak “meleklerin”, Yahudilerin beklentisi olarak “Hz. Üzeyr’in”, Hristiyanların beklentisi olarak da “Hz. İsa’nın” şefaat edemeyeceğini ifade etmek istemiş olabilir. Ayet metin olarak Yüce Allah’ın peşi sıra hiçbir varlığın şefaate sahip olmayacağını ortaya koymaktadır ki bu anlam “De ki: Şefaat bütünüyle sadece ve sadece Allah’a aittir” mealindeki Zümer 39:44’le de uyumludur.

Şefaat konusunu detaylı bir şekilde Zümer 39:44’te ele aldığmız için burada aynı şeyleri tekrarlamayacağız. Şu kadarını söyleyelim ki müşriklerin beklediği türden şefaat kesinlikle olmayacaktır. Bakara 2:48’de şöyle buyurulmaktadır: “Öyle bir güne karşı duyarlı olun ki, o günde hiç kimse başkası için herhangi bir ödemede bulunamaz; hiç kimseden şefaat kabul olunmaz, fidye alınmaz, onlara asla yardım da yapılmaz.”

Ayrıca Bakara 2:254’te de şu bilgilere yer verilmektedir: “Ey iman edenler! Kendisinde artık alış-veriş, dostluk ve şefaat (kayırma) bulunmayan gün (kıyâmet) gelmeden önce, size verdiğimiz rızıktan hayır yolunda harcayın. Gerçekleri inkâr edenler elbette z alimlerdir.” Bu iki ayet, meseleyi açıkça ortaya koymaktadır. Ancak bilinmelidir ki bu konuda pek çok ayet vardır.(315)

2. اِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ “Ancak bilerek gerçeğe şahitlik eden (melek)ler hariç!” Yüce Allah mutlak anlamda putların hiçbir şekilde şefaat hakkına sahip olamayacaklarını beyan ettikten sonra, burada bir istisna cümlesine yer vermektedir. “Bilerek hakka şahit olanlar” ifadesinden maksadın kimler olduğu konusu tartışmalıdır. Bu ifade “bildiklerini doğru anlatanlar” manasına alınırsa burada sözü edilenlerin şefaati bir anlamda “şahitlik etmeleri” demektir ki maksat “meleklerin şahitliği” olarak yorumlanabilir.

Biz bu istisna cümlesini “kimlerin şefaat edebileceği” şeklinde anlıyoruz.(316) Burada “kimlere şefaat edileceğinin” kast edilmediği kanaatindeyiz. Ayetin ilk cümlesini de düşünerek bütünüyle ayeti “Allah’ın peşi sıra yalvardıkları varlıkların hakka şahitlik edenlere şefaat edebilecekleri” şeklinde yorumlamayı kesinlikle doğru bulmamaktayız.(317)

Bu ayetlerin ilk muhataplarının yalvardıkları, bir anlamda tapındıkları varlıklar putlardı. Putların şefaat edebileceği elbette düşünülemez; çünkü Yûnus 10:18’de bu beklenti şiddetle reddedilmektedir. Bu durumda “bilerek hakka şahitlik edenler” ifadesinden mesaj olarak geriye “meleklerin şefaat edeceği” gerçeği kalır. Çünkü konuyla ilgili başka ayetlerde meleklerin şefaatinden söz edilmektedir.

“Hakka bilerek şahitlik edenler” Meryem 19:87 gereği “Rahmân’ın katından söz alan melekler”dir. Ayrıca konuyla ilgili açıkça bilgi veren ayetlerden biri Necm 53:26’dır: “Allah’ın dilediği ve razı olduklarına yönelik olarak izin vermediği sürece göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati hiçbir fayda sağlamaz.”

Burada dikkat çekilen husus, belli şartlar gerçekleşince meleklerin şefaat edebileceğidir. Bu konuda diğer bir ayet de Enbiyâ 21:28’dir: “Allah, onların (meleklerin) önlerindekini de, arkalarındakini de bilir. (Melekler) Allah rızasına ulaşmış olanlardan başkasına şefaat etmezler. Onlar, Allah korkusundan titrerler!” Bu ayetin öncesindeki ayetlerde ele alınan konu meleklerle ilgilidir ve şefaatinden söz edilen varlıklar da sadece meleklerdir. Gerçeği Yüce Allah bilir.

Dipnotlar

• 314-) Yûnus 10 : 18; Zümer 39 : 3.
  • Yûnus 10/18 Zümer 39/3
• 315-) Bakara 2 : 48, 123, 254; En‘âm 6 : 51, 70, 94; A‘râf 7 : 53; Yûnus 10 : 18; Şu‘arâ 26: 100; Rûm 30 : 13; Secde 32 : 4; Yâsîn 36 : 23; Zümer 39 : 43; Mü’min 40 : 18; Müddessir 74 : 48.
  • Bakara 2/48 En‘âm 6/51 A‘râf 7/53 Yûnus 10/18 Şu‘arâ 26/100 Rûm 30/13 Secde 32/4 Yâsîn 36/23 Zümer 39/43 Mü'min 40/18 Müddessir 74/48
• 316-) Zemahşeri , age ., IV, 260. 317-) Semerkandi , age ., III, 266; Taberi , age ., XXV, 104-105.