Zuhruf Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 89 ayetten oluşan, adını 35. ayette yer alan ve “altın, yaldızlı zinet, süs” anlamındaki زُخْرُف zuhruf kelimesinden alan Zuhruf suresi, inişe göre 83, resmî sıralamada ise 43. suredir.

Zuhruf suresi, resmî sıralama bakımından öncesinde yer alan Şûrâ suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Şûrâ 1; Zuhruf 1-2); “vahyin indiriliş gayesi” (Şûrâ 7; Zuhruf 3); “insanların çiftler halinde yaratılması” (Şûrâ 11; Zuhruf 12); “kâinat kitabından çeşitli ayetler” (Şûrâ 29, 32-33; Zuhruf 9-11); “Son Saat’le ilgili uyarı” (Şûrâ 17-18; Zuhruf 61, 66); “kötülere cehennem azabı, iyilere cennet ödüllerinin verilmesi” (Şûrâ 22, 23, 26, 45; Zuhruf 67-73) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Zuhruf suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, anlaşılsın diye Arapça indirilişi ve Yüce Allah’ın katında yüce bir makamda oluşu mesajıyla başlamakta, geçmiş nesillerin vahye dair çarpık algıları eleştirilmekte, müşriklerin Allah inancına sahip oldukları belirtilerek kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmektedir.

15. ayetten itibaren, Mekkeli müşriklerin Yüce Allah’a kız çocuk isnadı konusu ele alınmakta, meleklerin yaratılışlarına şahit olmadıkları, bu nedenle sorgulanacakları beyan edilmekte, müşriklerin taklide battıkları, eskilerden böyle olanların cezalandırıldığı, bu arada taklide karşı Hz. İbrahim’in mücadele verdiği, müşriklerin Hz. Peygamber’in risaletini reddedişleri, peygamberliğin başkalarına verilmesi gerektiğini düşündükleri, ilahi rahmeti başkalarının dağıtamayacağı mesajı verilmektedir.  

33. ayetten itibaren, insanlar tekdüze olacak olmasalardı hepsine zinetlerle süslü imkânlar verilebileceği bildirilmekte, ancak bunların dünyanın geçimlikleri olduğu bildirilmekte, vahiyden uzak yaşayanların korkunç bir akıbete hazırlandıkları ifade edilerek vahye sarılmanın önemine dikkat çekilmektedir.

46. ayetten itibaren, Hz. Musa’nın risalet öğretileri ve tebliğiyle ilgili birtakım detay denebilecek bilgiler verilmekte, Firavun’un baskıcı zulmüne dikkat çekilmekte, sonrasında konu Hz. İsa’ya getirilerek onun yaptığı tevhid mücadelesi ele alınmaktadır.

65. ayetten itibaren, insanların gruplara ayrılmaları eleştirilmekte, mahşerde iyi insanlar arasındaki dostluklar devam ederken, iyi/muttaki olmayanların birbirlerine düşman olacakları, cennetliklere her türden ödüller verileceği, suçlulara ise ebedî cehennem azabının uygulanacağı belirtilerek, bu sonucu kendilerinin hak etmiş olacakları beyan edilmektedir.

77. ayetten itibaren, mahşerde yaşanacak sahnelerin bir kısmı dile getirilmekte, Yüce Allah’a çocuk isnadının ne kadar korkunç bir günah olduğuna dikkat çekilerek, bunu kabul edenlerin kendilerine vadedilen azap gününe kadar kendi hâllerine bırakılmaları ifade edilmektedir.

Yüce Allah, surenin 66-80. ayetlerinde inkârcıların Son Saat’le ilgili duyarsızlıklarını, sahte dostlukların geçiciliğini, cennetliklere yönelik nimet vaatlerini ve suçluların mahşerdeki sıkıntılı hâllerini dile getirmektedir.

ııı. (79-80. Ayetler): Yüce Allah’ın Eşsiz ve Erişilmez Kudreti

اَمْ اَبْرَمُوٓا اَمْرًا فَاِنَّا مُبْرِمُونَ اَمْ يَحْسَبُونَ اَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوٰيهُمْ بَلٰى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ “Yoksa (müşrikler) bir işe kesin karar mı verdiler! Doğrusu kararlı olan biziz! Yoksa onlar, sırlarını ve gizli konuşmalarını duymadığımızı mı sanıyorlar? Aksine (o sır ve konuşmalarını) yanlarındaki elçilerimiz (melekler) yazmaktadır.”

Buradaki اَمْ اَبْرَمُوٓا [em ebramû ] sorusu “yoksa kesin karar mı verdiler”; اَمْرًا [emran] “herhangi bir işe dair”; فَاِنَّا [feinnâ] ifadesi “(oysa) muhakkak ki biz”; مُبْرِمُونَ [mubrimûne] kelimesi “kesin karar vericileriz”; اَمْ يَحْسَبُونَ [emyahsebûne] sorusu “yoksa sanıyorlar mı, zannediyorlar mı”; اَنَّا [ennâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; لَا نَسْمَعُ [lâ nesme‘u] fiili “işitmeyeceğiz, işitmeyeceğimizi”; سِرَّهُمْ [sirrahum] tamlaması “onların sırlarını”; وَنَجْوٰيهُمْ [venecvâhum] ifadesi “ve onların gizli toplantılarını”; بَلٰى [belâ] edatı “aksine, esasında”; وَرُسُلُنَا [verusülünâ] tamlaması “ve bizim elçilerimiz, meleklerimiz”; لَدَيْهِمْ [ledeyhim] ifadesi “onların yanlarındaki”; يَكْتُبُونَ [yektübûne] fiili ise “yazmaktadırlar” demektir.

Burada müşriklerin Hz. Peygamber’e zarar vermeyle ilgili kararlılıkları, buna karşılık Yüce Allah’ın da kararlı oluşu ile her şeyi en ince detayına kadar bilişi, yapılanları meleklerin kaydedişi gündeme getirilmektedir.

1. اَمْ اَبْرَمُوٓا اَمْرًا فَاِنَّا مُبْرِمُونَ “Yoksa (müşrikler) bir işe kesin karar mı verdiler! Doğrusu kararlı olan biziz!” Buradaki soru ifadesi müşriklerin bu konuda kararlı olduklarını, Yüce Allah’ın da aynı şekilde kararlı olduğunu ortaya koyan inkârî bir soru ifadesidir. Kur’an’da sadece bu ayette geçen اَبْرَمُوٓا [ebramû] ve مُبْرِمُونَ [mübrimûne] kelimeleri “kararlı olmak” ve “kararlı olanlar” manasına gelmektedir.

Yüce Allah sözü müşriklerin dünya hayatlarındaki durumlarını sorgulamaya getirmekte ve onların Hz. Peygamber’e bir kötülük veya hakka engel olma konusunda bir kararları varsa asıl kendisinin onları cezalandırmada kararlı olduğunu bildirmektedir. Eğer Hz. Peygamber’e bir zarar vermeye kalkışırlarsa ilahi iradenin onu söz konusu girişimlerden koruyacağı, diğerlerini ise cezalandıracağı ortaya konulmaktadır. Böylece müminlere moral, karşıtlarına ise gözdağı verilmektedir.

Bu ayetin Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber’i ortadan kaldırmak üzere Dâru’n-Nedve’de toplantılar yapmalarıyla ilgili olarak indirildiği rivayet edilmektedir.(281) Konu eğer bir tuzakla ilgiliyse o zaman bu ayetin mesajı Tûr 52:42 ile de irtibatlandırılabilir. Zira oradaki ifadelere göre müşriklerin tuzak kurmalarına karşılık Yüce Allah’ın onların tuzaklarını başlarına geçireceği beyanı yer almaktadır. Dahası bu tuzak meselesine Medine döneminde indirilmiş olan Enfâl 8:30’da da gönderme yapıldığını söyleyebiliriz.

2. اَمْ يَحْسَبُونَ اَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوٰيهُمْ بَلٰى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ “Yoksa onlar, sırlarını ve gizli konuşmalarını duymadığımızı mı sanıyorlar? Aksine (o sır ve konuşmalarını) yanlarındaki elçilerimiz (melekler) yazmaktadır.” Yüce Allah önceki ayettekine benzer şekilde bu ayette de Mekkeli müşriklerin şahsında bütün kötü niyetlilerin neler yapıp ettiklerini gayet iyi bildiğini ve yapılanları meleklerinin yazmakta olduğunu bildirmektedir.

a) اَمْ يَحْسَبُونَ اَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوٰيهُمْ “Yoksa onlar, sırlarını ve gizli konuşmalarını duymadığımızı mı sanıyorlar?” Buradaki soru da önceki ayetteki gibi [inkârî] bir sorudur ve Yüce Allah’ın onların sırlarını ve özel toplantılarında konuşulanları işittiğini göstermektedir.

Yüce Allah bu konu bağlamında düşündüğümüzde “bütün müşriklerin”, genel anlamda ele aldığımızda ise “herkesin” hem sırlarını hem de baş başa yaptıkları gizli ve özel görüşmeleri gayet iyi işittiğini beyan etmektedir. “Onların sırları”ndan kasıt, Hz. Peygamber’e duydukları derin öfke nöbetleridir; [necvâ] denilen “özel görüşme”ler ise bu amaçla Dâru’n-Nedve’de bir araya gelişleridir.

Önceki ayette de ifade ettiğimiz üzere, Mekkeli müşrikler orada bu türden gizli ve özel toplantılar yaparak Hz. Peygamber ve hakikatler aleyhinde kendilerince kararlar alıyorlardı. İşte Yüce Allah onların bu tür faaliyetlerini, dahası içlerindeki sırlarını da gayet iyi bildiğini ifade etmektedir.

Benzer bir konunun ele alındığı İsrâ 17:47’de şöyle buyrulmaktadır: “Kendi aralarında fısıldaşırlarken zalimler ‘Siz, sadece ve sadece büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz!’ diyorlardı.” Yüce Allah müşriklerin Hz. Peygamber’i dinlerlerken kendi aralarında fısıldaştıklarını haber vermekte ve bu zalimlerin çevrelerinde bulunanları ayıpladıklarını, kendilerince onları uyardıklarını bildirmektedir. Başta Velîd b. Muğîra olmak üzere müşriklerin Dâru’n-Nedve denilen yerde bir araya gelip kendi aralarında fısıldaştıkları beyan edilmektedir.(282)

Anlaşılıyor ki müşrikler Hz. Peygamber’i dinlediklerinde muhataplarını ayıplamak ve vahyi yalanlamak için özel bir çaba içerisine girmişlerdi. Burada geçen نَجْوٰى/ النَّجْوٰى [necvâ/en-necvâ] kelimesi Kur’an’da çeşitli ayetlerde(283) geçmekte ve “gizli konuşma, fısıldaşma” manasına gelmektedir.

Benzer bir gizli toplantı uygulamasının Firavun tarafından da gerçekleştirildiği Tâhâ 20:62’den anlaşılmaktadır. Demek ki onların derdi Hz. Peygamber’i ve vahyi etkisizleştirmek için her çabaya başvurmaktı. Yüce Allah da onların bu girişimlerini gayet iyi işittiğini ilan etmektedir.

b) بَلٰى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ “Aksine (o sır ve konuşmalarını) yanlarındaki elçilerimiz (melekler) yazmaktadır.” Yüce Allah sırları ve özel toplantılarını bildiğini beyan ettikten sonra, bunu ilgililerin önüne getireceğini, çünkü insanların yanlarında bulunan elçilerin olup biten her şeyi yazmakta olduklarını haber vermektedir.

Bu ayetin mesaj olarak benzeri Kâf 50:17-18’dedir: “Hani, sağdan ve soldan iki (melek) kaydedici olarak (insanı) gözetleyicidir. Kişinin her bir sözünün (davranışının) yanında hazır bir gözetleyici, kaydedici mutlaka vardır.” Bu ayette sözü edilen konu, يَتَلَقَّى [yetelekkâ] ve الْمُتَلَقِّيَان [el-mütelekkıyâni] kelimelerinin “muhafaza etmek, yazmak, zabıt tutmak veya bunu yapanlar” şeklindeki anlamı nedeniyle,(284) iki meleğin insanoğlunun yaptıklarını ve konuşmalarını kaydetmekte olduklarıyla ilgilidir.

“Amellerin yazdırılması” meselesini İnfitâr 82:10-12’de geniş bir şekilde ele alacağız. Burada kısaca şunu hatırlatalım: Yüce Allah insanların dünyada yapıp ettikleri her ne varsa onu meleklerine yazdırıp kontrol altına aldırmaktadır. Âl-i İmrân 3:181, Nisâ 4:81, Yûnus 10:21, İsrâ 17:13, Kehf 18:49, Meryem 19:79, Yâsîn 36:12, Zuhruf 43:80, Câsiye 45:29, Kâf 50:17-18, Kamer 54:52-53, Cinn 72:28, İnfitâr 82:10-12, Târık 86: 4’te bu noktada açık bilgiler yer almaktadır.

İşte konuyla ilgili olarak İnfitâr 82:10-12’de de beyan edildiği gibi, insanların üzerinde [kirâmen kâtibîn], yani “onların yaptıklarını muhafaza eden ve onları bilip kaydeden değerli yazıcılar” vardır.

Muhafız melekler, elbette davranışı kötü olan insanların kaydını da tutmaktadır. İşte bu kayıtlar, inkâr ettikleri mahşer gününde birer karne gibi herkesin önüne getirilip, eline verilecektir. Meleklerin insanların amellerini “kaydedicilikleri”yle ilgili olarak En‘âm 6:61’i de hatırlamak gerekmektedir.

Önemine binaen konuyla ilgili olarak yeniden ve kısaca belirtelim ki, Kehf 18:49’da “küçük büyük denmeden hiçbir şeyin ihmal edilmeyip sayılıp döküldüğü”, Yâsîn 36:12’de “Her şeyin apaçık bir imama (kitaba) kaydedildiği”, Kâf 50:18’de “insanın ağzından çıkan her şeyin kayıt altına alındığı”, Kamer 54:53’te ise “küçük büyük her bir şeyin satır satır yazıldığı” ifade edilmektedir. Amel defterini sağ taraftan alabileceklerden olma duası ve niyazındayız.

Dipnotlar

• 281-) Semerkandi , age ., III, 265; Taberi , age ., XXV, 100; Zemahşeri , age ., IV, 258.
• 282-) Taberi , age ., XV, 95. 283-) Nisâ 4: 114; Tevbe 9 : 78; İsrâ 17: 47; Tâhâ 20 : 62; Enbiyâ 21: 3; Zuhruf 43 : 80; Mücâdele 58 : 7, 8, 10, 12, 13.
  • Nisâ 4/114 Tevbe 9/78 İsrâ 17/47 Tâhâ 20/62 Enbiyâ 21/3 Zuhruf 43/80 Mücâdele 58/7
• 284-) Zemahşeri , age ., IV, 375.