Zuhruf Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 89 ayetten oluşan, adını 35. ayette yer alan ve “altın, yaldızlı zinet, süs” anlamındaki زُخْرُف zuhruf kelimesinden alan Zuhruf suresi, inişe göre 83, resmî sıralamada ise 43. suredir.

Zuhruf suresi, resmî sıralama bakımından öncesinde yer alan Şûrâ suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Şûrâ 1; Zuhruf 1-2); “vahyin indiriliş gayesi” (Şûrâ 7; Zuhruf 3); “insanların çiftler halinde yaratılması” (Şûrâ 11; Zuhruf 12); “kâinat kitabından çeşitli ayetler” (Şûrâ 29, 32-33; Zuhruf 9-11); “Son Saat’le ilgili uyarı” (Şûrâ 17-18; Zuhruf 61, 66); “kötülere cehennem azabı, iyilere cennet ödüllerinin verilmesi” (Şûrâ 22, 23, 26, 45; Zuhruf 67-73) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Zuhruf suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, anlaşılsın diye Arapça indirilişi ve Yüce Allah’ın katında yüce bir makamda oluşu mesajıyla başlamakta, geçmiş nesillerin vahye dair çarpık algıları eleştirilmekte, müşriklerin Allah inancına sahip oldukları belirtilerek kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmektedir.

15. ayetten itibaren, Mekkeli müşriklerin Yüce Allah’a kız çocuk isnadı konusu ele alınmakta, meleklerin yaratılışlarına şahit olmadıkları, bu nedenle sorgulanacakları beyan edilmekte, müşriklerin taklide battıkları, eskilerden böyle olanların cezalandırıldığı, bu arada taklide karşı Hz. İbrahim’in mücadele verdiği, müşriklerin Hz. Peygamber’in risaletini reddedişleri, peygamberliğin başkalarına verilmesi gerektiğini düşündükleri, ilahi rahmeti başkalarının dağıtamayacağı mesajı verilmektedir.  

33. ayetten itibaren, insanlar tekdüze olacak olmasalardı hepsine zinetlerle süslü imkânlar verilebileceği bildirilmekte, ancak bunların dünyanın geçimlikleri olduğu bildirilmekte, vahiyden uzak yaşayanların korkunç bir akıbete hazırlandıkları ifade edilerek vahye sarılmanın önemine dikkat çekilmektedir.

46. ayetten itibaren, Hz. Musa’nın risalet öğretileri ve tebliğiyle ilgili birtakım detay denebilecek bilgiler verilmekte, Firavun’un baskıcı zulmüne dikkat çekilmekte, sonrasında konu Hz. İsa’ya getirilerek onun yaptığı tevhid mücadelesi ele alınmaktadır.

65. ayetten itibaren, insanların gruplara ayrılmaları eleştirilmekte, mahşerde iyi insanlar arasındaki dostluklar devam ederken, iyi/muttaki olmayanların birbirlerine düşman olacakları, cennetliklere her türden ödüller verileceği, suçlulara ise ebedî cehennem azabının uygulanacağı belirtilerek, bu sonucu kendilerinin hak etmiş olacakları beyan edilmektedir.

77. ayetten itibaren, mahşerde yaşanacak sahnelerin bir kısmı dile getirilmekte, Yüce Allah’a çocuk isnadının ne kadar korkunç bir günah olduğuna dikkat çekilerek, bunu kabul edenlerin kendilerine vadedilen azap gününe kadar kendi hâllerine bırakılmaları ifade edilmektedir.

Yüce Allah, surenin 10-14. ayetlerinde yeryüzünü insanlar için bir beşik/döşek kıldığını, orada yollarını bulabilsinler diye yollar yarattığını, ayrıca yağmur yağdırdığını, bitkileri yarattığını, çiftler yarattığını, hayvanlardan ve gemilerden binekler yarattığını ve insanların bunun için tesbih etmeleri gerektiğini bildirmektedir.

ıı. (13-14. Ayetler): Nimetlere Karşı Şükür

لِتَسْتَوُ۫ا عَلٰى ظُهُورِه۪ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ اِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذ۪ي سَخَّرَ لَنَا هٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِن۪ينَ وَاِنَّآ اِلٰى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ “Böylece onların (hayvanların) sırtına binip (gemilerin) üzerlerine yerleşince, Rabbinizin nimetini anarak şöyle diyesiniz diye: Bunu bizim hizmetimize veren (Allah) yücedir, (yoksa) biz bunları (hizmetimize) yanaştıramazdık. Şüphesiz ki biz sadece Rabbimize döneceğiz.”

Buradaki لِتَسْتَوُ۫ا [litestevû] fiili “binesiniz diye”; عَلٰى ظُهُورِه۪ [‘alâ zuhûrihî] ifadesi “on(lar)ın sırtlarına”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; تَذْكُرُوا [tezkürû] fiili “hatırlayasınız (diye)”; نِعْمَةَ رَبِّكُمْ [nı‘mete rabbiküm] tamlaması “Rabbinizin nimeti ni”; اِذَا اسْتَوَيْتُمْ [izesteveytüm ] ifadesi “bindiğiniz zaman”; عَلَيْهِ [‘aleyhi] ifadesi “ona, on(lar)ın üzerine”; وَتَقُولُوا [vetekûlû] fiili “ve diyesiniz (diye)”; سُبْحَانَ [sübhâne] kelimesi “şanı yücedir, eksikliklerden uzaktır”; الَّذ۪ي سَخَّرَ [ellezî sahhara ] ifadesi “h izmetimize verenin, (Allah’ın)”; لَنَا [lenâ ] ifadesi “bize, bizim için”; هٰذَا [hâzâ] ifadesi “bunu”; وَمَا كُنَّا [vemâ künnâ ] ifadesi “ve biz (şöyle) değildik”; لَهُ [lehû] ifadesi “ona, o şeye”; مُقْرِن۪ينَ [mukrinîne] kelimesi “yakın olanlar”; وَاِنَّآ [veinnâ] ifadesi “ve yine muhakkak ki biz”; اِلٰى رَبِّنَا [ilâ rabbinâ] ifadesi “sadece ve sadece bizim Rabbimize”; لَمُنْقَلِبُونَ [lemunkalibûne] sözcüğü ise “elbette dönenler(iz)” demektir.

Burada Yüce Allah’ın insanlara sunduğu nimetlerine karşı şükretmeleri gerektiği gündeme getirilmektedir.

1. لِتَسْتَوُ۫ا عَلٰى ظُهُورِه۪ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ اِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذ۪ي سَخَّرَ لَنَا هٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِن۪ينَ “Böylece onların (hayvanların) sırtına binip (gemilerin) üzerlerine yerleşince, Rabbinizin nimetini anarak şöyle diyesiniz diye: Bunu bizim hizmetimize veren (Allah) yücedir, (yoksa) biz bunları (hizmetimize) yanaştıramazdık.” Yüce Allah önceki ayette hayvanları ve gemileri insanlar onlara binsinler diye yarattığını beyan ettikten sonra, bu ayette de konuyu devam ettirmekte, bu nimetleri için kendisine hamdedilmesi gerektiğine dikkat çekmektedir.

a) لِتَسْتَوُ۫ا عَلٰى ظُهُورِه۪ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ اِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ “Böylece on(lar)ın sırtına binip üzerlerine yerleşince Rabbinizin nimetini anasınız diye.” Yüce Allah insanların bu türden hayvanlara ve gemilere bindiklerinde Allah’ın onlara sunduğu bu nimetini hatırlamaları gerektiğini ifade etmektedir. Nimetin hatırlanması beraberinde Yüce Allah’ı tesbih etmeyi gerektirdiği için devam eden cümlede bu ifadeye yer verilmektedir.

Ayette yer alan ظُهُورِه [zuhûrihî] ifadesindeki [hû/hî] zamiri hayvan ve gemi türünden “binilen şey” manasına geldiği ve nesneler hakiki dişi olmadığı için böyle getirilmiştir; yoksa [hâ] şeklinde dişil getirilmesi beklenirdi.(41) Buradaki لِتَسْتَوُ۫ا عَلٰى [litestevû ‘alâ] ve اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ [isteveytüm ‘aleyhi] ifadelerinde [istevâ] fiili [‘alâ] edatıyla kullanıldığı için “binmek, oturmak” manasında “hükmetmek”(42) demektir. Aynı kullanım Yüce Allah için “Arşa istiva etmesi” şeklinde geçtiği ayetlerde “Arşı hükümranlığına alması” şeklinde yorumlanmaktadır. Çünkü Yüce Allah'ın bir insan gibi herhangi bir şeye oturması düşünülemez.

b) وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذ۪ي سَخَّرَ لَنَا هٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِن۪ينَ “Bunu bizim hizmetimize vereni tesbih ederiz (O’nu över, O’nun istediği gibi yaşarız); yoksa biz bunlara güç yetiremezdik’ diyesiniz.” Yüce Allah insanlara sunduğu nimetlerin hatırlanmasını istediğini beyan ettikten sonra, tesbihin nasıl yapılması gerektiğini de ifade etmektedir. Bu çerçevede hayvanların ve gemilerin insanların emrine verilmesi tesbihin konusu edilmekte, Yüce Allah’ın nimeti olmasaydı insanların bu türden varlıkları kontrol etmeye güçlerinin yetmeyeceği ifade edilmektedir.

Kur’an’da sadece bu ayette yer alan مُقْرِن۪ين [mukrinîne] kelimesi “yakınlaştıranlar” manasına gelmekte, burada bağlam gereği Yüce Allah’ın nimeti olmasaydı bu hizmetlerden yararlanılamaması kast edilmektedir.

2. وَاِنَّآ اِلٰى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ “Şüphesiz ki biz sadece Rabbimize döneceğiz.” Hayvanları ve gemileri binek olarak kullanma imkânı verdiği için insanların Yüce Allah’ın nimetini hatırlamaları ve tesbih etmeleri gerektiği beyan edildikten sonra, aynı şükrün devamı olarak mahşerde de O’nun huzuruna varılacağı ifade edilmektedir.

Ayetteki اِنَّا [innâ] ile başlayan “pekiştirici cümle” ile اِلٰى رَبِّنَا [ilâ rabbinâ] ifadesinin öne alınması şeklinde gerçekleşen “devrik cümle”, duyarlı insanların mahşere olan inançlarında hiçbir şekilde tereddüt içerisinde bulunmadıklarını göstermektedir.

Bu iki ayette dile getirilen hususlar insanların yolculuğa çıkarlarken nasıl dua etmeleri gerektiğini öğretmektedir. Nitekim Nebî (as) ayağını hayvanın üzengisine koyduğunda “Bismillâh” der, hayvanın üzerine oturduğunda “her hâlükârda Allah’a hamdolsun; Allah’ı tenzih ederim ki bunu bize müsahhar kıldı; yoksa biz bunu yanaştıramazdık ve her halimizde biz dönüp dolaşıp Rabbimize varacağız” der, üç [tekbîr] alır ([Allâhu ekber]), üç de [tehlîl] ([lâ ilâhe illallâh]) dile getirirdi.(43)

Bir başka rivayette de şu bilgiler yer almaktadır: Hz. Peygamber'den şu rivayet edilmiştir: “O yolculuğa çıkmak isteyip de binitine bindiğinde, üç defa tekbir alır; sonra [sübhâneliezî sehhara lenâ hâzâ] (bunu bizim hizmetimize vereni tesbih ederiz) der; daha sonra da şöyle derdi:

“Ey Allah’ım, bu yolculuğumda senden iyiliği, takvayı ve razı olacağın amelleri yapmaya beni muvaffak kılmanı istiyorum!”

“Ey Allah’ım, bu yolculuğu bize kolaylaştır; yerin uzaklığını bize yakınlaştır!”

“Ey Allah’ım, bu yolculuğumda sen yoldaşım ve ehlime bıraktığım vekilimsin (sana güveniyorum).”

“Ey Allah’ım, yolculuğumuzda bize yoldaş ol ve ehlimiz hususunda da bizim vekilimiz ol!”(44)

Evine döndüğünde de, “Bizler, Rabbimize tevbe ediciler, dönücüler ve hamdedicileriz”(45) derdi.

İnsanlar gündelik hayatta yaptıkları yolculuklarda bu duayı yapmaları gerekirken, bu hayat yolculuğunun sonunda nihayetinde Rablerine döneceklerini unutmamaları da öğretilmek istenmektedir. Gündelik yolculuklar küçük değişikliklerdir; asıl büyük değişim ise mahşere yönelik olandır. Bir Müslüman küçük yolculuklarında Yüce Allah’a şükretmesi gerektiğini unutmadan bu tür duaları okumalı, ancak büyük yolculuğu ise hayatının merkezine almalıdır.

Dipnotlar

• 41-) Semerkandi , age ., III, 253; Taberi , age ., XXV, 53; Zemahşeri , age ., IV, 232. 42-) Esed, age ., s. 998.
• 43-) Ebu Davud , Cihâd, 72, 74; Tirmizi , Da‘evât, 46; Ahmed b. Hanbel, III, 144, 150.
• 44-) Ebu Davud , Cihâd, 72; Tirmizi , Da‘evât, 41; Muvatta’, İsti’zân, 34; Ahmed b. Hanbel, I, 256, 300; II, 401, 433; V, 83. 45-) Buhari , Umre, 12; Cihâd, 133, 197; Meğâzî, 29; De‘avât, 53; Müslim, Hacc, 425, 428, 429; Ebu Davud , Cihâd, 72, 158; Tirmizi , Hacc, 102; Da‘evât, 42, 46; Muvatta’ Hacc, 243; Ahmed b. Hanbel, I, 256, II, 5, 10, 15, 21, 38, 63, 105, 144, 150; III, 187; IV, 281, 289, 298, 300.