Yâsîn Suresi

-

Mekke’de risaletin 5-6. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 83 ayetten oluşan, adını ilk ayette geçen يٰسٓ yâsîn kelimesinden alan Yâsîn suresi, inişe göre 39, resmî sıralamada ise 36. suredir.

Yâsîn suresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Fâtır suresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Fâtır 1’de ve Yâsîn 81’de “göklerin ve yerin yaratılması”, Fâtır 4’te ve Yâsîn 15’te “elçilerin yalanlanması” hatırlatılmaktadır. Fâtır 6’da ve Yâsîn 60’da “şeytanın düşmanlığı” gündeme getirilmektedir. Fâtır 9’da ve Yâsîn 33’te “ölü toprağın diriltilmesi”nden söz edilmektedir. Fâtır 12-13, 27-28’de ve Yâsîn 33-44’te “kâinat kitabından çeşitli örnekler” verilmektedir. Fâtır 33-35 ve Yâsîn 55-58’de “cennetliklerin sahip olacağı nimetler” müjdelenmektedir.

Yâsîn suresi mukatta‘a harfleriyle başlamakta, surenin ilk 12 ayetinde vahye, risalete, muhatapların umursamazlığına, tebliğin kimlere fayda vereceğine, yapılanların kaydettirildiğine ve dolayısıyla Yüce Allah’ın kudretine dikkat çekilmektedir.

13-32. ayetler arasında bir şehir halkına dair darb-ı mesel yer almakta, bu çerçevede söz konusu şehir halkının elçileri yalanlamaları, buna karşılık elçilerin verdiği esaslı cevaplar, şehir halkının elçiler nedeniyle uğursuzluğa uğratıldıkları sözleri ile onlara verilen cevaplar, ardından bir yiğit kişinin halkına karşı söylediği muhteşem tebliğ prensipleri, sonrasında ilgili kişiye yönelik şehir halkının karşı çıkışı, onunla alay edişleri, nihayetinde bu kişinin son sözleri ile şehir halkının akıbetine dair Yüce Allah’ın tüm insanlık tarihinde uyguladığı azgınlara yönelik sistemi hakkında bilgiler verilmektedir.

33-44. ayetlerde kâinat kitabından yedi başlık verilmekte, bu çerçevede ölü toprağın canlandırılması, evrendeki çifterli yaratılış, gecenin durumu, Güneş’in hareket sistemi, Ay’ın çeşitli menzillere sahip kılınışı, gece ve gündüzün kendi sistemlerini sürdürmeleri, her bir gök cisminin belli bir yörüngede yüzmeleri ile suyun yani denizlerin insan hizmetine sunulma sistemi hakkında esaslı bilgiler verilmektedir.

45-54. ayetlerde hak ve hakikatle alay eden müşriklerin bazı özellikleri ile kıyamet-ahiret sürecine dair alay içerikli sözlerine karşılık Sûr borusuna üflenmenin aniliği, o esnada insanların yaşayacağı korkunç çaresizlik, ikinci üflemeden sonra mahşer için yaşanacak diriltilme, insanlara yapılacak uygulamanın onların hak edişlerinin sonucu oluşu gündeme getirilmektedir.

55-65. ayetlerde cennetliklerin mutlu halleri, kendileri ve eşlerinin cennet meyveleri arasında nimetlendirilmeleri, cennetteki huzurlu durumları, istedikleri her şeyle buluşturulacakları, Yüce Allah’tan sözlü selamla nimetlendirilecekleri, suçlulara seslenileceği, onların bir kenara ayrılmalarının isteneceği, Allah’ın onlardan dünyada aldığı kulluk sözü ile şeytana ibadet etmemeleri gerektiği ve şeytanın insanlara düşman oluşunun hatırlatılması, mahşerde yargılamada ağızlarının mühürleneceği, elleri ve ayaklarının dünyada yapıp ettiklerine şahitlik edecekleri haber verilmektedir. 66-68. ayetlerde ise Yüce Allah’ın insan üzerindeki mutlak hâkimiyeti ve çeşitli nimetleri hatırlatılmaktadır.

69 ve 70. ayetlerde hem bütünüyle Kur’an’ın hem de özellikle Yâsîn suresinin indiriliş gayesi beyan edilmekte, diri olan ve ruhen diri kalmak isteyenlerin uyarılması gerekçe olarak sunulmaktadır. 71-76’da söz yeniden kâinat kitabının ayetlerinden olan “hayvanların yaratılma gerekçesi”ne getirilmekte, bu arada putların ve putperestlerin mahşerdeki etkisizliği ve çaresizliği hatırlatılmaktadır.

Surenin son grup ayeti olan 77-83’te ise, aslında surenin ana mesajı olan “ahiret bilinci”, mahşerde diriltilmeyi inkâr edenlerin dile getirdiği çarpık fikir esas alınarak üç temel cevap verilmektedir. Bu noktada “ilk yaratılış”, “ateşin yaratılması” ve “kâinatın var edilişi” çok çarpıcı ifadelerle ele alınmaktadır. Ardından, ahiretteki diriltilmenin Allah için son derece kolay olduğu ve bunun sadece bir “ol” emriyle ve oluşun başlamasıyla gerçekleşeceği beyan edilmektedir. Çünkü her şeyin kontrolü sadece Allah’ın elindedir, dönüş sadece O’na olacaktır.

Yüce Allah, surenin 51-65. ayetlerinde mahşerle ilgili bilgiler vermekte, inkârcıların diriltilirken yaşayacakları pişmanlıkları hatırlatmakta, hesap için hazır bulundurulacakları ilahi huzurda hiçbir şekilde haksızlığa uğratılmayacaklarını beyan etmektedir.

Daha sonra cennetliklerin ödülleri hakkında çeşitli bilgiler verilmekte, Yüce Allah’tan gelecek esenlikle mutlu olacakları ve suçluların onlardan ayrılacağı ifade edilmekte, insanoğlundan alınan söz gündeme getirilmekte, bu çerçevede şeytanın düşmanlığı, onun pek çok nesli Allah yolundan saptırdığı hatırlatılmaktadır. Sonunda ise suçluların yaptıklarının karşılığı olarak kendilerine v aadedilen cehenneme atılıp ağızlarının mühürleneceği, ellerinin konuşup ayaklarının şahitlik edeceği haber verilmektedir.

ıı. (60-61. Ayetler): Fıtrata Yabancılaşmaları

اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَيْكُمْ يَا بَن۪يٓ اٰدَمَ اَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُب۪ينٌ وَاَنِ اعْبُدُون۪ي هٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَق۪يمٌ “Ey âdemoğulları! Sizden şöyle söz almamış mıydım: Şeytana tapmayın; şüphesiz ki o, sizin için apaçık bir düşmandır. Bana kulluk edin; doğru yol budur.”

Buradaki اَلَمْ اَعْهَدْ [elema‘hed] sorusu “söz almamış mıydım”; اِلَيْكُمْ [ileyküm] sorusu “sizden, size yönelik, sizinle ilgili”; يَا بَن۪يٓ اٰدَمَ [yâbenî âdeme] hitabı “ey Âdemoğulları”; اَنْ لَا تَعْبُدُوا [en lâta‘büdû] emri “kulluk etmeyin (diye)”; الشَّيْطَانَ [eş-şeytâne] kelimesi “şeytan a”; اِنَّهُ [innehû] ifadesi “muhakkak ki o”; لَكُمْ [leküm] ifadesi “sizin için, size”; عَدُوٌّ مُب۪ينٌ [‘adüvvün mübînun] tamlaması “apaçık düşman(dır)”; وَاَنِ اعْبُدُون۪ي [ve eni‘ıbüdûnî] emri “ve bana kulluk edin (diye söz almamış mıydım)”; هٰذَا [hâzâ] kelimesi “işte bu”; صِرَاطٌ مُسْتَق۪يمٌ [sırâtun müstakîmun] tamlaması ise “dosdoğru yol(dur)” demektir.

Burada insanoğlunun fıtratına yerleştirilen iki değer hatırlatılmakta, bunların ilkinin “şeytana tapmamak”, diğerinin ise “Allah’a kulluk” şeklinde belirlendiği gündeme getirilmektedir.

1. اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَيْكُمْ يَا بَن۪يٓ اٰدَمَ اَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُب۪ينٌ “Ey Âdemoğulları! Size; ‘Şeytana tapmayın; muhakkak ki o, sizin apaçık bir düşmanınızdır” demedim mi?” Bu ayette sözü edilen husus, şeytana tapınılmaması ve onun apaçık düşman olduğunun bilinmesidir.

a) “Âdemoğlundan ahdin alınması” ifadesi, onlara kitaplarla ve peygamberlerle bildirimde bulunulması manasında yorumlanmaktadır. Buna göre ilk muhatapların Mekkeli müşrikler olduğunu düşünürsek, bildirimin de Kur’an’da yapıldığını ifade etmeliyiz. Mesajı evrensele taşıdığımızda ise maksat bütün kitaplar ve bütün peygamberlerdir, diyebiliriz.

Âdemoğlundan alınan söz, onun fıtratına yerleştirilen tevhid şeklinde de anlaşılabilir. A‘râf 7:172’de geçen ve [elest bezmi] de denilen bu mecâzi konuşma, ilahi programla ilgili herkesin yaptığı bir itiraftır. Şems 91:8’de Yüce Allah’ın her insana [fucûr] ve [takvâ] ilham ettiği, Hucurâ t 49:7’de ise imanın insanlara sevdirilip kalplere süslendiği, küfrün, fıskın ve isyanın çirkin gösterildiği beyan edilmektedir. Bu ayetler ışığında Rûm 30:30’da dine yönelme emri insanın üzerinde yaratıldığı fıtrata dönmek şeklinde ifade edilmekte, din ile fıtrat eşitlenmektedir.

“Her doğan İslâm fıtratı üzere doğar.”(562) Hz. Peygamber’in bu ifadesindeki kastı bu nokta olduğu gibi, bu hadisin kaynağı da söz konusu ayetlerdir. Çünkü Hz. Peygamber’e nispet edilen sahih sözlerinin referansı Kur’an’dır.

Bu bakış açısıyla hareket ettiğimizde, bütün insanların muhatap alındığını, ancak bu bağlamda ilk mesajın cehennemliklere yönelik bir suçlama olduğunu söylemeliyiz. Onlara niçin fıtratlarına yabancılaştıkları ve neden şeytana tapındıkları kınayıcı bir uslüpla sorulmaktadır. Soru, cevabı beklendiği için değil, sorumluluğunu yerine getirmediği için muhatabı ayıplamayı amaçlamaktadır.

b) Nankör insanın ayıplanıp kınandığı konulardan ilki kendileri için apaçık düşman olduğu ilan edilen şeytana tapınmalarıdır.

* Şeytan ve Eylemleri

“Yanmak, tutuşmak” anlamındaki [ş-y-t ] kökünden geldiği kabul edilen [ şeytân ] kelimesi, haktan uzaklaşan ve Allah’ın emirlerine karşı gelen soyut-somut, insan-cin, her türden azgın varlık için kullanılır. “Yanmak, tutuşmak” anlamıyla [şeytân], cehennemlikleri ve hakkın karşıtlığını temsil etmektedir. Ayrıca bu kelimenin “uzak olmak, yoldan sapmak” anlamı da vardır ki bu durumda [ş-t-n] köküne nispet edilmiş olur.

Şeytanın düşman oluşu, Yüce Allah’ın insanoğlu için şeytanın düşmanlığını onaylaması demektir. Zannedildiği gibi şeytan, insana düşman olsun diye yaratılmamıştır; düşmanlığı tercih ettiği için bu kararı onaylanmıştır.(563) Şeytanın insana düşman olduğuyla ilgili Kur’an’da pek çok ayet(564) vardır.

Burada da söz konusu “düşmanlık” hatırlatılmakta ve insanların da şeytanı düşman edinmeleri istenmektedir. İnançsızlık veya yanlış inançların arkasında şeytanı davet ve onun icabeti veya şeytanın daveti insanın icabeti bulunduğu için, Allah insanları bu davetin ve icabetin içerisinde bulunmamaları noktasında uyarmaktadır.

Şeytan, insanlara küfrü, nankörlüğü, nifakı ve mutlak inkârı öğütler; bu noktada davette bulunur.(565) İnsanlara çirkinlikleri yapmalarını emreder.(566) Cennetten kovulurken de ifade ettiği gibi, Yüce Allah’ın has kulları hariç herkesi saptırmak için uğraşacağı bilinmektedir.(567) Bu durumda ona düşman olmak demek, Allah’a kulluk etmek demektir.

Yüce Allah’a kul ve dost olanlar şeytana düşman olurlar. Şeytana karşı gerçekten düşman olmak için ona düşmanca davranmak gerekir. Bir insanın şeytana düşman olduğunu söylemesi yetmez; çünkü bunun samimi olması şeytanı üzecek işler yapmaya bağlıdır. Bu noktadaki davranışlarımızın “Allah’ın yapılmasını emrettiği farzları uygulamak ve kaçınılmasını istediği haramlarından uzaklaşmak” şeklinde gerçekleşmesi gerekmektedir.

Nahl 16:63’te verilen bilgilere göre şeytan inkârcılara dünyada yapıp ettiklerini süslü göstermiş, böylece kendilerinin dünyada dostu olmuş, ancak mahşerde azabın içerisinde birlikte olacakları için bunun sahte ve aldatıcı bir dostluk olduğu ortaya konulmuştur.

c) Ayetin sonundaki اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُب۪ينٌ “Muhakkak ki o, sizin apaçık bir düşmanınızdır” cümlesi, Yüce Allah’ın insanoğlu için şeytanın düşmanlığını onayladığının delilidir. Zannedildiği gibi şeytân, insana düşman olsun diye yaratılmamıştır; aksine, En‘âm 6:112 ve A‘râf 7:27’de de geçtiği gibi düşmanlığı tercih ettiği için bu kararı onaylanmıştır. Şeytanın insana düşman olduğuyla ilgili Kur’an’da pek çok ayet vardır.(568)

Fâtır 35:6’da “şeytanın insanlar için düşman olduğu, bu nedenle onun da düşman edinilmesi gerektiği, çünkü taraftarlarını ateş azabından olmaya davet ettiği” beyan edilmektedir. İşte Yâsîn suresinin yorumunu yapmakta olduğumuz bu ayet grubunda da şeytanın bu aldatıcı yapısına kanan inkârcıların akıbeti ele alınmaktadır.

2. وَاَنِ اعْبُدُون۪ي هٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَق۪يمٌ“(Size) ‘Bana kulluk ediniz; doğru yol budur’ (demedim mi?)” [E‘ûzü-Besmele] ikilisinde de olduğu gibi, tek başına bir eylem olarak şeytana kulluk etmeyip ondan Yüce Allah’a sığınmak, yaratılışın gayesini yerine getirmek için yeterli değildir. Yani insanoğlu şeytana lanet etmekle görevini bitirmiş olmaz. Bunun için Zâriyât 51:56’da da beyan edildiği gibi, yaratılışımızın gayesi olarak Yüce Allah’a kulluk etmemiz de gerekmektedir.

Bu emir hem Nahl 16:36’da belirtildiği gibi bütün peygamberlerin tebliğ ilkelerinin başında Yüce Allah’ın zikrettiği bir husustur; hem de bütün peygamberler ümmetlerine bunu tebliğ etmişlerdir.(569) O halde Allah’a kulluk ederken şeytandan kaçınmayı bir görev olarak unutmamak gerekir.

“Kelime-i tevhîd”in ilk yarısı [lâ ilâhe] “hiçbir ilah yoktur” ifadesinden, diğeri [illallâh] “sadece Allah var” anlamındaki kabulden oluşmaktadır. Önce şeytan ve onun temsil ettiği bütün kabullerden uzaklaşmak, ardından da Rahm an i olanlara sarılmak gerçek mümin olmanın şartıdır.

Söylemek istediğimiz şudur: Yâsîn 36:4’te de izah ettiğimiz üzere, Yüce Allah’a ulaştırmada tek ve en kestirme yol olan [sırât-ı müstakîm,] kovulmuş şeytanı reddetmek ve tek olan Yüce Allah’a kulluktan oluşan hakikat yoludur. İşte ayette vurgulanan husus budur.

Dipnotlar

• 562-) Buhari , Cenâiz, 80 , 91 ; Kader, 3 , 6 ; Müslim, Kader, 22, 23, 24; Ahmed b. Hanbel, II, 315, 346 .
• 563-) Bakara 2 : 34; Hicr 15: 31; Tâhâ 20 : 116. 564-) Bakara 2 : 168, 208; Nisâ 4 : 101; En‘âm 6 : 142; A‘râf 7 : 22; Yûsuf 12 : 5; İsrâ 17 : 53; Tâhâ 20 : 117; Kasas 28 : 1 5 ; Yâsîn 36 : 60; Zuhruf 43 : 62.
  • Bakara 2/34 Hicr 15/31 Tâhâ 20/116 Bakara 2/168 Nisâ 4/101 En‘âm 6/142 A‘râf 7/22 Yûsuf 12/5 İsrâ 17/53 Tâhâ 20/117 Kasas 28/15 Yâsîn 36/60 Zuhruf 43/62
• 565-) İbrâhim 14 : 22. 566-) Bakara 2 : 268. 567-) A‘râf 7 : 16-17; Hicr 15: 39-40; İsrâ 17 : 62-65; Sâd 38 : 82-83. 568-) Bakara 2 : 168, 208; Nisâ 4 : 101; En‘âm 6 : 142; A‘râf 7 : 22; Yûsuf 12 : 5; İsrâ 17 : 53; Kehf 18 : 50; Tâhâ 20 : 117; Kasas 28 : 1 5 ; Yâsîn 36 : 60; Zuhruf 43 : 62.
  • İbrâhîm 14/22 Bakara 2/268 A‘râf 7/16 Hicr 15/39 İsrâ 17/62 Sâd 38/82 Bakara 2/168 Nisâ 4/101 En‘âm 6/142 A‘râf 7/22 Yûsuf 12/5 İsrâ 17/53 Kehf 18/50 Tâhâ 20/117 Kasas 28/15 Yâsîn 36/60 Zuhruf 43/62
• 569-) Bakara 2 : 21; Âl-i İmrân 3 : 51; Nisâ 4 : 36; Mâide 5 : 72, 117; En‘âm 6 : 102; A‘râf 7 : 59, 65, 73, 85; Yûnus 10 : 3; Hûd 11 : 50, 61, 84; Meryem 19 : 36; En biyâ 2 1 : 25, 92; Hacc 22 : 77; Mü’minûn 23 : 23, 32; Neml 27 : 45; ‘Ankebût 29 : 16, 17, 36, 56; Yâsîn 36 : 61; Fussilet 41 : 14; Zuhruf 43 : 64; Necm 53 : 62; Nûh 71 : 3.
  • Bakara 2/21 Âl-i İmrân 3/51 Nisâ 4/36 Mâide 5/72 En‘âm 6/102 A‘râf 7/59 Yûnus 10/3 Hûd 11/50 Meryem 19/36 Enbiyâ 21/25 Hacc 22/77 Mü'minûn 23/23 Neml 27/45 ‘Ankebût 29/16 Yâsîn 36/61 Fussilet 41/14 Zuhruf 43/64 Necm 53/62 Nûh 71/3