Yâsîn Suresi

-

Mekke’de risaletin 5-6. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 83 ayetten oluşan, adını ilk ayette geçen يٰسٓ yâsîn kelimesinden alan Yâsîn suresi, inişe göre 39, resmî sıralamada ise 36. suredir.

Yâsîn suresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Fâtır suresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Fâtır 1’de ve Yâsîn 81’de “göklerin ve yerin yaratılması”, Fâtır 4’te ve Yâsîn 15’te “elçilerin yalanlanması” hatırlatılmaktadır. Fâtır 6’da ve Yâsîn 60’da “şeytanın düşmanlığı” gündeme getirilmektedir. Fâtır 9’da ve Yâsîn 33’te “ölü toprağın diriltilmesi”nden söz edilmektedir. Fâtır 12-13, 27-28’de ve Yâsîn 33-44’te “kâinat kitabından çeşitli örnekler” verilmektedir. Fâtır 33-35 ve Yâsîn 55-58’de “cennetliklerin sahip olacağı nimetler” müjdelenmektedir.

Yâsîn suresi mukatta‘a harfleriyle başlamakta, surenin ilk 12 ayetinde vahye, risalete, muhatapların umursamazlığına, tebliğin kimlere fayda vereceğine, yapılanların kaydettirildiğine ve dolayısıyla Yüce Allah’ın kudretine dikkat çekilmektedir.

13-32. ayetler arasında bir şehir halkına dair darb-ı mesel yer almakta, bu çerçevede söz konusu şehir halkının elçileri yalanlamaları, buna karşılık elçilerin verdiği esaslı cevaplar, şehir halkının elçiler nedeniyle uğursuzluğa uğratıldıkları sözleri ile onlara verilen cevaplar, ardından bir yiğit kişinin halkına karşı söylediği muhteşem tebliğ prensipleri, sonrasında ilgili kişiye yönelik şehir halkının karşı çıkışı, onunla alay edişleri, nihayetinde bu kişinin son sözleri ile şehir halkının akıbetine dair Yüce Allah’ın tüm insanlık tarihinde uyguladığı azgınlara yönelik sistemi hakkında bilgiler verilmektedir.

33-44. ayetlerde kâinat kitabından yedi başlık verilmekte, bu çerçevede ölü toprağın canlandırılması, evrendeki çifterli yaratılış, gecenin durumu, Güneş’in hareket sistemi, Ay’ın çeşitli menzillere sahip kılınışı, gece ve gündüzün kendi sistemlerini sürdürmeleri, her bir gök cisminin belli bir yörüngede yüzmeleri ile suyun yani denizlerin insan hizmetine sunulma sistemi hakkında esaslı bilgiler verilmektedir.

45-54. ayetlerde hak ve hakikatle alay eden müşriklerin bazı özellikleri ile kıyamet-ahiret sürecine dair alay içerikli sözlerine karşılık Sûr borusuna üflenmenin aniliği, o esnada insanların yaşayacağı korkunç çaresizlik, ikinci üflemeden sonra mahşer için yaşanacak diriltilme, insanlara yapılacak uygulamanın onların hak edişlerinin sonucu oluşu gündeme getirilmektedir.

55-65. ayetlerde cennetliklerin mutlu halleri, kendileri ve eşlerinin cennet meyveleri arasında nimetlendirilmeleri, cennetteki huzurlu durumları, istedikleri her şeyle buluşturulacakları, Yüce Allah’tan sözlü selamla nimetlendirilecekleri, suçlulara seslenileceği, onların bir kenara ayrılmalarının isteneceği, Allah’ın onlardan dünyada aldığı kulluk sözü ile şeytana ibadet etmemeleri gerektiği ve şeytanın insanlara düşman oluşunun hatırlatılması, mahşerde yargılamada ağızlarının mühürleneceği, elleri ve ayaklarının dünyada yapıp ettiklerine şahitlik edecekleri haber verilmektedir. 66-68. ayetlerde ise Yüce Allah’ın insan üzerindeki mutlak hâkimiyeti ve çeşitli nimetleri hatırlatılmaktadır.

69 ve 70. ayetlerde hem bütünüyle Kur’an’ın hem de özellikle Yâsîn suresinin indiriliş gayesi beyan edilmekte, diri olan ve ruhen diri kalmak isteyenlerin uyarılması gerekçe olarak sunulmaktadır. 71-76’da söz yeniden kâinat kitabının ayetlerinden olan “hayvanların yaratılma gerekçesi”ne getirilmekte, bu arada putların ve putperestlerin mahşerdeki etkisizliği ve çaresizliği hatırlatılmaktadır.

Surenin son grup ayeti olan 77-83’te ise, aslında surenin ana mesajı olan “ahiret bilinci”, mahşerde diriltilmeyi inkâr edenlerin dile getirdiği çarpık fikir esas alınarak üç temel cevap verilmektedir. Bu noktada “ilk yaratılış”, “ateşin yaratılması” ve “kâinatın var edilişi” çok çarpıcı ifadelerle ele alınmaktadır. Ardından, ahiretteki diriltilmenin Allah için son derece kolay olduğu ve bunun sadece bir “ol” emriyle ve oluşun başlamasıyla gerçekleşeceği beyan edilmektedir. Çünkü her şeyin kontrolü sadece Allah’ın elindedir, dönüş sadece O’na olacaktır.

Yüce Allah, müşriklere, özellikle ahiret hayatına inanmayanlara hitap ederken, “insan kitabı”nın çeşitli sayfaları demek olan darb-ı mesellerden ve “kâinat kitabı”nın pek çok ayetinden bilgiler vermektedir.

Bu çerçevede, Yâsîn suresinde de bu metodu kullanmakta ve darb-ı meselin ardından surenin 33-44. ayetlerinde bu defa kâinat kitabından yedi başlık hâlinde ayetler sunmaktadır. Maksat mahşere inanmayı sağlamak, inananların da imanını güçlendirmektir. Verilen bütün başlıklarda ahirete imanın gereğine bir gönderme vardır. Biz de her bir delilin sonunda bu noktayı vurgulamaya çalışacağız.

Kur’an-ı Kerîm’de öncelikle “ahireti inkâr edenlere”, ardından “bütün muhataplara” yönelik olmak üzere, kâinat herkes için bir laboratuar gibi inceleme alanı olarak sunulmaktadır. Bu anlatımlarla öldükten sonra diriltilmeyi inkâr edenlere pratik hayattan örnekler sunulmaktadır. İşte yorumunu yapacağımız ayet grubu, Nahl 16:10-16 ve Kâf 50:6-12’dekinin zıddına “yakından uzağa anlatım”ın en güzel örneklerindendir. Bu arada aynı ayet grubunun içinde birden çok anlatım metodunun kullanılabildiğini de ifade etmeliyiz.

ııı. (39. Ayet): “Ay”ın Menzilleri

وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَد۪يمِ “Ay’a da eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar birtakım evreler belirledik.”

Ayetteki وَالْقَمَرَ [ve’l-kamera] kelimesi “A y’a da”; قَدَّرْنَاهُ [kaddernâhu] fiili “ona takdir etmiştik, belirledik”; مَنَ ازِلَ [menâzile] kelimesi “evreler”; حَتّٰى عَادَ [hattâ‘âde] fiili “dönüşünce ye kadar”; كَالْعُرْجُونِ الْقَد۪يمِ [ke’l-‘urcûni’l-kadîmi] tamlaması ise “eski hurma dalı gibi (oluncaya kadar)” demektir.

Burada kâinat kitabının “beşinci ayet”i olarak “Ay”dan söz edilmekte, ona takdir edilen menziller ve şekiller gündeme getirilmektedir.

1. وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ “Ay’a da birtakım evreler belirledik.” Bu ayetin başında önceki ayetlerde de olduğu gibi وَاٰيَةٌ لَهُم “Onlar için bir delildir” ifadesinin olduğu düşünülmelidir. Buna göre الْقَمَر [el-kamer] kelimesinin harekesi “ötre” kabul edilir. Ancak mevcut haliyle “üstün” okunması durumunda ise kendisinden sonraki [kaddernâ] fiiline takdim edildiği, yani önüne alındığı farz edilir.(376)

Kur’an’da bir kez de Yûnus 10:5’te geçen مَنَازِل [menâzil] kelimesi “menziller, konaklar, uğraklar, duraklar, evreler, safhalar, döngüler” gibi anlamlar vermektedir. Menziller, ilahi takdîrin bir eseridir ve tarif edilemez ince bir planın sonucu olarak çeşitli evrelere, aşamalara sahip kılınmıştır. Bir önceki ayette Güneş’le ilgili [takdîr]in ve bu ayette de Ay’a menziller [takdîr] edilmesinin ilahi kudretin erişilmez gücünü, bilgisini ve planını ortaya koyduğu anlaşılmaktadır.

Araplar ayın menzilleri için 28 ifade kullanmaktadır. [eş-Şertân, el-butayn, es-süreyyâ, ed-deberân, el-hak‘a, el-han‘a, ez-zirâ‘, en-nesra, et-tarf, el-cebhe, es-sarfe, el-‘avvâ, es-simâk, el-ğafr, ez-zübânâ, el-iklîl, el-kalb, eş-şevle, en-ne‘âim, el-belde, sa‘du’z-zâbih, sa‘dü bul‘, sa‘du’s-suûd, sa‘du’l-ahbiye, ferğu’d-delvi’l-mukaddem, ferğu’d-delvi’l-muahhar, er-reşâ (el-hût), el-hilâl.](377) Bu menziller ayın 28 gecede aldığı hallerdir. Bunlara ilave olarak Ay bazen bir gece bazen de iki gece hiç görünmez. Böylece Ay’ın menzilleri bir aylık süreye tamamlanmış olur.

“Ay’a menziller takdir edilmesi”nin sebebi Yûnus 10:5’te dile getirildiği gibi “yılların sayısını ve hesabı bilmek” şeklinde “mutlak bir anlama ve amaca hizmet etmek” olarak belirlenmiştir. Esasında En‘âm 6:96 ve Rahmân 55:5’te Güneş’in ve A y’ın bir hesaba göre varlıklarını devam ettirdikleri, bir anlamda hesabın onlar sayesinde oluşturulduğu beyan edilmektedir. Çeşitli ayetlerde dile getirildiği gibi, Güneş, Ay, gece, gündüz ve diğer varlıklar da insanların hizmetine sunulmuştur.(378) Çünkü müminler Güneş’in ve A y’ın hareketlerine göre günlük ve yıllık ibadetlerini yapmaktadırlar.

2. حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَد۪يمِ “Ta ki eski bir hurma dalı gibi oluncaya kadar” Bu cümlede A y’ın menzillerinin ay sonuna doğru aldığı “hilâl hali” bir benzetmeyle ifade edilmektedir. Ayetteki حَتّٰى [hattâ] edatı A y’ın en ince duruma gelmesi zamanını, yani A y’ın son gecesini göstermektedir. Buradaki عَادَ [‘âde] fiili bu işlemin sürekliliğini ortaya koymaktadır.

Ayetteki الْعُرْجُونِ الْقَد۪يمِ [el-‘urcûni’l-kadîm ] tamlaması “eski hurma dalı, eski salkım çöpü” manasına gelmekte, Ay’ın kuruyup eskidiğinde incelip kavisli bir hal almasını ifade etmektedir. Bu benzetmede çok önemli üç husus vardır: Eski hurma dalı gün geçtikçe incelir; inceldikçe eğrilir; eğrildikçe de sararır. Ay da aynen öyle. Ay sonuna doğru “hil al hali”ni alırken gün geçtikçe incelir; inceldikçe eğrilir; eğrildikçe de sararır.

Elmalılı’nın da açıkladığı üzere bu durum aynı zamanda A y’ın dünyanın etrafında kavisli olarak hareket ettiği yörüngenin bir hattını da göstermektedir.(379) Ayrıca bunun Ay’ın Dünya etrafında dönerken kat ettiği yolun da benzer bir şekilde hilal gibi bir görüntü verdiği işin ehli tarafından bilinmektedir.

Güneş’in hayat için ısı ve ışık kaynağı olması nedeniyle önemini ifadeye gerek bile yoktur. Buna ilave olarak Yüce Allah A y’ın hallerini soranlara verdiği cevapta Bakara 2:189’da bunların kendileri sayesinde insanların çeşitli ihtiyaçlarını belirledikleri ve haccın zamanının te spit edildiği vakitler olduğunu beyan etmektedir. Ayrıca Yûnus 10:5 ve İsrâ 17:12’de “yıllarının sayısının ve hesabın bilinmesi” belirtilmektedir.

Şems suresinin ilk iki ayetinde de yer aldığı üzere, Kur’an’da Güneş’e ve A y’a dikkat çekilmesi, onların insan hayatındaki büyük öneminden kaynaklanabileceği gibi, Müslümanların günlük ve yıllık ibadetlerindeki belirleyiciliklerinden de kaynaklanmış olabilir.

Güneş’in hareketleri Müslümanın günlük ibadetlerinden olan namaz vakitleri için vazgeçilmez önemdedir. Ayrıca oruca başlama saati (imsak) ile orucun bitirilmesi (iftar) zamanı da Güneş’in hareketleriyle bilinir. Zekât , Ramazan, hac , kurban gibi ibadetlerin; [kıtâl] (savaş), [zıhâr] (eşini annesine benzetme ahlaksızlığı) ve [keffaret] gibi uygulamaların; eşi ölen kadının bekleme süresi, kadınların hamilelik ve çocuklarını sütten ayırma zamanı ise A y’ın hareketleriyle tespit edilmekte, yıl içerisinde ay takvimi esas alınarak uygulamalar gerçekleştirilmektedir.

Dolayısıyla Güneş’e ve A y’a dikkat çekilmesi, insanın tabiatla bütünleşen, biri olmadan diğeri anlamını yitiren ve kâinattaki tevhidin fark edilmesini sağlayan önemli bir nitelik arz etmektedir. Modern bilimin imkânlarının henüz bulunmadığı dönemlerde bu ihtiyacın çok daha ileri düzeyde olduğunda şüphe yoktur.

Ay’ın menzillere sahip kılınıp sonuçta ince bir hurma dalına benzer bir duruma gelmesi, hayatın da bir sonu olduğunu ve o sona doğru gidildiğini göstermektedir. Dolunaydan sonra hilal şeklini alan Ay nasıl ki yeniden doğmak üzere hilal şeklini alıyorsa, bitmekte olan bu dünya hayatının da yeni bir âlemi haber verdiği anlaşılmaktadır ki bu da ahiret hayatıdır.

Dipnotlar

• 376-) Ferrâ, age ., II, 378; Semerkandi , age ., III, 123-124; Taberi , age ., XXIII, 6; Zemahşeri , age ., IV, 16.
• 377-) Zemahşeri , age ., IV, 16. 378-) İbrâhim 14 : 32-33; Nahl 16 : 10-16; En biyâ 2 1 : 33; Lokmân 31 : 20; Câsiye 45 : 12-13.
  • İbrâhîm 14/32 Nahl 16/10 Enbiyâ 21/33 Lokmân 31/20 Câsiye 45/12
• 379-) Yazır, age ., VI, 418.