Ahzâb Suresi

Medine’de hicrî 6. yılda indirilmiş olması muhtemel olan, 73 âyetten oluşan, adını 20 ve 22. âyetlerde geçen ve “gruplar” anlamına gelen الْاَحْزَاب el-ahzâb kelimesinden alan Ahzâb sûresi, inişe göre 105, resmî sıralamada ise 33. sûredir. Bu sûrenin aslında Bakara sûresi kadar olduğu, sonrasında bu kadar (73 âyet) kaldığı şeklindeki rivayetler hiçbir şekilde doğru olamaz.

Ahzâb sûresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan ve Mekke dönemi sûrelerinden birisi olan Secde sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûrede de genel hatlarıyla “iyilerin ve kötülerin akıbetlerinin ele alınması” (Secde 19-20; Ahzâb 35, 64-65), ayrıca “Hz. Peygamber’in risâlet alanı, gönderiliş gayesi” (Secde 3; Ahzâb 45-46), “övülen insanların çeşitli özellikleri” (Secde 15-16; Ahzâb 35) vs. konular iki sûre arasındaki ortak konular olarak belirlenebilir.

Ahzâb sûresinin ilk âyetleri Hz. Peygamber’e bazı emirlerle başlamakta, zıhar yapılan kadınların anneler olamayacağı, evlatlıkların kişilerin bizzat kendi çocukları olmadığı, onları kendi babalarına nispet etmek gerektiği beyan edilmektedir.

6. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’in ümmetiyle olan sıcak ilişkisi, hanımlarının ümmetin anneleri mesabesinde oluşu, bütün peygamberlerden verilen sözlere sadakat gösterme sözü alındığı, nankörlere elem verici bir azabın hazırlanmış olduğu bildirilmektedir.

9. âyetten itibaren, sûreye adını veren ve çeşitli grupların birleşerek Müslümanlara karşı giriştikleri savaş olan Ahzâb savaşıyla ilgili bilgiler verilmekte, münafıkların ikiyüzlü davranışları dile getirilmekte, bu arada Hz. Peygamber’in ümmet için güzel örnek oluşu dile getirilmekte, bazı müminlerin verdikleri sözlerini tuttukları, bazılarının ise sözlerini tutmak için bekledikleri beyan edilmektedir.

28. âyetten itibaren, Kurayza oğullarının geride bıraktığı ganimetlerle ilgili olarak Hz Peygamber’in eşlerinin bazı isteklerde bulunması, sonrasında bu istelerin yersiz olduğu ifade edilmekte, Hz. Peygamber’in eşlerinin ümmet içerisindeki ayrıcalıklı durumu ve onlara yönelik özel bildirimler beyan edilmektedir.

35. âyetten itibaren, duyarlı insanların on özelliği dile getirilmekte, ümmetin Yüce Allah’ın ve Hz. Peygamber’in buyruklarına karşı göstermesi gereken teslimiyet ifade edilerek Hz. Zeyd ile Hz. Zeyneb’in yürümeyen evliliği, daha sonra Hz. Peygamber’in onunla evlenmesi, Hz. Peygamber’in çeşitli özellikleri ele alınmaktadır.

49. âyetten itibaren, evlilik ve boşanmayla ilgili birtakım detaylı hükümler ele alınmakta, bazı kişilerin izinsiz bir şekilde Hz. Peygamber’in evine girmek istemelerine yönelik düzenlemeler, Hz. Peygamber’in Yüce Allah ve melekleri tarafından desteklenmesi, ona eziyet edenlerin cezalandırılacakları bilgisi ile genelde dış örtü denen cilbâb’ın Müslüman hanımların örtüsü olduğu ifade edilmektedir.

63. âyetten itibaren, Son Saat’in vaktini kimsenin bilemeyeceği, inkârcılara azabın hazırlandığı, yüzüstü cehenneme atılacakları bildirilmekte, mahşerde bazı insanların kendilerini saptıranlar aleyhindeki istekleri beyan edilmekte, müminlerin Hz. Mûsâ’ya yapılan gibi eziyet etmemeleri gerektiği, sorumluluk üstlenen insanların bunun gereğini yerine getirmelerinin zorunlu oluşu ifade edilmekte, sonuçta münafıklara azap edilecekken müminlerin ise tevbelerinin kabul edileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 21-27. ayetlerinde daha önceki pasajda yer alan münafıkların tutumunu eleştirmek üzere bu defa Hz. Peygamber’in ümmet için örnekliğini ve toplumdaki bazı art niyetlilere karşı nasıl davranılması gerektiğini beyan etmekte, sonrasında yaşanan Kurayza oğullarının sürgün edilmesi, müminlerin onların yerlerine mirasçı kılınması gibi konuları ele almaktadır.

ıı. (22. Ayet): Müminlerin İmanı ve Teslimiyeti

وَلَمَّا رَاَ الْمُؤْمِنُونَ الْاَحْزَابَ قَالُوا هٰذَا مَا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ اِلَّآ ا۪يمَانًا وَتَسْل۪يمًا “Müminler (düşman) birliklerini gördüklerinde ‘İşte bu, Allah ve Elçisinin bize vadettiğidir! Allah ve Elçisi doğru söylemiştir.’ demişlerdi. Bu (orduların gelişi), onların ancak imanlarını ve (Allah’a) teslimiyetlerini artırmıştı.”

Ayetteki وَلَمَّا رَاَ [ve lemmâ raâ ] ifadesi “gördükleri zaman”; الْمُؤْمِنُونَ [el-mü’minûne] kelimesi “müminler, iman edenler”; الْاَحْزَابَ [el-ahzâbe] kelimesi “o grupları”; قَالُوا [kâlû] fiili “demişlerdi ki”; هٰذَا [hâzâ] kelimesi “işte bu”; مَا وَعَدَنَا [mâ ve‘adenâ ] ifadesi “bize vadettiği şeydir (kişilerdir, olaydır)”; اللّٰهُ [allâhu ] kelimesi “Allah(ın)”; وَرَسُولُهُ [ve rasûlühû] ifadesi “ve O’nun Elçisi’nin”; وَصَدَقَ [vesadeka] fiili “ve doğruyu söylemiştir”; اللّٰهُ [allâhu ] kelimesi “Allah da”; وَرَسُولُهُ [ve rasûlühû] ifadesi “ve O’nun Elçisi de, Rasûlü d e”; وَمَا زَادَهُمْ [vemâ zâdehum ] ifadesi “ve onları arttırmadı”; اِلَّآ ا۪يمَانًا [illâ imânen ] istisnası “iman bakımından”; وَتَسْل۪يمًا [ve teslîmen] ifadesi ise “ve teslimiyet yönünden başka, (bu, onların ancak imanlarını, güvenlerin i ve Allah’a bağlılıklarını arttırmıştı)” demektir.

Burada gerçek müminlerin ilahi bilgilere nasıl güvendikleri ve nasıl bir teslimiyet içerisinde bulunduklarıyla ilgili bilgiler gündeme getirilmektedir.

1. وَلَمَّا رَاَ الْمُؤْمِنُونَ الْاَحْزَابَ قَالُوا هٰذَا مَا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللّٰهُ وَرَسُولُهُ “Müminler (düşman) birliklerini gördüklerinde ‘İşte bu, Allah ve Elçisinin bize vadettiğidir! Allah ve Elçisi doğru söylemiştir.’ demişlerdi.” Yüce Allah münafıkların Hz. Peygamber’le ve müminlerle olan olumsuz iletişimlerini beyan edip, Rasûlüllah’ın gerçek müminler için güzel bir örnek olduğunu ifade ettikten sonra, bu defa Kur’an’ın “mesânîlik” özelliği gereği sözü müminlere getirmektedir.

Daha önce yorumladığımız Ahzâb 33:12’de münafıkların ve kalplerinde hastalık bulunanların şöyle dedikleri ifade edilmektedir: “Hani, münafıklar ile kalplerinde hastalık (iman zayıflığı) bulunanlar ‘Meğer Allah ve Rasûlü bize sadece ve sadece aldatma vaadinde bulunmuşlar!’ diyorlardı.” İşte onların bu sözlerine karşılık Yüce Allah gerçek müminlerin samimiyet ve sadakatlerini bu ayette dile getirmektedir.

Yüce Allah Hendek Gazvesi’nin yaşandığı günlerde müminlerin bir sözünü aktarmakta ve kendilerine Allah’ın ve Elçisi’nin va adettiği şeyin artık karşılarında bulunduğunu ifade ettiklerini hatırlatmaktadır. Yüce Allah’ın ve dolayısıyla Elçisi’nin v aadettiği şeyle ilgili olarak daha önce indirilmiş olan Bakara 2:214’te şöyle buyurulmaktadır:

“(Ey müminler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenlerin benzeri size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız!? Yoksulluk ve sıkıntı onlara öylesine dokunmuş ve (öylesine) sarsılmışlardı ki nih ayet (her) peygamber ve beraberindeki müminler ‘Allah’ın yardımı ne zaman!’ demişlerdi. Bilesiniz ki Allah’ın yardımı yakındır.” Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki ifadeler Bakara 2:155 ve ‘Ankebût 29:2 gibi ayetlerde dile getirilen “genel imtihan uygulaması” kapsamında da düşünülebilir.

Konuyla ilgili olarak İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre Rasûlüllah (as)’ın şöyle buyurduğu nakledilmektedir: “Düşman gruplar dokuz veya on gün içinde buraya gelecekler.”(108) Nebî (as)’ın bu sözü savaş stratejilerini gayetiyi bilmesi, hayat tecrübesi gereği yakın bir gelecekte yaşanacaklarla ilgili bir öngörüde bulunmasıdır; yoksa herhangi bir şekilde gayb bilgisi değildir. Zira böyle bir bilgilendirme olsaydı bunun Kur’an’da yer alması gerekirdi.

Müminlerin dile getirdiği “İşte bu, Allah ve Rasûlü’nün bize vaadettiğidir! Allah ve Rasûlü doğru söylemi ştir” şeklindeki bu söz bir müjdeye i şaret olup bu da onların şunu söylemek istediklerini göstermektedir: “İşte bu, Allah’ın ve Rasûlü’nün bize vaadettiği şeylerdir. Bu vaad aynen meydana gelmi ştir. Zira Allah her vaadinde doğrudur. O halde, Mekke’nin, Rum’un (Anadolu’nun) ve Fars’ın (İran’ın) fethine dair bütün vaadler de elbette gerçekleşecektir. Bu durum, bu i şin meydana geleceğine olan imanlarını ar ttırmı ştı; meydana gelince de teslimiyetlerini pekiştirmişti.”(109)

2. وَمَا زَادَهُمْ اِلَّآ ا۪يمَانًا وَتَسْل۪يمًا “Bu (orduların gelişi), onların imanlarını ve teslimiyetlerinden başka bir şeylerini arttırmamıştı.” Bu cümle şöyle de tercüme edilebilir: “Allah’a bağlılıklarını artırmıştı. “Bu (orduların geli şi), onların ancak imanlarını (güvenlerini) ve Allah’a bağlılıklarını arttırmıştı.”

Müminler Hendek Gazvesi günlerinde karşılarında düşman ordularını görünce bunun Yüce Allah’ın ve Elçisi’nin vaadi olduğunu beyan etmişlerdi ki, bu durum onların sadece ve sadece imanlarını ve teslimiyetlerini arttırmıştı. Burada sözü edilen “imân artışı” ifadesi aslında kelimenin kök anlamı nedeniyle “güvenlerinin artması” manasına gelmektedir.

a) Benzer şekilde yine savaşla ilgili bir bağlamda geçen Âl-i İmrân 3:173’te şöyle buyurulmaktadır: “Bir kısım insanlar, müminlere ‘Düşmanlarınız olan insanlar, size karşı asker topladılar; aman sakının onlardan!’ dediklerinde bu (durum), onların (müminlerin) imanlarını arttırmış ve ‘Allah bize yeter. O ne güzel vekîldir!’ demişlerdi.”

Yüce Allah düşmanların “insanlar sizinle ilgili güç topladılar; onlardan korkup çekinin” şeklinde dile getirdiği caydırma ve korkutma faaliyetlerinin karşısında caydırmak bir tarafa, aksine bunun onların imanını arttırdığını beyan etmektedir.

“İmanın artması” konusunu Enfâl 8:2’de ele aldığımız için burada detaya girmeyecek, sadece bazı hatırlatmalarla yetineceğiz.

ı. Çeşitli ayetlerde de dile getirildiği gibi “imanın artması” mümkündür. Önemine binaen bazı hususları burada ifade etmede yarar görmekteyiz. İmanın artması, inanılacak şeylerin artmasıyla elde edilen bir durum olabilir. Nitekim Tevbe 9:124’te de belirtildiğine göre, her bir sure indirildiğinde bazı kâfirler, “Bu sure hanginizin imanını artırdı?” diye sorarlardı. Yüce Allah buna cevap olarak, “İman edenlerin imanlarının artacağını” ifade etmektedir.

Âl-i İmrân 3:173, Enfâl 8:2, Tevbe 9:124, Kehf 18:13, Meryem 19:76, Ahzâb 33:22, Muhammed 47:17, Fetih 48:4 ve Müddessir 74:31’de “imanın” ve “hidayet üzere olanların hidayetlerinin artırılacağı”ndan söz edilmektedir. Hidayetin artması ifadesi, onun güçlenmesi, pekiştirilmesi ve sarsılmaz şekilde mukavemetli kılınması anlamlarına da gelmektedir.

Hidayet artacağına göre, bir çeşit hidayet demek olan iman da elbette artabilir. Bakara 2:2’de “Kur’an’ın muttakîler için hidayet kaynağı olması” bir manada hidayetin arttığını gösterir. Zaten müttakî olan bir insanın Kur’an’ın hidayetinden istifade etmesi demek, takva üzere kalması ve takva ilkelerinin artışını hayatında uygulaması demektir.

ıı. İbn Abbâs, Ebu Hureyre, Mücâhid ve Ebu’d-Derdâ gibi bazı sah a b ilerden ve âlimlerimizden nakledilen rivayetlere göre, iman ve isl am artabilir de eksilebilir de.(110) Bu bağlamda İmam Buhârî, [el-Câmi‘u’s-Sahîh] adlı eserinin [Kitâbü’l-İmân] “İm an Kit abı” başlığı altında çeşitli ayetlerden deliller getirerek, çok önemli ve bir o kadar da isabetli bir tespitte bulunup, imanın artabileceğini ve eksilebileceğini beyan etmiştir.(111)

Ebu Hureyre’den gelen bir rivayete göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “İman yetmiş küsür kısımdır. Bunların en yücesi Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet etmektir. En düşüğü ise eziyyet veren şeyler i yoldan gidermektir.”(112)

b) Konunun teslimiyet boyutuna gelince, gerçek müminler Yüce Allah’ın ve Elçisi’nin vadettiği şeyleri gördüklerinde ilahi kaynaklı olarak dile getirilen her bir şeyin doğru olduğunu anladıkları ve bu tür bilgilere karşılık tam bir teslimiyet içerisine girmiş oldukları ifade edilmektedir.

Benzer bir konunun ele alındığı Âl-i İmrân 3:173’teki şu son cümleler de bunun bir göstergesidir: “(Onlar) ‘Allah bize yeter. O ne güzel vek ildir!’ demişlerdi.” Gerçek müminler, sıkıntılar veya korkutma çabaları karşısında imanı artan ve bunun verdiği güvenle de “Allah bana yeter; O ne güzel vek ildir” diyebilen yiğitlerdir. Bütün bu ifadeler müminlere moral veren bir huzur ve güven cümlesi olurken, putperestleri ve inkârcıları da çıldırtmaya yetecek kadar gözdağı içermektedir.

“Allah bana yeter” diyebilen bir insanın hiç kimseden korkması mümkün değildir; dünyevi tehditlere aldırış etmesi de akılkârı değildir. [Hasbünellâhu] demek güvenin ve hürriyetin zirvesidir.

Takvalı yiğitler kendilerine yardımcı ve güven kaynağı olarak Yüce Allah’ın yeteceğini beyan etmelerinin beraberinde Yüce Allah’ın güzel bir vekil de olduğunu belirttiklerini beyan etmekte, bir Müslüman duruşunun nasıl olması gerektiğini ifade etmiş olmaktadır. Yüce Allah başkalarının [el-vekîl] edinilmesini reddetmekte, tek vekilin kendisi olduğunu,(113) kendisinin vekil edinilmesi gerektiğini,(114) çünkü vekil olarak yeteceğini,(115) Hz. Peygamber dâhil(116) başka insanların(117) diğer insanlar üzerinde hiçbir vekâletlerinin bulunmadığını beyan etmektedir.

Mesele Yüce Allah’a imandan ibaret değil, O’na güven ve teslimiyet de vazgeçilmez değerde önemlidir. Zaten yiğit müminlerden söz edilen bu ayette, sıkıntılı ortamlarda gerçek müminlerin iman ve teslimiyetlerinin arttığı beyan edil erek bu mesaja dikkat çekilmiş olmaktadır.

Dipnotlar

• 108-) Zemahşeri , age ., IV, 516.
• 109-) Razi , age ., XXV, 203.
• 110-) İbn Mace , Mukaddime, 9. 111-) Buhari , İmân, 1. 112-) Buhari , İman, 3; Müslim, İman, 57, 58.
• 113-) Âl-i İmrân 3 : 173; En‘âm 6 : 102; Hûd 11 : 12; Yûsuf 12 : 66; Kasas 28 : 28; Zümer 39 : 62. 114-) Müzzemmil 73 : 9. 115-) Nisâ 4 : 81, 132, 171; İsrâ 17 : 65; Ahzâb 33 : 3, 48. 116-) En‘âm 6 : 66, 107; Yûnus 10 : 108; İsrâ 17 : 54; Zümer 39 : 41; Şûrâ 42 : 6; Furkân 25 : 43. 117-) Nisâ 4 : 109; İsrâ 17 : 2, 68, 86.
  • Âl-i İmrân 3/173 En‘âm 6/102 Hûd 11/12 Yûsuf 12/66 Kasas 28/28 Zümer 39/62 Müzzemmil 73/9 Nisâ 4/81 İsrâ 17/65 Ahzâb 33/3 En‘âm 6/66 Yûnus 10/108 İsrâ 17/54 Zümer 39/41 Şûrâ 42/6 Furkân 25/43 Nisâ 4/109 İsrâ 17/2