Âl-i İmrân Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 200 âyetten oluşan, adını 33. âyette yer alan ve “İmrân’ın ailesi” anlamındaki اٰل عِمْرٰن âlü ‘ımrâne tamlamasından alan Âl-i İmrân sûresi, inişe göre 98, resmî sıralamada ise 3. sûredir. Bakara sûresiyle birlikte bu sûre ez-zehrâvân “iki bahçe, iki çiçek” ismi ile de anılmaktadır. Âyetlerinin önemli bir bölümünün Uhud savaşı esnasında indirildiği bilinen bu sûrenin bir kısım âyetinin daha sonraki dönemlerde indirildiği belirtilmektedir.

Âl-i İmrân sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Bakara sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûrede de “başlangıcının mukatta‘a harflerinden oluşması” (Bakara 1; Âl-i İmrân 1), “vahyin insanlara ikram edilişi” (Bakara 2, 185; Âl-i İmrân 3-4, 7), “Allah yolunda öldürülenlere ölüler denmemesi” (Bakara 154; Âl-i İmrân 169-170), “Allah’ın zatı ve sıfatlarıyla ilgili bilgilerin verilmesi” (Bakara 255, 257; Âl-i İmrân 2, 26-27), “müminlerin çeşitli özellikleri” (Bakara 2-4, 177, 285; Âl-i İmrân 16, 104, 110, 133-135), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Bakara 164; Âl-i İmrân 27, 190, 191), “Yüce Allah’a karşı muttaki oluş, Rasûlüllah’a iman ve güven” (Bakara 2, 177; Âl-i İmrân 31, 132), “müminlerin çeşitli duaları” (Bakara 286; Âl-i İmrân 7-9, 191-194) vs. konular ele alınmakta ve her iki sûre arasında konu irtibatı devam ettirilmektedir.

Âl-i İmrân sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli sıfatları, çeşitli ilâhi kitaplar gönderişi, her şeyi bilmesi, hiçbir şeyin O’na gizli kalmaması, el-Kitâb’ın hem muhkem hem de müteşabih âyetlerden oluşması, kalplerinde eğrilik bulunanların tavrı, müminlerin gönülden gelen duaları, dünya hayatının çeşitli özellikleri, Allah katında dinin İslâm oluşu, önceki nesillerin peygamberlerini öldürmeleri, Yüce Allah’ın mutlak gücü ve kudreti gibi konularla başlamaktadır.

33. âyetten itibaren, İmrân’ın ailesi, Hz. Meryem ve Hz. İsa ile ilgili çeşitli bilgiler, İncil’in özellikleri, Hz. İsa’nın ölümü, yaratılış özellikleri, Hz. İbrâhim’le ilgili bazılarının kanaatlerinin yersizliği, kitap ehlinin birçok konudaki tutarsızlıkları, peygamberler sisteminin birbirini desteklemeye dayalı yapısı, bütün dini öğretilerdeki inanç esaslarının aynı oluşu, İslâm’dan başka bir dinin kabul edilmeyeceği, farklı inananların kaybedeceği, infak denen duyarlılığın önemi, hac ibadetinin gerekliliği gibi konular ele alınmaktadır.

102. âyetten itibaren, bütün Müslümanların Kur’ân’a sarılmaları gerektiği, vahyin dönüştürücü özelliği, Müslümanların sahip olması gereken duyarlılıklar, kitap ehlinin bozuk olanlarının yanında istikamet sahibi olanlarının da varlığı, müminlerin kimleri dost edinmeleri gerektiği, düşmanlarının onlara karşı sinsi duyguları gibi meselelere değinilmektedir. 121. âyetten itibaren, Uhud savaşıyla ilgili bazı bilgiler, Bedir’de müminlere yapılan yardımın hatırlatılması, faizin tehlikeli bir ekonomik işleyiş olduğu, cennet için çalışmak gerektiği, iman ve güçlü oluş ilişkisi, kâfirlere itaatin feci sonuçları, Hz. Peygamber’in beşer oluşuna dair bilgilendirmeler, onun tebliğinde nasıl davranması gerektiğine dair beyanlar, risaletin insanlığa büyük lütuf oluşu vs. ele alınmaktadır.

169. âyetten itibaren, Yüce Allah yolunda öldürülenlere ölüler denmemesi gerektiği, onların Rablerinin katında rızıklandırılmakta oluşu, inkârcılara zaman tanınmasının onların lehine olmayışı, infak edilmeyen servetin insana problem oluşturacağı, her canın ölümü tadıcı oluşu, Müslümanların çeşitli sıkıntılar çekeceği, vahyin duyurulmasının zorunluluğu, kâinat hakkında tefekkür, müminlerin duaları, amellerin zayi olmayacağı, kitap ehlinden de istikamet sahiplerinin bulunduğu ifade edilmektedir.

Son âyette ise müminlere yönelik şu emir verilmektedir: “Ey iman edenler! Sabredin; (düşman karşısında) dayanışmada bulunun! (Cihad için) hazırlıklı ve nöbette bulunun! Allah’a karşı takvâlı (duyarlı) olun ki kurtuluşa erişebilesiniz.”

Yüce Allah, surenin 58-74. ayetlerinde Hz. İsa ile Hz. Âdem’in yaratılışının benzerliğini, bu konudaki tartışmalarda takınılması gereken tavrı, kitap ehline yönelik çeşitli hatırlatmaları, Hz. İbrahim’in durumunu ve kitap ehlinin bazı tavırlarını dile getirmektedir.

ıı. (73. Ayet):Yüce Allah’ın Hidayeti ve İlâhi İhsan

قُلْ اِنَّ الْهُدٰى هُدَى اللّٰهِ اَنْ يُؤْتٰىٓ اَحَدٌ مِثْلَ مَآ اُو۫ت۪يتُمْ اَوْ يُحَآجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ اِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللّٰهِ يُؤْت۪يهِ مَنْ يَشَآءُ وَاللّٰهُ وَاسِعٌ عَل۪يمٌ “(Onlara) de ki: ‘Şüphesiz ki (gerçek) rehberlik, Allah’ın rehberliğidir. Birine size verilenin benzerinin verilmesinden dolayı veya Rabbinizin huzurunda (aleyhinize) deliller getirecekleri için mi (böyle söylüyorsunuz)?’ De ki: Şüphesiz ki lütuf, Allah’ın elindedir. Onu dilediğine (layık olana) verir. Allah [vâsi‘]dir (her imkâna sahip olandır); [‘alîm]dir (her şeyi bilendir).”

Ayetteki قُلْ [kul] emri “de ki”; اِنَّ الْهُدٰى [inne’l-hüdâ ] ifadesi “muhakkak ki (gerçek) hidayet, rehberlik”; هُدَى اللّٰهِ [hüdellâhi] tamlaması “Allah’ın (gösterdiği) yol (dur)”; اَنْ يُؤْتٰىٓ [en yü’tâ ] ifadesi “verilmesi”; اَحَدٌ [ehadün ] kelimesi “(sizden) birisine”; مِثْلَ مَآ اُو۫ت۪يتُمْ [misle mâ ûtîtüm] ifadesi “size verilenin benzeri”; اَوْ يُحَآجُّوكُمْ [evyuhâccûküm ] ifadesi “veya sizinle tartışıyor (olmaları)”; عِنْدَ رَبِّكُمْ [‘ınde rabbiküm] ifadesi “Rabbinizin huzurunda (aleyhine deliller getirmelerinden mi)”; قُلْ [kul] emri “de ki”; اِنَّ الْفَضْلَ [inne’l-fadle] ifadesi “muhakkak ki ihsan, lütuf”; بِيَدِ اللّٰهِ [bi yedillâhi] tamlaması “Allah’ın elinde (dir)”; يُؤْت۪يهِ [yü’tîhi ] ifadesi “onu verir, ikram eder”; مَنْ يَشَآءُ [men yeşâu] ifadesi “dilediğine/layık gördüğüne”; وَاللّٰهُ [vallâhu ] kelimesi “Allah”; وَاسِعٌ [vâsi‘un ] kelimesi “her imkâna sahip olan(dır)”; عَل۪يمٌ [‘alîmun] kelimesi ise “(her şeyi) bilen (dir)” demektir.

Burada Yüce Allah’ın yol gösterici olduğu, kitap ehline verdiği cevaplar ile risalet görevini kime vereceğini kendisinin bildiği gündeme getirilmektedir.

1. قُلْ اِنَّ الْهُدٰى هُدَى اللّٰهِ “(Buna karşılık onlara) De ki: (Gerçek) hidayet Allah’ın (gösterdiği) yoldur.” Yüce Allah önceki cümlede kitap ehlinden bir grubun dile getirdiği “dininize tabi olandan başkasına inanmayın” sözlerine karşılık Hz. Peygamber’e hitap etmekte ve bir benzeri de Bakara 2:120 ve En‘âm 6:71’de geçen bu cümlede gerçek hidayetin, yani gerçek rehberliğin, gerçek dinin, gerçek yolun Yüce Allah’ın öğrettiği, rehberlik ettiği prensiplerden oluştuğunu, dolayısıyla kitap ehlinin iddialarının hakikati ifade etmediğini açıkça ortaya koymak istemektedir.

Ayette kullanılan pekiştirilmiş cümle yapısı gereği, Yüce Allah’a ait olmayan, O’nun göndermediği, esaslarını O’nun belirlemediği hiçbir öğretinin “hidayet” adını alamayacağı özellikle belirtilmek istenmektedir.

Burada sözü edilen “hiday et”, esaslarını Yüce Allah’ın belirlediği yoldur; Allah’ın Rasûlü, Allah’ın kitabı yani Allah’ın dini dururken başkalarına tabi olmak sapkınlıktır; çünkü hak din Allah’ın gönderdiğidir; aranacak, benimsenecek, uyulacak tek yol da işte Allah’ın seçtiği bu yoldur. İçeriğini insanların belirlediği yollar çelişkiler yumağıdır ve insanları saptırmaktan başka bir şey de vaad etmezler. Esasında ilk peygamberden son peygambere kadar Yüce Allah’ın belirlediği ve insanlara ilettiği yolun adı da bu nedenle Allah’a teslim olmak manasında “islam”dır.(399)

2. اَنْ يُؤْتٰىٓ اَحَدٌ مِثْلَ مَآ اُو۫ت۪يتُمْ اَوْ يُحَآجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ “Birine, size verilenin benzerinin verilmesinden veya Rabbinizin huzurunda aleyhine deliller getireceklerinden ötürü mü (böyle söylüyorsunuz)?” Ayetin bu cümlesi birbirine yakın olacak şekillerde şöyle de tercüme edilebilir: “Size verilenin bir benzerinin başka birine de verilmesi (zorunuza mı gitti), yoksa Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil getirirler diye mi (korkuyorsunuz)?”(400) “Geçmişte size/atalarınıza verildiği gibi şimdi de (sizden olmayan) birine peygamberlik verildi diye mi yahut müminler yarın bir gün Rabbinizin huzurunda haksızlığınızı ispat ederler diye mi böyle davranıyorsunuz?”(401)

Bazı âlimlerimiz bu cümleyi daha önceki kısımla ilişkilendirerek kitap ehline ait görmekte ve şu mesajın verildiğini dile getirmektedirler: “(Yine onlar, kendi aralarında şöyle dediler:) Size verilenin benzerinin başka herhangi bir kimseye verildiğine yahut Rabbinizin huzurunda onların size karşı deliller getireceklerine de (inanmayın)!”(402) Onlar böyle söyleseler de bu cümlenin de içinde bulunduğu bağlam, kitap ehlinden bir grubun Hz. Peygamber’in risaletini kabul etmemelerini ve Müslümanları dinlerinden çevirmeye gayret etmelerini içerdiği için mesajın peygamberliğin Hz. Peygamber’e verilmesiyle ilişkili olduğu açıktır.

Yüce Allah bir kısım kitap ehline hitap ederek onlara yani atalarına daha önce verildiği türden risaletin şimdi de kendilerinden olmayan birine yani Hz. Peygamber’e verilmesini problem edinmelerini eleştirmektedir. Dahası, ayette yer alan اَوْ يُحَآجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ “Veya Rabbinizin katında size (delillerle) üstün gelirler (diye mi)” cümlesinde Müslümanların kitap ehlinden olanlara karşı onların haksızlığını ispatlamaları korkusuyla böyle davrandıkları mesajı söz konusu edilmektedir. Tartışmalı olsa da bizim tercihimiz bu istikametteki mealden yanadır.(403) Zaten ayetin sonundaki cümleler de bu manayı destekler mahiyettedir ve onların başında da قُلْ [kul] “de ki” emri yer alarak mesajın devam ettirildiği gösterilmek istenmektedir.

3. قُلْ اِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللّٰهِ يُؤْت۪يهِ مَنْ يَشَآءُ وَاللّٰهُ وَاسِعٌ عَل۪يمٌ “De ki: Lütuf (ve ihsan) Allah’ın elindedir. Onu dilediğine/layık gördüğüne verir. Allah [vâsi‘]dir (her imkâna sahip olandır); [‘alîm]’dir (her şeyi bilendir).” Yüce Allah risaleti kullarından dilediğine vereceğini beyan ederek gücünün ve ilminin erişilmezliğine dikkat çekmektedir.

a) قُلْ اِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللّٰهِ يُؤْت۪يهِ مَنْ يَشَآءُ “De ki: Lütuf (ve ihsan) Allah’ın elindedir. Onu dilediğine/layık gördüğüne verir.” Ele alıp dile getirdiğimiz hususların peşinden gelen bu cümlede ise kitap ehlinden bazılarının Hz. Peygamber’in risâleti hakkındaki olumsuz düşünceleri reddedilmekte ve Yüce Allah’ın dilediğine, layık gördüğüne الْفَضْل [el-fadl ] dediği ihsan ve ikramını yani bağlam gereği “risâlet görevi”ni vereceği beyan edilerek, ihsan ve ikramın bütünüyle O’nun [yed]’inde yani “kudreti”nde olduğuna özellikle dikkat çekilmektedir. Cümlenin sonunda yer alan يُؤْت۪يهِ مَنْ يَشَآءُ [yü’tîhi men yeşâu] ifadesi “dilediğine verir” yani “layık gördüğüne ihsan eder” mesajını içermektedir.

Benzer bir konunun işlendiği Bakara 2:105’te şöyle buyurulmaktadır: “(Ey müminler!) Kitap ehlinden ve müşriklerden kâfir olanlar Rabbinizden size herhangi bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini dilediğine (layık gördüğüne) tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.” Yüce Allah müşriklerin peygamberlikle ilgili beklentisini pek çok ayette ele almakta, genel anlamda peygamber olarak melek beklediklerini çeşitli ayetlerde dile getirmektedir.(404)

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette sözü edilen الْفَضْل [el-fadl] kelimesi ile Bakara 2:105 ve Zuhruf 43:32’de geçen رَحْمَة [rahmeh] kelimesi konu Hz. Peygamber’in risaletiyle ilgili olduğu için “peygamberlik” ve “vahiy” olarak yorumlanmalıdır. Bu nedenle, Yüce Allah vahyi ve risaleti kimlere tahsis edeceğini gayet bildiğini, bir anlamda dilediğine yani layık gördüğüne bu büyük lütfu ihsan edeceğini bildirmektedir.

Bakara 2:90: “Allah’ın kullarından dilediğine (peygamberlik) ihsan etmesini kıskandıkları için Allah’ın indirdiğini (Kur’an’ı) inkâr ederek kendilerini alçak bir şeye satmaları (kendilerini harcamaları) ne kötü bir şeydir!” Yüce Allah Medine’deki kitap ehlinin ellerinde bulunan ilahi mesajda Hz. Peygamber’in risaletini ve Kur’an’ın gönderileceğini bilmelerine rağmen bunu inkâr etmeleri, bu gerçeğin üzerini örtmeleri nedeniyle kendilerine lanet edeceğini bildirdikten sonra, onların bu tavrının ne kadar kötü bir alış veriş olduğunu dile getirmektedir.

En‘âm 6:124: “Onlara bir ayet/delil geldiğinde, ‘Allah’ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe kesinlikle inanmayız’ dediler. Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilendir. Suç işleyenlere, (dünyada) yapmış oldukları hilelere karşılık Allah katında aşağılanma ve çetin bir azap isabet edecektir.”

Yüce Allah Mekkeli müşrikler başta olmak üzere risalet kurumunu ve gönderilen peygamberleri beğenmeyenlerin görüşlerini reddetmekte ve kime peygamberlik vereceğini kendisinin gayetiyi bildiğini beyan etmektedir. En‘âm 6:124’te geçen اَعْلَم [a‘lem] ism-i tafdîli Yüce Allah için kullanılınca “daha iyi bilen” manasından ziyade “gayetiyi, çok çok iyi bilen” manasında yorumlanmalıdır.

Tekrar belirtelim ki hem Bakara 2:105’te hem de Zuhruf 43:32’de geçen رَحْمَة [rahmeh] kelimesi ile yorumunu yapmakta olduğumuz Âl-i İmrân 3:73’te geçen الْفَضْل [el-fadl] kelimesinden maksadın En‘âm 6:124’teki [risâlet] kelimesinin kullanılması nedeniyle “peygamberlik” olduğu görülmektedir. Bu ayetlere ilave olarak, Yüce Allah’ın peygamberleri kendisinin seçtiğini gösteren ifadeler Nahl 16:2, Hacc 22:75 ve Şûrâ 42:13’te de yer almaktadır. Çünkü “peygamberlik [vehbî] bir kurumdur; [kesbî] değildir”; yani kazanılmaz, Allah tarafından dilediğine verilir.

Zuhruf 43:32: “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” Buradaki [hemze] edatı inkârî bir konumdadır. Bu nedenle cümlenin manası “Onlar Rabbinin rahmetini taksim edemezler” şeklindedir.(405) Yüce Allah Mekkeli müşriklerin iki şehirden kendilerince hatırlı gördükleri iki insandan birisine peygamberlik verilmesi gerektiği beklentilerini aktardıktan sonra, bu cümlede kendilerine cevap vermekte, bu bağlamda Allah’ın rahmetini onların taksim edemeyeceğini ifade etmektedir. Risalet kurumu Yüce Allah’ın seçimine bağlı bir kurumdur ve Yüce Allah dilediğini, layık gördüğünü peygamber olarak görevlendirmiştir.

Bu konuda hatırlanması gereken ayetlerden birisi de Hadîd 57:29’dur: “Böylece kitap ehli, Allah’ın lütfundan hiçbir şey elde edemeyeceklerini, lütfun bütünüyle Allah’ın elinde olduğunu, onu dilediğine bahşedeceğini bilmezlik etmesinler. Allah, büyük lütuf sahibidir.”

İşte bütün bu ayetler ışığında bakıldığında, Medine’deki kitap ehlinden insanların Hz. Peygamber’in risaletiyle ilgili herhangi bir tereddüt yaşamamaları gerektiği, Yüce Allah’ın lütfu ve ihsanıyla ilgili herhangi bir şeye sahip olamayacakları, bu konuda bütün ihsan ve ikramın Yüce Allah’ın elinde olduğu, bu bağlamda dilediğine, layık gördüğüne bu risalet görevini verebileceği özellikle kitap ehline bildirilmektedir.

b) وَاللّٰهُ وَاسِعٌ عَل۪يمٌ “Allah [vâsi‘]dir (her imkâna sahip olandır); [‘alîm]dir (her şeyi bilendir).” Yüce Allah’ın bu iki sıfatı bağlamla birebir uyumludur. Çünkü Yüce Allah’ın وَاسِع [vâsı‘] oluşu O’nun cömertliğini, her imkâna sahip oluşunu, nimetinin bolluğunu, lütfunun, rızkının ve rahmetinin genişliğini, bu nedenle de kime risalet görevini vereceğini kendisinin bileceğini ifade eder.(406) A‘râf 7:165’da da belirtildiği gibi, Yüce Allah’ın rahmeti her şeyi çepeçevre kuşatmıştır.

Yüce Allah’ın عَل۪يم [‘alîm] sıfatı ise her şeyi bildiğini, bağlam gereği olarak itiraz edenlere cevap vermek üzere, kime hangi görevi yani risalet görevini niye verdiğini, kime niye vermediğini her haliyle kâmil ve mükemmel anlamda bilgisinin eşsiz ve erişilmez olduğunu ifade eder.(407)

Dipnotlar

• 399-) Semerkandi , age ., I, 89; Taberi , age ., I, 517; Zemahşeri , age ., I, 182.
• 400-) Mustafa İslâmoğlu, age ., s. 118. 401-) Mustafa Öztürk, Meâl , s. 82. 402-) Semerkandi , age ., I, 223; Taberi , age ., III, 314-316. 403-) Süleyman Ateş, Meâl , s. 58.
• 404-) En‘âm 6 : 8; Furkân 25 : 7.
  • En‘âm 6/8 Furkân 25/7
• 405-) Zemahşeri , age ., IV, 241; Razi, age ., XXVII, 209.
• 406-) Semerkandi , age ., I, 162. 407-) Taberi , age ., II, 606; Zemahşeri , age ., I, 288.