Neml Suresi

Mekke’de risaletin 8. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 93 âyetten oluşan, adını 18. âyetinde zikredilen ve “karınca/karıncalar” anlamındaki النَّمْل en-neml kelimesinden alan Neml sûresi, inişe göre 53, resmî sıralamada ise 27. sûredir.

Neml sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Şu‘arâ’ sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk kıssanın Hz. Mûsâ ile ilgili olması, ayrıca Hz. Sâlih ve Hz. Lût kıssalarına yer verilmesi, vahyin kaynağı ve etkinliğinin gündeme getirilmesi ortak konulardan bir kısmıdır. Ayrıca Şu‘arâ’ 26/7’de tek âyet olarak yer alan “yeryüzü” âyetine Neml 27/60-64 ve 86’da benzer konuların eklenmesi, iyi insanlarla kötülerin mücadelesi ve iki grubun da mahşerde yaşayacakları akıbet gibi konular bu iki sûrenin ortak konuları olarak zikredilebilir.

Neml sûresi, muatta‘a harfleriyle başlamakta, vahyin apaçıklığı, müminlere hidayet ve müjde oluşu, inanmayanlara azap edileceği bilgisiyle devam etmektedir. 7. âyetten itibaren, önce Hz. Musa, ardından sırasıyla Hz. Süleyman, Sebâ melikesi Belkıs, Hz. Sâlih ve Hz. Lût kıssalarıyla ilgili bilgiler verilmektedir.

60. âyetten itibaren, kâinat kitabından gökler, yeryüzü, yağmur, bitkiler, yeryüzünün düzeni, nehirler, ağırlıklar, iki nehir gibi konu başlıkları hatırlatılmakta, insana yönelik ilâhî yardımlar gündeme getirilmektedir.

65. âyetten itibaren, gaybı sadece Yüce Allah’ın bilebileceği, inkârcıların âhiret hakkındaki olumsuz kanaatleri zikredilmekte, daha sonra Kur’ân’ın çeşitli etkinlik noktaları, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudreti muhataplara aktarılmaktadır.

82. âyetten itibaren, mahşer şartları, orada yaşanacak yürek burkucu olaylar gündeme getirilmekte, Son Saat’teki büyük değişim ve dönüşüme dikkat çekilmektedir. Sûrenin sonunda ise, Hz. Peygamber’e yönelik risalet öğretileri “Allah’a kulluk”, “hakka teslimiyet” ve “vahyi okuyup hayata geçirmek” şeklinde üç başlıkta özetlenmekte, hidayet ve dalaletin şahsiliği üzerinde durulmakta, Yüce Allah’ın her bir şeyden haberdar olduğu bilgisi zikredilmektedir.

Yüce Allah, surenin 65-75. ayetlerinde hamdin gayb bilgisinin sadece kendisinde olduğunu, inkârcıların mahşerle ilgili alaycılıklarının başlarına dert olacağını, tehdit edildikleri azabın yakında başlarına geleceğini, her şeye rağmen Allah’ın kullarına lütfunun geniş olduğunu, ancak sonuçta inkârcılıkta ısrar edenlerin mahçup olacaklarını ve feci bir akıbetle karşılaşacaklarını, Allah’ın bilgisi dışında hiçbir şeyin asla ve asla kalamayacağını, çünkü onun gizli-aşikâr her şeyi bildiğini beyan etmektedir.

ıı. (66. Ayet): Müşriklerin Ahiretle İlgili Körlüğü

بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ “Aksine ahiret hakkındaki bilgiler art arda kendilerine gelmesine rağmen, esasında ondan şüphelenmeye devam etmektedir; ahiretten yana da kördürler.”

Ayetteki بَلِ [bel] edatı “bilakis, esasında, aksine”; ادَّارَكَ [iddârake] fiili “art arda gelmiştir”; عِلْمُهُمْ [‘ılmuhum] tamlaması “onların bilgileri”; فِي الْاٰخِرَةِ [fi’l-âhırati] kelimesi “ahiret hakkında”; بَلِ [bel] edatı “bilakis, esasında”; هُمْ [hüm] zamiri “onlar”; ف۪ي شَكٍّ [fîşekkin ] ifadesi “şüphededirler, şüphe içindedirler”; مِنْهَا [minhâ] ifadesi “ondan”; بَلِ [bel] edatı “bilakis, esasında”; هُمْ [hüm] zamiri “onlar”; مِنْهَا [minhâ] fadesi “ondan”; عَمُونَ [‘amûne] sözcüğü ise “körler(dir), kördürler” demektir.

Burada inkârcıların ahiretle ilgili bilgilere sahip olmalarına rağmen kör davranmaları konusundaki olumsuz tutumları gündeme getirilmektedir.

1. بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ “Bilakis (esasında), ahiret hakkındaki bilgiler art arda kendilerine gelmiştir.” Bu ayette mahşerdeki diriltilmeye inanmayan müşriklerin bu konuda yeterince bilgilendirilmiş olmalarına rağmen şüpheye devam etmeleri ve körlüğü tercihleri açıkça kınanmaktadır.

Bu cümlenin başındaki بَل [bel] edatı “aksine” manası vermekte, önceki ayetin son cümlesiyle anlam ilişkisi oluşturmaktadır. Söylenmek istenen şudur: “Onlar her ne kadar (mahşerde) ne zaman diriltileceklerini bilmiyor olsalar da ahiretle ilgili bilgileri tamama ulaşmış, bu konuda yeterince bilgilendirilmişlerdir.”

a) Ayetteki بَل [bel] edatına soru anlamında [hel] manası veren âlimler de vardır.(207) Bu durumda cümlenin anlamı “Onların ahiretle ilgili bilgileri tamamlandı mı ki!” şeklini alır ve bir kınama ve ayıplama boyutu devreye girmiş olur. Bu yaklaşım doğru görünüyorsa da bizim tercihimiz ilkinden yanadır.

b) Aslı تدارك [tedârake] olup [tefe‘‘ul] kalıbından olan ادَّارَكَ [iddârake] fiilinin bu şekle dönüştürülmesinin muhtemel sebebi, muhatap kalıpta iki [tâ/te] harfinin telaffuz zorluğu ile kelimenin telaffuzunda da aynı sarsıcı kınama manasını hissettirecek şekilde sarsıcı bir üslupla ses vermeyi sağlamaktır. Bunun benzer kullanımları Bakara 2:72, A‘râf 7:131, Tevbe 9:38 ve Neml 27:47’de de söz konusudur.

c) Ayetteki ادَّارَكَ [iddârake] fiilinin çeşitli kıraat ihtimalleri vardır.(208) Bu detaya girmeden söz konusu fiilin “(bir konuda) art arda (bilgi verilmesi)” anlamına geldiğini söylemekle yetinelim. Bu anlamın içerisinde “bilginin zirve yapması, mükemmel oluşu, sapasağlam bir hâl alması” boyutu da vardır.

Demek ki müşriklere ahiretle ilgili bilgiler etraflı bir şekilde verilmiş olmasına rağmen yine de şüphede kalmışlar ve hakikate karşı körlüğü tercih etmişler, bu nedenle de kınanmışlardır. Mahşerde kendilerine vadedilen gerçekle yüzleştiklerinde bu bilgileri hatırlayacaklar; ancak bunun kendilerine hiçbir faydası dokunmayacaktır.

d) Ayetteki ادَّارَكَ [iddârake] fiiline “(bir konudaki bilginin) eksik kalması” şeklinde anlam verenler de vardır.(209) Bu yaklaşım ayetin devam eden cümleleriyle uyumlu görünmemektedir. Çünkü eğer bilgi eksik ise ondan şüphe duyulması ve ona karşı körlüğü tercihin kınanması doğru olmaz. Ayetin ilk cümlesiyle ilgili “müşriklerin ahiretle ilgili bilgilerinin zan oluşturması, bazen ahireti kabul edip bazen de reddetmeleri” yorumu da yapılmıştır.(210) Ancak bunu destekler mahiyette güçlü deliller zikredilmemiştir.

e) Ayette bir ihtimal olarak müşriklerin ahiret hakkındaki bilgilerinin kınanması, onlarla alay edilmesi de söz konusu olabilir. En cahil insana “sen ne kadar da âlimsin” denildiğinde bu sözde bir alay olduğunda şüphe yoktur. Kendilerine hakikatin bilgisi gelmiş olmasına rağmen, kendi özel kabullerinin dışındaki bilgilere itibar etmeyenlere bu şekilde hitap edilmiş olmasında herhangi bir sakınca yoktur.

Hasan el-Basrî’ye nispet edilen bir görüşe göre de o, ayetteki mesajı müşriklerin ahiretle ilgili bilgilerinin bitmesi, peyderpey yok olup gitmesi şeklinde yorumlamıştır.(211)

2. بَلْ هُمْ ف۪ي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ “Esasında onlar hâlâ ondan (mahşerden) şüpheye devam etmektedirler; dahası, ondan (mahşerden) yana kördürler.” Yüce Allah müşriklerin mahşerle ilgili olarak yeterince bilgilendirilmiş olmalarına rağmen, ısrarla ve inatla şüphe içerisinde bulunmaya devam ettiklerini, dahası bu hakikate karşı kör davrandıklarını beyan etmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette üç kez zikredilen بَلْ [bel] edatlarının ilki “bilakis, aslında” manasına gelmekteyken, diğerleri “buna rağmen”, “hâlâ daha”, “dahası”, “daha da beteri” gibi anlamlarda kabul edilebilir. Verilmek istenen mesaj, ahireti inkâr eden müşriklerin bu konudaki düşük derecelerini ve mertebelerini beyan etmektir.

Yüce Allah öncelikle onların mahşerde ne zaman diriltileceklerini bilmediklerini ifade etmiş, ahiretle ilgili bilgilerinin yeterli olmasına rağmen, şuursuzca ve gerçeği bilmeyenler gibi bir görüntü vererek şüphe içinde olmayı tercih ettiklerini belirtmiş, en sonunda ise kendilerini körlükle tanıtmıştır.(212) Müşrikler sadece gerçekleşme zamanını bilemedikleri mahşeri inkâr ederek, kesin bilgiyi şüpheye konu edinmişler, bunun sonucunda da gerçeklere karşı körlüğü tercih etmişlerdi. Böyle olunca, yanlış giden bir sürecin en sonunda nasıl bir felakete dönüşeceği ortaya konulmuş olmaktadır.

Ayetten güne dair şöyle bir sonuç çıkarabiliriz: Dinî hakikatlere karşı ilgisiz davranıp bu noktada sağlam bilgileri aramayan, Yüce Allah’ın verdiği gaybî bilgileri önemsemeyen, onlara karşı derin şüphe içerisinde bulunanlar sonunda korkunç bir körlüğün içerisine girmiş olacaklardır. Vahye ilgisizliğin sonu körlüktür. Dünya hayatında vahyin yanında olmayıp ona canı gibi bakmayanlar öbür âlemde de kör olarak diriltilecek,(213) Yüce Allah’ın nimet ve ikramlarına karşı herhangi bir imkân elde edemeyeceklerdir.

Dipnotlar

• 207-) Taberi , age ., XX, 6. 208-) Semerkandi , age ., II, 616; Taberi , age ., XX, 6-7.
• 209-) Esed, age ., s. 775. 210-) Semerkandi , age ., II, 616. 211-) Zemahşeri , age ., III, 367.
• 212-) Razi, age ., XXIV, 212. 213-) Tâhâ 20 : 124.
  • Tâhâ 20/124