Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

ııı. (8-9. Ayetler): Cezanın Kadına Uygulanmaması

وَيَدْرَؤُ۬ا عَنْهَا الْعَذَابَ اَنْ تَشْهَدَ اَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللّٰهِ اِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِب۪ينَ وَالْخَامِسَةَ اَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَيْهَآ اِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِق۪ينَ “(Kocasının) yalan söyleyenlerden olduğuna dair (kadının) Allah’ı dört kez şahit tutması kendisinden cezayı kaldırır. Beşinci (yemin) ise (kocası) doğru söyleyenlerden ise Allah’ın gazabının kendi üzerine olması(nı kabul etmesidir).”

Buradaki وَيَدْرَؤُ۬ا [ve yedrau] fiili “ve kaldırır”; عَنْهَا [‘anhâ] “ondan”; الْعَذَابَ [el-‘azâbe] kelimesi “azabı, cezayı”; اَنْ تَشْهَدَ [en teşhede ] ifadesi “şahitlik yemini etmesi”; اَرْبَعَ شَهَادَاتٍ [arbe‘a şehâdâtin ] tamlaması “dört kez şahitlik ederek”; بِاللّٰهِ [billâhi] ifadesi “Allah’a”; اِنَّهُ [innehû] ifadesi “muhakkak ki o (adam, koca)”; لَمِنَ الْكَاذِب۪ينَ [lemine’l-kâzibîne] ifadesi “muhakkak ki yalancılardan(dır)”; وَالْخَامِسَةَ [ve’l-hâmisete] kelimesi “be şincisi”; اَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ [enne ğadabellâhi ] tamlaması “muhakkak ki Allah’ın gazabı”; عَلَيْهَا [‘aleyhâ] ifadesi “ona, onun üzerine olsun”; اِنْ كَانَ [in kâne ] ifadesi “(o kişi, kocası) eğer (şöyle) ise”; مِنَ الصَّادِق۪ينَ [mine’s-sâdikîne] ifadesi ise “doğru söyleyenlerden” demektir.

Burada zina isnadına muhatap olan kadınların kendilerinden cezayı nasıl düşürecekleriyle ilgili uygulama gündeme getirilmektedir.

1. وَيَدْرَؤُ۬ا عَنْهَا الْعَذَابَ اَنْ تَشْهَدَ اَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللّٰهِ اِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِب۪ينَ “(Kocasının) yalan söyleyenlerden olduğuna dair (kadının) Allah’ı dört kez şahit tutması kendisinden cezayı kaldırır.” Yüce Allah zina isnadına konu olan kadınların durumunu bu iki ayette ele almakta, kocaları tarafından zina ile suçlanmaları durumunda, kocalarının beş kez yemin etmeleri sonrasında hakimin bu defa kadından yemin etmesini istemesi gerektiğini hükme bağlamaktadır. Bu çerçevede dört kez “kocasının yalancılardan olduğuna yani kendisine zina isnadında bulunmakla yalan konuştuğuna dair yemin etmesi” kendisinden istenir ki bu yeminler kocalarının yeminlerinde yalancı olduklarını açıkça dile getirmektir.

Ayette geçen يَدْرَؤُ۬ا [yedrau] fiili Âl-i İmrân 3:168, R‘ad 13:22 ve Kasas 28:54’de de olduğu gibi “kurtulmak”, “gidermek”, “kaldırmak”, “düşürmek”(63) manalarına gelmekte, yeminler sayesinde kendisine uygulanacak olan zina cezasının üzerinden kaldırılması, böylece kadının azaptan kurtarılması manasına gelmektedir.

Bu arada ayetteki الْعَذَاب [el-‘azâb] kelimesinden maksat da zina fiiline uygulanacak olan dünyevi cezadır ki bu ikinci ayette dile getirildiği üzere 100 celdedir. Cezanın düşmesi esasında başka bir kapının da zorunlu olarak açılması manasına gelmektedir ki bu da beşinci yeminden sonra tarafların ayrılmasıdır.

2. وَالْخَامِسَةَ اَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَيْهَآ اِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِق۪ينَ “Beşinci (yemin) ise (kocası) doğru söyleyenlerden ise Allah’ın gazabının kendi üzerine olması(nı kabul etmesidir).” Yüce Allah zina suçlamasına muhatap olan bir kadının dört kez kocasının yalancı olduğuna dair yemin etmesi gerektiğini beyan ettikten sonra, beşinci kez bu defa eğer kocası doğru söylüyorsa Allah’tan gelebilecek her bir gazaba ve azaba razı olduğunu yeminine konu edinmesini hükme bağlamaktadır.

a) Gazabın kimlere uygulanacağıyla ilgili olarak bunun “kasten insan öldürenlere”,(64) “buzağıyı ilah edinip ona tapanlara, yani putperestlere”,(65) “münafık ve müşriklere”(66) ve bir de “küfre yüreğini açanlara” yönelik olacağı Kur’an’da beyan edilmektedir ki yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de durum “zina yapmak” veya “yalan konuşma”yla ilişkilendirilmiş olmaktadır.

Taraflar beşer kez yemin ettikten sonra, kocalar iftira cezasından, kadınlar da zina cezasından kurtulmuş olurlar. Bu durumda geriye eşlerin hâkim tarafından boşanmasından başka bir çare de kalmaz. Demek ki boşanmada etkili olan kurum hâkimlik kurumudur ve beşer kez yeminler de hâkimlerin huzurunda yapılmalıdır.

Kimselerin bulunmadığı yerlerde değil, resmen hukukun işleyeceği şekilde ve ciddiyet içerisinde, erkeklerin vicdanına terk edilerek ve tek taraflı bir işleyiş içerisinde değil, şeffaf ve sonuçları olacak şekilde her iki taraf da yeminlerini yapar; artık hâkim de bu evliliği zorunlu olarak bitirmiş olur.

b) Olayın iftira ve evliliğin bitmesiyle ilgili boyutunu bu şekilde hatırlattıktan sonra, konuya bir başka açıdan da bakarak başka bir problemin de bu ayetlerde çözüldüğünü söyleyeceğiz. Bilindiği üzere, Bakara 2:282’de kadınların şahitliği konusunda iki kadının şahitliğinin bir erkeğin şahitliğine denk sayılacağı şeklinde bir anlayış hâkimdir.

Esasında orada da ikiye bir oranı yoktur; sadece tecrübesizlik ve konuya hâkim olmamaktan kaynaklanan bir mazeretin dikkate alınmasıyla şahitliğine rıza gösterilecek bir erkek ile iki kadının şahitliğine müracaat edilebileceği beyan edilmektedir Ancak kadınlardan birisi şaşarsa diğerinin hatırlatması devreye girecektir ki bu durumda da şahitlikte bir erkeğin karşısında hatırlatan kadın bulunacağı için oran bire birdir.

Bu meselenin bir başka delili de işte yorumunu yapmakta olduğumuz ayetlerdir. Buna göre, eğer sanıldığı ve iddia edildiği gibi iki kadının şahitliği bir erkeğe denk olsaydı o zaman burada beş kez yemin etmesi istenen erkeğe karşılık kadından on yemin etmesi istenmeliydi; oysa böyle değil, her iki taraf da aynı sayıda yani beşer kez yemin etmekle yükümlü tutulmuştur. Bu yeminlerin sonucunda da hüküm kadınların yaptığı yemin üzerine inşa edildiği, yani kadınların yemini cezanın uygulanmasını düşürdüğü için kadınlar lehinde pozitif bir ayırım olduğu dahi söylenebilir.

Dipnotlar

• 63-) Semerkandi , age ., II, 520; Taberi , age ., XVIII, 85; 64-) Nisâ 4 : 93. 65-) A‘râf 7 : 152. 66-) Fetih 48: 6.
  • Nisâ 4/93 A‘râf 7/152 Fetih 48/6