Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 41-54. ayetlerinde kâinat kitabından çeşitli konu başlıklarını, Medine’deki münafıkların olumsuz bazı tutumlarını, Allah’a ve Rasûl’e itaatin gerekliliğini ve sorumlulukların şahsiliğini dile getirmektedir.

ııı. (54. Ayet): İtaat ve Sorumlulukların Şahsiliği

قُلْ اَط۪يعُوا اللّٰهَ وَاَط۪يعُوا الرَّسُولَ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَاِنْ تُط۪يعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ “De ki: Allah’a itaat edin; Elçiye de itaat edin! Yüz çevirirseniz (onun sorumluluğu) kendisine yüklenen (tebliğ görevini yapmak)tır; sizin (sorumluluğunuz da) size yüklenen (görevleri yerine getirmeniz)dir. Ona itaat ederseniz, doğru yola ulaşmış olursunuz! Elçiye düşen, sadece apaçık tebliğdir.”

Ayetteki قُلْ [kul] emri “de ki”; اَط۪يعُوا [etî‘û ] emri “itaat edin, boyun eğin”; اللّٰهَ [allâhe ] kelimesi “Allah’a”; وَاَط۪يعُوا [veetî‘û ] emri “ve yine itaat edin, boyun eğin”; الرَّسُولَ [er-rasûle] kelimesi “ve Rasûl’e de, Elçi’ye de”; فَاِنْ تَوَلَّوْا [fein tevellev] ifadesi “ve eğer yüz çevirirlerse”; فَاِنَّمَا عَلَيْهِ [fe innemâ ‘aleyhi ] ifadesi “ona düşen sadece şudur, o sadece şundan sorumludur”; مَا حُمِّلَ [mâ hummile] ifadesi “( ona) yüklenmiş olan şey”; وَعَلَيْكُمْ [ve‘aleyküm ] ifadesi “ve sizin üzerinizedir”; مَا حُمِّلْتُمْ [mâ hummiltüm] ifadesi “size yüklenen şey, siz de size yüklenenden sorumlusunuz”; وَاِنْ تُط۪يعُوهُ [vein tutî‘ûhu ] ifadesi “ve eğer ona itaat ederseniz”; تَهْتَدُوا [tehtedû] fiili “hidayet e erersiniz”; وَمَا عَلَى الرَّسُولِ [ve mâ ‘ale’r-rasûli] ifadesi “ve Rasûl’e, Elçiye düşen görev değildir”; اِلَّا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ [ille’l-belâğu’l-mübînu] istisnası ise “apaçık tebliğden başka bir şey” demektir.

Burada Yüce Allah’a ve Rasûlü’ne itaatin gerekliliği ile bundan yüz çevirme durumunda Hz. Peygamber’in görevinin ne olduğu gündeme getirilmektedir.

1. قُلْ اَط۪يعُوا اللّٰهَ وَاَط۪يعُوا الرَّسُولَ“De ki: Allah’a itaat edin; Elçiye de itaat edin!” Yüce Allah önceki ayette sözünü ettiği münafıklar başta olmak üzere bütün muhataplara hitap etmekte, Allah’a ve Rasûl’e itaati emretmektedir.

Burada sözü edilen itaat emrinin benzerleri Kur’an’da çeşitli ayetlerde(336) zikredilmekte, maksat putlara vs. varlıklara değil de sadece ve sadece Yüce Allah’a ve O’nun emir ve yasaklarına riayeti yaşayıp ümmete tebliğ etmekle görevli Hz. Peygamber’e itaat edilmesi gerektiğini müminlere öğretmektir. Bu çerçevede tevhidden ayrılmayıp istikamet üzere yaşayabilmenin yolunun bu olduğu muhataplara özellikle bildirilmektedir.

Enfâl 8:24’te dile getirildiği gibi, Yüce Allah’a ve Hz. Rasûl’e itaat esasında Rasûl’ün aktardıklarının Yüce Allah’tan kendisine gelen esaslardan ibaret olduğu için sonuçta Yüce Allah’ın davetine icabet demektir. Bir anlamda söz konusu buyruk “Yüce Allah başka, Rasûlüllah başka şeyler söyler” demek değildir. Esasında bu tür ayetlerde [nebî] kelimesinin değil de hep [rasûl] kelimesinin kullanılmasının sebebi de bu olsa gerektir.

Elçiye itaat O’nu gönderene itaattir. Eğer elçi kendisini gönderenin bildirimlerinde tasarrufa gider, ilave veya eksiltme yaparsa bu defa onun konumu değişir; hâşâ o da din koyucu konumuna gelir ki bu durum risalet ve nübüvvetin anlamıyla bağdaşmaz.

2. فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَاِنْ تُط۪يعُوهُ تَهْتَدُوا “Yüz çevirirseniz (onun sorumluluğu) kendisine yüklenen (tebliğ görevini yapmak)tır; sizin (sorumluluğunuz da) size yüklenen (görevleri yerine getirmeniz)dir. Ona itaat ederseniz, doğru yola ulaşmış olursunuz!” Yüce Allah ayetin bu kısmında “sorumlulukların şahsiliği”ne değinmekte, muhatapların itaatten yüz çevirmeleri durumunda bunun sonuçlarına kendilerinin katlanacağı mesajını vermek istemektedir.

a) فَاِنْ تَوَلَّوْا فَاِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ “Yüz çevirirseniz (onun sorumluluğu) kendisine yüklenen (tebliğ görevini yapmak)tır; sizin (sorumluluğunuz da) size yüklenen (görevleri yerine getirmeniz)dir.” Yüce Allah inkârcı muhataplara meydan okumakta, hak ve hakikatten yüz çevirmeleri durumunda Hz. Peygamber’in görevinin kendisine yüklenilmiş olan risalet görevi gereği tebliğde bulunmak, diğerlerinin de bu tebliğe itibar edip istikamet tutturmaları olduğunu bildirmektedir. Onlar iman ve itaat etmezlerse bu durumda Allah’a ve Elçisi’ne hiçbir şekilde zarar veremeyeceklerini bilmeli, ona göre davranmayı göze almalıdırlar.

Yüce Allah bu konuda çeşitli ayetlerde bilgi vermektedir. Bu çerçevede A‘râf 7:7’de “kendilerine peygamber gönderilenlerin de peygamberlerin de sorgulanacağı” bildirilmekte, Bakara 2:272 ve ‘Abese 80:7’de “inkârcıların arınmak istemeyişinden Hz. Peygamber’in sorumlu olmadığı” beyan edilmektedir.

Yûnus 10:108, İsrâ 17:15, Neml 27:92 ve Zümer 39:41’de gibi ayetlerde “hidayete erenlerin kendi lehlerine hidayete erecekleri, sapkınlığı tercih edenlerin de kendi alehlerine sapmış olacakları”, Bakara 2:134, 141, 286, Fussilet 41:46, Câsiye 45:15, Necm 53:38-41, Zilzâl 99:7-8 gibi ayetlerde “sorumluluğun şahsiliği” ifade edilmektedir.

Ayrıca En‘âm 6:164, İsrâ 17:15, Fâtır 35:18, Zümer 39:7 ve Necm 53:38’de ise “hiç kimsenin başkasının günah yükünü taşımayacağı” bildirilmektedir. Bu bağlamda hidayetin ve dalaletin fayda ve zararının bunları seçen insanoğluna yönelik olduğu ve özellikle bu tercihlerin Yüce Allah’a yararının da zararının da olamayacağı bildirilmek istenmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette Medine’deki münafıklara seslenilmiş olsa da diğer ayetlerle birlikte düşünüldüğünde hitabın evrensel manada bütün inkârcılara yönelik olduğunu söyleyebiliriz. Bu çerçevede, inanmayan veya yanlış inanan kim varsa onlara seslenilmekte ve sapkınlığı tercih edip sapkınlık yapanların sadece ve sadece kendi aleyhlerine sapmakta olacakları haber verilmektedir.

Sapıklığı tercih edenler hiçbir şekilde Yüce Allah’a zarar veremezler. Lokmân 31:12’de belirtildiği gibi şükredenlerin şükrünün Yüce Allah’a hiçbir yararı olmadığı gibi küfredenlerin küfrünün de O’na hiçbir zararı olamaz. Zümer 39:7’de beyan edildiği üzere, insanlar küfrederlerse, bilsinler ki Yüce Allah onlardan zengindir, (imanlarına muhtaç değildir) ve kullarının küfrüne asla razı olmaz; eğer şükrederlerse buna rıza gösterir. Zira hidayete erdirilmiş olanlar kendi lehlerine hidayete ermiş olurlar.

Sebe’ 34:50’de yer aldığı üzere, sapanlar da başkalarına zarar veremez, aksine kendileri zarara gömülmüş olurlar. Neml 27:92’de de belirtildiği gibi, hidayete erenler kendileri için ermiş olurlar; sapanların ise Mâide 5:105’te geçtiği gibi onlara hakikati tebliğ eden Hz. Peygamber’e ve müminlere hiçbir zararı dokunamayacaktır.

Yüce Allah, Hz. Peygamber’e bu ayette moral vermekte, hidayet kaynağı olan Kur’an’dan yana tavır koymayıp sapkınlığı tercih edenler için üzülmemesini,(337) onlar üzerinde zorbalık yap amayacağını, konumunun sadece ve sadece uyarıcılık olduğunu kendilerine iletmesini emretmektedir. Hak ve hakikatten uzak kalmayı tercih edenler kendi tercihlerinin sonucuna katlanırlar. Onlara tebliğde bulunan peygamber de uyarıcılık görevini bilerek, başka arayışlara girmemesi gerektiği noktasında uyarılmış olmaktadır.

b) وَاِنْ تُط۪يعُوهُ تَهْتَدُوا “Ona itaat ederseniz, doğru yola ulaşmış olursunuz!” Yüce Allah bu cümlesinde inkârcı muhataplara kurtuluşun yolunu göstermekte ve Hz. Peygamber’e itaat ederlerse hidayete erip kurtulacaklarını haber vermektedir.

Fâtiha 1:6’da “hid ayet” konusunda geniş açıklamalar yaptığımız için, burada sadece ayetteki cümleyle ilgili ifadeler üzerinde durmakla yetineceğiz: Hid ayeti tercih edenler elbette sadece kendi lehlerine hid ayete erdirilmiş olurlar. Kişinin hidayete ermiş olmasının faydası kendisinedir; hiç kimse hidayetini Allah’a bir iyilik olarak sunamaz.

Bilinmelidir ki, “hidayet” imanın,(338) Allah’a ve Rasûl’e itaatin,(339) kişilerin kendi isteklerinin(340) ve yönelişlerinin(341) sonucudur. Rasûl’e itaatin Allah’a itaat olduğu Nisâ 4:80’de belirtilmekte, böylece nihayetinde risalet öğretilerine itibar etmenin kişiyi hidayet denilen istikamete eriştireceği beyan edilmiş olmaktadır.

3. وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ “Elçiye düşen, sadece apaçık tebliğdir.” Yüce Allah ayetin başında kendisine ve Rasûl’e itaatin gerekliliğini beyan edip sorumlulukların nasıl olduğunu ifade ettikten ve hidayete erebilmenin yolunun da Hz. Peygamber’e itaatten geçtiğini belirttikten sonra, bu cümlede ise Rasûl’ün görevinin sadece ve sadece apaçık tebliğ olduğunu vurgulu bir şekilde ifade etmektedir.

Konuyla ilgili olarak Teğâbun 64:12’de şöyle buyurulmaktadır: “Yüz çevirirseniz (bilin ki), elçimize düşen görev sadece ve sadece apaçık bir tebliğdir.” Bu ifadenin benzerleri Âl-i İmrân 3:20, Mâide 5:92, Nahl 16:82, Şûrâ 42:48 gibi ayetlerde de geçmektedir. Nahl 16:82’de şöyle buyurulmaktadır: “(Ey Peygamber!) Yine de yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”

Yüce Allah sunduğu sayısız nimetlere rağmen, müşriklerin ve münafıkların yine de itibar etmeyip hak ve hakikatten yüz çevirmeleri durumunda artık yapabileceği başka bir şeyin kalmadığını, apaçık tebliğ yapmanın ötesinde başka bir beklentiye girmemesi gerektiğini beyan etmektedir.

Şûrâ 42:48’de de şöyle buyurulmaktadır: “Eğer yüz çevirirlerse, (bilesin ki) biz seni onların üzerine bekçi göndermedik. Sana düşen (görev) sadece tebliğ etmektir (duyurmaktır). Biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman ona sevinir. Ama elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, işte o zaman insan çok nankördür!”

Konuyla ilgili olarak bilinmesi gereken ayetlerden birisi de Mâide 5:67’dir: “Ey Peygamber! Sana Rabbinden indirilen ne varsa hepsini tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O’nun (verdiği) risalet görevini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlar(ın müdahalesin)den koruyacaktır.”

Yüce Allah bu ayetlerinde Hz. Peygamber’e moral vermekte ve inkârcıların bu tutumundan kendisinin sorumlu olmadığını beyan etmek istemektedir. “Elçilere apaçık tebliğden başka ne düşer ki!” mealindeki Nahl 16:35. ayetinde de geçtiği üzere, Yüce Allah başta Mekkeli müşrikler olmak üzere bütün eski kavimlerin haktan sapma suçlarının kendilerinde olduğunu, elçilerin gönderilme ve görevlendirilme gerekçesinin de “apaçık tebliğden başka bir şey olmadığı”nı beyan etmektedir.

Yüce Allah bütün peygamberlerin ve elbette Hz. Peygamber’in asıl görevinin “apaçık tebliğ” olduğunu vurgulamaktadır. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki مَا [mâ] ve اِلَّا [illâ] edatlarının birlikte kullanımı cümleye vurgu anlamı katmaktadır. Peygamberler “apaçık uyarıcılar”(342) olduğu gibi, tebliğlerini de apaçık yapmışlar,(343) anlaşılır bir dil kullanarak ilahi mesajı muhataplarına iletmişlerdir ki ayetteki الْمُب۪ين [el-mübîn] kelimesi bu anlamı vermektedir.

Yüce Allah vahyinin bir [belâğ/el-belâğ] olduğunu, yani bir bildiri, duyuru, mesaj, tebliğ olduğunu beyan etmektedir. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de geçen الْبَلَاغ [el-belâğ] kelimesi Kur’an’da 15 kez(344) yer almakta ve geçtiği her yerde ilahi mesaj için kullanılmaktadır.

Günümüzde din tebliğinde bulunan kişilerin de benzer şekilde davranmaları gerekmektedir. Dini anlatırken açık ifadeler kullanmak, karmaşık cümlelerden kaçınıp net mesajlar vermek ve muhatapların yanlış ve farklı algılara sahip olmamasını sağlamak gerekir. “İnsanların doğruları, karşıdakinin anladığı kadardır” sözünü unutmamak durumundayız. Konuşmaktan maksat, “kendini ifade etmek ve karşıdakiler tarafından anlaşılmak” olduğu için tebliğde bunu göz ardı etmemeliyiz.

Dipnotlar

• 336-) Âl-i İmrân 3 : 32, 132; Nisâ 4 : 59; Mâide 5 : 92; Enfâl 8 : 1, 20, 46; Nûr 24 :52, 54; Ahzâb 33:71; Muhammed 47 : 33; Fetih 48:17; M ücâdel e 58 : 13; Teğâbun 64 : 12.
  • Âl-i İmrân 3/32 Nisâ 4/59 Mâide 5/92 Enfâl 8/1 Nûr 24/52 Ahzâb 33/71 Muhammed 47/33 Fetih 48/17 Mücâdele 58/13 Teğâbun 64/12
• 337-) Kehf 18 : 6; Şu ’arâ 26 : 3; Fâtır 35 : 8.
  • Kehf 18/6 Şu‘arâ 26/3 Fâtır 35/8
• 338-) Teğâbun 64 : 11. 339-) Nûr 24 : 54. 340-) Hacc 22 : 16. 341-) Ra‘d 13 : 27.
  • Teğâbun 64/11 Nûr 24/54 Hacc 22/16 Ra‘d 13/27
• 342-) A‘râf 7 : 184; Hûd 11 : 25; Hicr 15: 89; Hacc 22 : 49; Şu‘arâ 26 : 115; ‘Ankebût 29 : 50; Sâd 38 : 70; Ahkâf 46 : 9; Zâriyât 51 : 50, 51; Mülk 67 : 26; Nûh 71 : 2. 343-) Âl-i İmrân 3 : 20; Nisâ 4 : 63; Mâide 5 : 67, 92, 99; A‘râf 7 : 62, 68, 79, 93; Hûd 11 : 57; Ra‘d 13 : 40; Nahl 16 : 35, 82; Nûr 24 : 54; ‘Ankebût 29 : 18; Ahzâb 33 : 39; Şûrâ 42 : 48; Ahkâf 46 : 23, 35; Teğâbun 64 : 12; Cinn 72 : 23.
  • A‘râf 7/184 Hûd 11/25 Hicr 15/89 Hacc 22/49 Şu‘arâ 26/115 ‘Ankebût 29/50 Sâd 38/70 Ahkâf 46/9 Zâriyât 51/50 Mülk 67/26 Nûh 71/2 Âl-i İmrân 3/20 Nisâ 4/63 Mâide 5/67 A‘râf 7/62 Hûd 11/57 Ra‘d 13/40 Nahl 16/35 Nûr 24/54 ‘Ankebût 29/18 Ahzâb 33/39 Şûrâ 42/48 Ahkâf 46/23 Teğâbun 64/12 Cinn 72/23
• 344-) Âl-i İmrân 3 : 20; Mâide 5 : 92, 99; Ra‘d 13 : 40; İbrâhim 14 : 52; Nehl 16 : 35, 82; E nbiyâ 2 1 : 106; Nûr 24 : 54; ‘Ankebût 29 : 18; Yâsîn 36 : 17; Şûrâ 42 : 48; Ahkâf 46 : 35; Teğâbun 64 : 12; Cinn 72 : 23.
  • Âl-i İmrân 3/20 Mâide 5/92 Ra‘d 13/40 İbrâhîm 14/52 Nahl 16/35 Enbiyâ 21/106 Nûr 24/54 ‘Ankebût 29/18 Yâsîn 36/17 Şûrâ 42/48 Ahkâf 46/35 Teğâbun 64/12 Cinn 72/23