Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 35-40. ayetlerinde önce kendi katından gönderdiği vahyi ile ilgili muhteşem bir benzetmeye yer vermekte, sonrasında vahyin inşa ettiği insanların bazı özelliklerine değinmekte, beraberinde ise kâfirlerin amellerinin ne kadar boş olduğuna dair bilgi vermektedir.

ıı. (36-37. Ayetler): Yiğitlerin Tavırları

ف۪ي بُيُوتٍ اَذِنَ اللّٰهُ اَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ ف۪يهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ ف۪يهَا بِالْغُدُوِّ وَالْاٰصَالِ رِجَالٌ لَا تُلْه۪يهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَاِقَامِ الصَّلٰوةِ وَا۪يتَآءِ الزَّكٰوةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ ف۪يهِ الْقُلُوبُ وَالْاَبْصَارُ “(Bu kandil) birtakım evlerdedir ki Allah (o evlerin) yücelmesine ve içlerinde isminin anılmasına izin vermiştir. Orada sabah akşam O’nu (şöyle kişiler) [tesbih] ederler (yüceltirler): O adamlar, ticaretin de alışverişin de kendilerini Allah’ı hatırlamaktan, namazı kılmaktan ve zekât vermekten alıkoyamadığı kişilerdir. Onlar, kalplerin ve gözlerin ters döneceği bir günden korkarlar.”

Buradaki ف۪ي بُيُوتٍ [fî buyûtin] ifadesi “(birtakım) evlerde”; اَذِنَ [ezine] fiili “izin verdi”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; اَنْ تُرْفَعَ [en turfe‘a] ifadesi “yükseltilmesine”; وَيُذْكَرَ [veyüzkera ] edilgen fiili “ve zikredilmesine”; ف۪يهَا [fîhâ ] ifadesi “oralarda”; اسْمُهُ [ismuhû] tamlaması “O’nun isminin”; يُسَبِّحُ [yusebbihu] fiili “tesbih eder”; لَهُ [lehû] ifadesi “O’nu”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “oralarda”; بِالْغُدُوِّ [bi’l-ğudüvvi ] ifadesi “sabahleyin”; وَالْاٰصَالِ [ve’l-âsâli] ifadesi “ve akşamleyin”; رِجَالٌ [ricâlün] kelimesi “(birtakım) erkekler, yiğitler”; لَا تُلْه۪يهِمْ [lâ tülhîhim] ifadesi “onları alıkoymaz”; تِجَارَةٌ [ticâratun ] kelimesi “(ne) ticaret”; وَلَا بَيْعٌ [velâ bey’un] ifadesi “ne de alış-veriş”; عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ [‘an zikrillâhi] tamlaması “Allah’ı anmaktan”; وَاِقَامِ الصَّلٰوةِ [veikâmı’s-salâti] tamlaması “ve iba deti yerine getirmekten, ikame etmekten, namazı kılmaktan”; وَا۪يتَآءِ الزَّكٰوةِ [veîtâi’z-zekâti] tamlaması “ve zekat vermekten”; يَخَافُونَ [yehâfûne] fiili “korkarlar”; يَوْمًا [yevmen] kelimesi “(şöyle) bir günden ki”; تَتَقَلَّبُ [tetekallebu] fiili “döner”; ف۪يهِ [fîhi] ifadesi “onda”; الْقُلُوبُ [el-kulûbu] kelimesi “kalpler”; وَالْاَبْصَارُ [ve’l-ebsâru] sözcüğü ise “ve gözler” demektir.

Burada vahyin ışığına itibar edenlerin bulundukları zikir ve tesbihe adanmış ortamlar ve birtakım özellikleri gündeme getirilmektedir.

1. ف۪ي بُيُوتٍ اَذِنَ اللّٰهُ اَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ ف۪يهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ ف۪يهَا بِالْغُدُوِّ وَالْاٰصَالِ “(Bu kandil) birtakım evlerdedir ki Allah (o evlerin) yücelmesine ve içlerinde isminin anılmasına izin vermiştir. Orada sabah akşam O’nu (şöyle kişiler) [tesbih] ederler (yüceltirler):” Yüce Allah bu ayette zikir ve tesbihle ilişkili evleri dile getirmektedir.

a) Bu ayetin mesajını hem önceki ayetle, hem de sonraki ayetle ilişkilendirerek iki şekilde yorumlamak mümkündür.

ı. Bu ayeti önceki ayette zikredilen “kandilin bulunduğu evler” şeklinde anlayarak şunları söyleyebiliriz: “(Bu kandilin içinde yandığı oyuklar) Allah’ın, yüceltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Onların içerisinde sabah akşam O’nu tesbih eder (şanının yüceliğini anar)lar.”(231)

İbn Abbâs bu ayeti önceki ayetle ilişkilendirerek anlamayı tercih etmiş, önceki ayette sözü edilen ve içinde kandilin bulunduğu oyukların işte bu evlerde bulunduğu belirtilerek, önceki ayetteki mesajın bu ayetle devam ettiğini bildirmiştir.

ıı. Diğer ihtimale göre, yani ayetin sonraki ayetle ilişkili olduğu yaklaşıma göre ise ayetin manası şöyledir: “İçlerinde (yalnız) kendi ismi anılsın diye Allah’ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde O’nun kudret ve yüceliğini sabah-akşam dile getiren (öyle) kimseler (vardır ki) bunları ne ticaret ne de kazanma hırsı Allah’ı anmaktan, salatta devamlı ve duyarlı olmaktan, arınmak için verilmesi gerekenleri vermekten alıkoyabilir…”(232)

Bu anlama göre, sabah-akşam Yüce Allah’ın adının anıldığı evlerde tesbihe devam eden kişilerin birtakım yiğitler olduğu beyan edilerek, bir sonraki ayette onların bazı nitelikleri üzerinde durulmaktadır demektir.

b) Bu evlerin yüceltilmesine, oralarda isminin zikredilmesine Yüce Allah izin vermiştir. Burada geçen اَذِنَ اللّٰهُ [ezinellâhu] ifadesi aslında “izin vermek”ten öte Allah’ın bunu “bir buyruk olarak belirlediği” anlamını görmek gerekmektedir. Çünkü Kur’an’da çeşitli ayetlerde tesbihin insanlara bir emir olarak verildiği beyan edilmektedir.

c) Bu tür evlerde Yüce Allah’ın buyruklarının yüceltilmesi ve oralarda tesbih edilmesi ifade edilme ktedir. Ayette geçen بِالْغُدُوِّ [bi’l-ğudüvvi] ifadesi yani “sabahleyin” manasına gelmektedir. Bu arada [el-asîl] kelimesinin çoğulu olan الْاٰصَال [el-âsâl ] sözcüğü ise “akşam, yatsı” gibi gece vakitlerini içerir ki bu vakitlerde söz konusu evlerde Yüce Allah’ı tesbih edenler vardır; bunların nitelikleri sonraki ayette dile getirilmektedir.

Ayette iki vaktin zikredilmesi “parçayı anarak bütünü kast etme kuralı” gereği, aslında mümkün olan bütün vakitlerdir. Çünkü Yüce Allah’ı tesbih etmek demek, hayatı O’nun is tediği ve belirlediği esaslara göre yaşamak manasına geldiği için, bunu sadece iki vakitte değil, günün tamamında yani ömrün her aşamasında başarmaya çalışmak gerekmektedir.

d) Ayette geçen بُيُوت [buyût] “evler” kelimesinden maksadın ne olduğu, bu ifadeyi nasıl anlamak gerektiği de çok önemli bir konudur.

ı. بُيُوت [buyût] “evler” kelimesinden maksat “mabetler, mescitler” olabilir.(233) Yüce Allah mabetleri yüceltmiş, isminin oralarda anılmasına izin vermiş, bir anlamda oraları sahiplenmiştir. Hacc 22:40, Cinn 72:18’de verilen bilgiler bu noktada konuyla doğrudan ilişkilidir. Bu arada maksadın bu doğrultuda “Kâbe” olması düşünüldüğünde Bakara 2:125, Âl-i İmrân 3:96 ve Hacc 22:26’daki bilgileri bu vesileyle dile getirmek gerekmektedir. [Buyût] kelimesinin çoğul gelişi ile maksadın Kâbe olması arasında şeklen bir sıkıntı görülse de, sonuçta her bir mabedi Kâbe’nin şubesi gibi düşündüğümüzde ortada sorun kalmamaktadır.

ıı. Maksadı “müminlerin gönülleri” olarak kabul etmek de mümkündür. Bu durumda Bakara 2:97, Şu‘arâ 26:193-194 ve Vâkı‘a 56:75’te verilen bilgiler doğrultusunda vahyin indiği “kalpler” ile vahyin yer ettiği “gönüller” ifadeleri akla gelmektedir.

ııı. Ayetteki “evler”den maksadı “insanların evleri” olarak anlamak da mümkündür.(234) Müminlerin evleri ilahi nurun kandil gibi ışık verdiği evler olabilir. Oralarda yaşanan kıraat, zikir, tilavet, tertil içerikli okumalar, evlerde yapılan tesbihler bu noktada evlerin sıra dışılığını ortaya koyan unsurlar olarak düşünülebilir. Bu noktada evlerde tesbihe ve zikre izin verilmesi gerektiğinden söz edilmelidir ki aksi takdirde zikrin ve tesbihin yapıldığı yerlerin sadece “mescitler” olması ihtimali söz konusu olurdu.

e) “Evlerin yüceltilmesi” elbette oralarda Yüce Allah’ın zikir ve tesbihiyle mümkündür. Bu evlerde veya mabetlerde bazı yiğitlerin manevi yönden bilinçli ve duyarlı oldukları, çoğunluğun ise âdet ve gelenek seviyesinde kalıp öylece davrandıkları anlaşılmaktadır. Ayetteki mesajı “evler” şekl inde anlamamız Yûnus 10:87’de Hz. Musa’ya yönelik olarak “evlerinizi kıble edinin” buyruğuyla da uyumludur.

Bu noktada zulmün zirve yaptığı ortamlarda dirilmenin nereden başlaması gerektiği bildirilmekte ve ilk diriliş hareketinin başlangıç noktasının evler olduğuna dikkat çekilmiş olmaktadır. Evler bu sayede iman atölyesine ve şahsiyet inşasının okuluna dönüştürülmüş olmaktadır. Nitekim Hz. Peygamber de bunu Mekke’de iken Dâru’l-Erkâm’da başarmıştı diyebiliriz.

Ayrıca İbrâhim 14:37’de Hz. İbrahim’in çocuklarını mabedin yanına yerleştirmesi de bu anlamda hatırlanabilir. Çünkü bu sayede mabet-birey-ev ilişkisinde gözetilmesi gereken noktalar hakkında bir bilinç elde edilebilir. Vahiy müminin kalbini ve bilincini inşa ederken müm in de evini ve çevresini aydınlatan bir misyonla buluşturulmak istenmektedir.

Hz. Peygamber’e nispet edilen “İçinde (beyninde/kalbinde) Kur’an’dan hiçbir şey bulunmayan kişi harap ev gibidir”(235) ifadesinde de kast edilen hususlardan birisi bu olsa gerektir. Kur’an önce Hz. Peygamber’in kalbini, ardından müminlerin gönlünü, sonrasında evlerini, şehirlerini ve medeniyetlerini inşa ederek muhteşem bir değişime ve dönüşüme vesile olmuş, evleri mabede dönüştürmüş, Yüce Allah da o evleri yüceltmiştir.

2. رِجَالٌ لَا تُلْه۪يهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَاِقَامِ الصَّلٰوةِ وَا۪يتَآءِ الزَّكٰوةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ ف۪يهِ الْقُلُوبُ وَالْاَبْصَارُ “O adamlar, ticaretin de alışverişin de kendilerini Allah’ı hatırlamaktan, namazı kılmaktan ve zekât vermekten alıkoyamadığı kişilerdir. Onlar, kalplerin ve gözlerin ters döneceği bir günden korkarlar.” Bu ayetin Ashâb-ı Suffa denilen ve kendilerini mescitte ibadete ve bilgilenmeye adayan yiğitler hakkında indirildiği rivayet edilmektedir.(236) Yüce Allah önceki ayette “zikrettiklerini ve tesbih ettiklerini” haber verdiği kişilerin birtakım “yiğitler” olduğunu beyan etmekte ve onların en önemli ayırıcı özelliklerini haber vermektedir.

a) رِجَالٌ لَا تُلْه۪يهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَاِقَامِ الصَّلٰوةِ وَا۪يتَآءِ الزَّكٰوةِ “O adamlar, ticaretin de alışverişin de kendilerini Allah’ı hatırlamaktan, namazı kılmaktan ve zekât vermekten alıkoyamadığı kişilerdir.” Yüce Allah sözünü ettiği ve kendilerine رِجَال [ricâl] dediği erkeklerden ve kadınlardan oluşan bu “yiğitler”in özellikleri bağlamında öncelikle “ticaretin ve alış-verişin kendilerini Allah’ı anmaktan, namazdan ve zekattan alıkoyamadığı”nı beyan etmektedir. Burada tıpkı Tevbe 9:108 ve Ahzâb 33:23’te de geçtiği gibi “cinsiyet” üzerinden değil de “şahsiyet” üzerinden bir mesaj verildiği kanaatindeyiz.

Ayette geçen لَا تُلْه۪يهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ “ticâret ve alış-verişin onları alıkoyamaması”ndan maksat, sadece bu iki meşguliyet olmaktan öte, esasında Yüce Allah’a karşı duyarlılıktan onları hiçbir şeyin ve hiçbir dünyevî meşguliyetin alıkoyamadağı mesajını vermektir.

Bu ayetin mesajıyla uyumlu olan bir başka ayetise Münâfikûn 63:9’da şu şekilde yer almaktadır: “Ey iman edenler, mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayanlardır.” Bu bağlamda Tekâsür 102:1-2. ayetinde de bu oyalamanın inkârcıları felakete sürüklediği haber verilmektedir. Bakara 2:152’de dolaylı olarak belirtildiği üzere, kişiler eğer Allah’ı anmaktan alıkonurlarsa bu durum Allah’ın da onları anmaması sonucunu getirecektir.

Bu durum Tevbe 9:67’de münafıklarla, Tâhâ 20:124-127’de Kur’an’dan yüz çevirenlerle, Haşr 59:19’da Allah’ı unuttukları için Allah’ın da onlara kendilerini unutturduğu kişilerle ilişkilendirilmektedir. Eğer kişiler kendilerini aşırı derecede ticarete kaptırırlarsa bu durum onların şiddetli bir şekilde kınanması sonucunu da getirecektir ki Cum‘a 62:11’de dile getirilen uyarıda da bu husus yer almaktadır.

b) يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ ف۪يهِ الْقُلُوبُ وَالْاَبْصَارُ “Onlar, kalplerin ve gözlerin ters döneceği bir günden korkarlar.” Yüce Allah bu duyarlı yiğitlerin bir başka özelliğinin ise mahşer gününden korkmaları olduğunu beyan etmektedir. Mahşer gününün şiddeti ve dehşeti hakkında İbrâhim 14:42-43’te şu bilgiler yer almaktadır:

“(Ey Peygamber!) Sakın, Allah’ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! Muhakkak ki (Allah) onları (cezalandırmayı), korkudan gözlerin dışarı fırlayacağı bir güne erteliyor. Zihinleri (kalpleri) bomboş olarak bakışlarını kontrol edemez şekilde, gözleri yukarı dikilmiş bir vaziyette (davetçiye doğru) seğirtip koşarlar.”

İbrâhim 14:42. ayette yer alan تَشْخَصُ ف۪يهِ الْاَبْصَارُ ifadesi korku, kaygı ve dehşet nedeniyle “gözlerin adeta yerinden fırlaması, gitmesi, dehşetle bakakalması, donması, sabit bir noktaya dikilmesi” gibi manalar içermektedir.(237) Öyle anlaşılıyor ki Yüce Allah zalimlerin, müşriklerin ve benzer şekilde inkâr ve azgınlık içerisinde olanların azaplarını ihmal etmemekte, kendilerine zaman tanımakta ve mahşerde onları şiddetli bir şekilde cezalandıracağı bilgisini vermektedir.

Kamer 54:7’de yer aldığı üzere, bu gibi ifadeler azabı hak edenler için ahiret hayatında yaşanacak sıkıntılı ve perişan bir görüntüyü anlatmak için kullanılmaktadır.(238) Kalem 68:43, Me‘âric 70:44 ve Ğâşiye 88:2 gibi bazı ayetlerde geçen [hâşi‘ah] kelimesi, gözlerin kıyametteki halini ortaya koymaktadır.

O gün bazı gözler, yani kâfirlerin gözleri düşkün bir halde olacak, adeta kafalarını kaldıramayacak derin bir mahcubiyet yaşayacaklardır. Enbiyâ 2 1:97’de beyan edildiği gibi, kâfirlerin gözleri o gün donup kalacaktır. Orada geçen [şâhısah] kelimesiyle İbrâhim 14:42. ayette geçen [teşhasu] fiili aynı kökten gelmektedir. Mahşerin şiddetli yapısıyla ilgili olarak İnsân 76:7 ve 10’da da bilgiler verilmektedir.

Bütün bu ifadeler mahşerin çatık yüzünü ve şiddetini ortaya koymayı amaçlamaktadır; maksat ise oradaki sürecin zorluğunu ortaya koymaktır. İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayetlerde sözü edilen yiğitlerin mahşerin bu yapısından korktukları, bu nedenle de duyarlı davranarak yapılması gerekenleri yapmaya, yasaklardan kaçınmaya gayret ettikleri mesajı verilmek istenmektedir.

Dipnotlar

• 231-) Semerkandi , age ., II, 537; Taberi , age ., XVIII, 144; Zemahşeri , age ., III, 236.
• 232-) Esed, age ., s. 715-717.
• 233-) Semerkandi , age ., II, 537; Taberi , age ., XVIII, 144; Zemahşeri , age ., III, 236. 234-) Taberi , age ., XVIII, 145.
• 235-) Tirmizi, Sevâbu’l-Kur’an, 18; D a rim i , Fedâilu’l-Kur’an, 1; Ahmed b. Hanbel, I, 223.
• 236-) Semerkandi , age ., II, 537.
• 237-) Semerkandi , age , II, 257; Taberi , age ., XIII, 236; Zemahşeri , age ., II, 541. 238-) Şûrâ 42 : 45; Kamer 54 : 7; Kalem 68 : 43; Me‘âric 70 : 44; Nâzi‘ât 79 : 9.
  • Şûrâ 42/45 Kamer 54/7 Kalem 68/43 Me‘âric 70/44 Nâzi‘ât 79/9