Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

ııı. (3. Ayet): Zinanın Sonuçları

اَلزَّان۪ي لَا يَنْكِحُ اِلَّا زَانِيَةً اَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَآ اِلَّا زَانٍ اَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذٰلِكَ عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ “Zina eden erkek, zina eden veya müşrik bir kadından başkası ile evlen(e)mez; zina eden kadınla da zina eden veya müşrik bir erkekten başkası evlen(e)mez. Bu, (diğer) müminlere haram kılınmıştır.”

Ayetteki الزَّان۪ي [ez-zânî] kelimesi “zina eden erkek”; لَا يَنْكِحُ [lâ yenkihu] fiili “nikahlamaz, nikahlayamaz”; اِلَّا زَانِيَةً [illâzâniyeten] sözcüğü “zina eden kadından başkasını”; اَوْ مُشْرِكَةً [evmüşriketen] kelimesi “veya müşrik bir kadını”; وَالزَّانِيَةُ [ve’z-zâniyetü] kelimesi “ve zina eden kadını da”; لَا يَنْكِحُهَا [lâ yenkihuhâ] ifadesi “onu nikahlamaz, nikahlayamaz”; اِلَّا زَانٍ [illâzânin] kelimesi “zina eden erkekten başkası”; اَوْ مُشْرِكٌ [evmüşrikün] sözcüğü “veya müşrik bir erkek”; وَحُرِّمَ [vehurrime] edilgen fiili “ve haram kılınmıştır”; ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi “bu (durum)”; عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ [‘ale’l-mü’minîne] ifadesi ise “müminlere, inananlara” demektir.

Burada zinakârlık yapanların evlilikleriyle ilgili nasıl bir hükmün veya ahlaki durumun söz konusu edildiği gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, zina eden kadınlara ve erkeklere uygulanacak cezayı, bu cezanın uygulanışında müminleri herhangi bir şefkat ve merhamet duygusunun kaplamaması gerektiğini, nihayet o cezalara müminlerden bir grubun da şahit olması gerektiğini hükme bağladıktan sonra, bu defa zina edenlerle ilgili ahlâkî veya hukuki bir konuya daha temas etmekte, zinakâr erkeklerin ve zinakâr kadınların tıpkı kendileri gibi olanlarla evleneceklerini, diğer türlüsünün müminlere haram kılındığını beyan etmektedir.

Esasında, ayetin mesajı önceki ayette dile getirilen zina cezasının hiçbir şekilde ölüm içermediğinin de en net delillerinden birisidir. Zira eğer ceza ölüm olsaydı burada sözü edilen zinakârların evli olanlarının kimlerle evlenebileceği veya evlenemeyeceği konusuna değinilmesine gerek olmazdı.

1. “Bu ayetin mesajının hüküm mü bildirdiği, yoksa ahlâkî bir duruma mı işaret ettiği”yle ilgili olarak iki farklı kanaat mevcuttur.

a) Buna göre bazı müfessirlerimiz ayetteki لَا يَنْكِحُ [lâ yankihu] fiillerinin “nikâhlayamaz” manasında [nehiy] yani “yasak” değil de “nikâhlamaz, bunu istemez” şeklinde [ihbârî] yani “düz cümle” manası verdiği ve durumun “ahl a k i” olduğu kanaatindedirler. Bu noktada ayetteki اَلزَّان۪ي [ez-zânî] ve الزَّانِيَة [ez-zânihey] kelimelerinin bir anlamda zinayı meslek haline getiren, sürekli zina işleyen, bununla anılan kişiler manasına geldiği kabul edilmiş olmaktadır ki her iki kelimenin başında bulunan [eliflâm] takıları böyle bir anlamı ilgili kelimelere katmış olabilir.

Gerçek müminlerin böylesine bir fuhşu meslek edinenlerle evlenmeyeceği, böyle bir isteklerinin olamayacağı ortaya konulmakta, ayetin sonunda ise bunun müminlerle yani imanı gerçek manada hayatına hâkim kılan iman ehline haram kılındığı beyan edilmiş olmaktadır.

Esasında, ayetin son cümlesinde yer alan حُرِّمَ [hurrime] edilgen fiiline bu yaklaşım doğrultusunda tıpkı Kasas 28:12’de de olduğu gibi “sevdirilmemek”, “hoş gösterilmemek”, “tiksindirilmek” gibi anlamlar verilebilir. Zira o ayette geçen [harramnâ] fiili “bebekliğinde Hz. Musa’ya yabancı kadınların sütlerinin haram kılınması, yani sevdirilmemesi” anlamı vermektedir. Çünkü bir bebeğe herhangi bir konuda haramlık hükmü teklif edilemez; zaten böyle bir hüküm de uygulanamaz.

İşte o ayette de olduğu gibi yorumunu yapmakta olduğumuz ayetin son cümlesin de geçen حُرِّمَ [hurrime] edilgen fiili “hoş gösterilmemek”, “sevdirilmemek” manasına alınırsa, ayetin ilk iki cümlesinde yer alan ahlâkî durum tamamlanmış ve ayetin mesajı daha açık ve kolay bir şekilde kavranmış olur.

Bu arada, son cümlede yer alan ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi “nikâh”ı ifade edebileceği gibi “zina”yı da karşılayabilir. Bu durumda müminlere haram kılınan şey “zina”dır denilmiş olur ki bunun böyle olduğunda herhangi bir ihtilaf bulunmamaktadır.

Ayetin mesajının bu şekilde anlaşılabilmesi noktasında ayetin iniş sebebi olarak da zikredilen bir olaya değinmek gerekmektedir. Buna göre Suffa ashabı denilen fakir Müslümanlardan birileri Medine civarında para karşılığında fuhuş yapan bazı kadınlarla evlenmek istemiş, ayet de işte bunun üzerine indirilmişti.(15) Bununla birlikte, Hz. Peygamber’den rivayet edilen bir hadiste “(Mümin) bir kimse zina ettiğinde gerçek manada bir mümin olarak zina etmez”(16) buyurmaktadır ki bu da ayetin hükmünü daha açık bir şekilde anlamamıza yardımcı olmaktadır.(17)

b) Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetin “ahlâkî” bir durumu değil de “hukûkî” bir içeriği ortaya koyduğu, zinakâr erkek ve kadınların sadece ve sadece kendileri gibi zinakâr erkek ve kadınlarla evlenebileceği, aksi bir davranışın müminlere haram kılındığı ifade ediliyor da olabilir. Bu durumda ayette geçen لَا يَنْكِحُ [lâ yankihu] fiillerinin “nikâhlamaz” manasında değil de “nikâhlayamaz, buna hakkı yok, kesinlikle yapamaz” gibi bir mana verdiği kabul edilmiş olur.

Esasında ayette iki kez kullanılan لَا [lâ] ve اِلَّا [illâ] edatları ilgili cümlelere [hasr/kasr] denilen “vurgulu” mana katmakta, başka bir ihtimalin yani zinakâr erkek ve kadınların kendileri gibi zinakâr veya müşriklerden başkasıyla evlenemeyecekleri vurgulanmış olmaktadır. Bu anlamın gereği olarak bu defa ayetin sonundaki حُرِّمَ [hurrime] edilgen fiiline de bilinen manada “haram kılındı”, “yasaklandı” manası verilmiş olmaktadır. Bu arada, son cümlede yer alan ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi ise doğrudan “nikâh”ı ifade ederek müminlere haram kılınan şeyin hem “zina”, hem de zinakârlarla “nikâhlanmak” olduğu ortaya konulmuş olur.

Daha sonra yorumlayacağımız Nûr 24:26’da şöyle bir beyana yer verilmektedir: “Kötü kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler ise kötü kadınlara; temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara yaraşır. Bu sonuncular, (iftiracıların) söylediklerinden çok uzaktırlar. Kendileri için bağışlanma ve güzel bir rızık vardır.”

Ayrıca Nisâ 4:3’te de kadınlardan temiz, uygun olanlarla nikahlanmanın gerekliliğine dikkat çekildiği için evliliklerde bu anlamda da denkliğin gözetilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Buna göre, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette verilmek istenen mesajın ahlaki bir durumdan/ilkeden ziyade, hüküm olduğu görüşünün de delilleri bulunduğu ortaya çıkmış olur.

2. Bu iki yaklaşımın hangisi esas alınırsa alınsın, geride çok önemli bir problem daha vardır ki bu da zina eden birisinin ancak kendisi gibi “zina eden”le veya “müşrik biri”yle evlenmesi meselesidir. Müşriklerle evlenme konusunda Bakara 2:221’de şöyle buyurulmaktadır:“İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin.

İmanlı bir câriye, hoşunuza gitse de putperest bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman edinceye kadar müşrik erkekleri de (kızlarınızla) evlendirmeyin. İnanmış bir köle, hoşunuza gitse de müşrik bir (kişi)den kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar (müşrikler) ateşe çağırır. Allah ise izni (buyruğu) ile cennete ve mağfirete çağırır. (Allah, gerçeği) hatırlasınlar diye ayetlerini insanlara açıklıyor.”

Bu ayetteki açık hükme göre, müşrik bir erkekle de müşrik bir kadınla da iman etmedikleri sürece evlenilemez. Demek ki, şirk inancı müminle nikâhlanmaya engeldir. Oysa yorumunu yapmakta olduğumuz ayette zina eden kadın veya erke klerin kendileri gibi zinakâr birileriyle veya müşrik kadın veya erkeklerle evlenebilecekleri, bunların dışında iffetli kişilerle evlenemeyecekleri hükme bağlanmaktadır. Böyle bir durumda ya ayetler arasında bir çelişkinin varlığından söz edilecek -ki Nisâ 4:82’ye göre Kur’an’da kesinlikle çelişki bulunmamaktadır - veya erkek olsun kadın olsun zina eden birisinin dinden çıktığına hükmedilecektir.

Zinanın büyük bir günah olduğu benimsendiği, helal olduğu kabul edilmediği veya böyle bir haramın bulunmadığına inanılmadığı sürece zinanın insanı sadece günahkâr yapacağı Kur’an’daki diğer büyük günahlar gibi olduğu da bir gerçektir. İşte bu noktada Kur’an bütünlüğünü dikkate alacak şekilde ve kavramların anlam dünyası ile edatların kullanım tekniklerine daha yakından bakarak bu meselenin çözülebileceği kanaatindeyiz.

3. Bu ayetin izahı bağlamında müfessir Râzî’nin naklettiği yorumları ve kendi kanaatini aktarmakta yarar görmekteyiz:

a) “Bu ifade, her ne kadar genel bir ifade ise de ancak ne var ki bundan ekseriyet manası kastedilmiştir. Bu böyledir, zira işi gücü zina etmek ve fısk olan pis bir fâsık kişi, salih kadınlarla evlenmeyi arzulamaz. O ancak, kendisi gibi olan pis bir fâsık veya müşrik kadınla evlenme arzusu duyar.”

“İyi, salih erkekler de pis fâsık kadınlarla evlenme arzusu duymayıp, tam aksine onlardan iyice nefret ederler. Bunlarla evlenmeye, ancak kendileri gibi f asık ve müşrik erkekler arzu duyarlar. Bu durum, tıpkı ‘hayrı ve güzeli ancak muttaki olan kimse işler, yapar; bazen de hayrı ve güzeli muttaki olmayan da yapar’ denilmesi gibidir. İşte burada da böyledir.”

“Yüce Allah’ın ayetin sonunda yer alan وَحُرِّمَ ذٰلِكَ عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ ‘Bu (suretle evlenmek) müminler üzerine haram kılınmıştır’ ifadesiyle ilgili soruya gelince, buna da şöyle cevap verebiliriz:

“Allah katında makbul mümin bir erkeğin, zina eden bir kadınla evlenmesi, böyle bir kadına arzu duyması ve bu sebeple de zinakârlıkla adlandırılmış fasıklar arasına karışması, mümin kimseye haramdır. Çünkü böyle bir evlilikte fasıklara benzeme, töhmet mahallerinde durma ve bu hususta kötü sözlere ve gıybetlere sebep olma vardır. Kasten, bile bile isyankâr olan kimselerle oturup kalkmaktan dolayı nice günahlar işlenir. Ya zina eden kadınlar ve günahkâr erkeklerle evlilik nasıl bir netice verir?”

b) “Arzu ve isteği, tamamıyla zinakâr kadınlara yöneltmek saliha kadınlara arzu duymamak mümin erkeklere haramdır. Bu durumda ayetin anlamı ‘Zina eden erkek, sadece zina eden kadınlara arzu duyar’ şeklindedir. Bu nedenle, işte bu vurgu müminlere haram kılınmıştır. Bu sebeple, vurgunun haram kılınmasından hareketle, mümin erkeğin, zinakâr kadınla evlenmesinin haram olduğu neticesi çıkmaz. Bu nedenle, işte bu ayetin tefsirinde esas olan husus budur.”

“Bu ayetteki kelimelerin başında yer alan [eliflâm], her ne kadar görünürde genel ifade etse bile, ancak ne var ki burada bu husus, ayetin kendileri hakkında nazil olduğu kimselere tahsis edilmiştir. Nitekim, Mücâhid, Ata b. Ebi Rabâh ve Katâde şöyle demişlerdir: ‘Muhacirler Medine’ye geldi; içlerinde malları ve kabilesi, akrabası olmayan fakirler de bulunuyordu. Medine’de de kendilerini satan zinakâr kadınlar vardı. O gün, bu tür kadınlar, Medinelilerin en varlıklılarıydı.”

“Her birinin kapısının üstünde onların zinakâr olduklarının anlaşılması için baytarların alametlerine benzer alametler bulunuyordu. Onların yanına, sadece zina eden erkeklerle müşrikler girip çıkardı.(18) İşte bu sebeple onların bu kazançlarına, Medine’ye gelmiş olan o bir grup fakir Müslüman da arzu duyarak, ‘Allah bizi onlardan müstağni kılacağı bir zamana kadar onlarla evlenelim’ demişler, Hz. Peygamber’den izin isteğinde bulunmuşlardı. İşte bunun üzerine bu ayet nazil olmuştu. Buna göre ayetin takdiri ‘O zina eden erkekler, ancak o zina eden kadınları alırlar. O zina eden kadınları da ancak zina eden o erkekler alırlar. Onları nikâhlamak müminlere haram kılınmıştır’ şeklinde olur.”

c) “Yüce Allah’ın اَلزَّان۪ي لَا يَنْكِحُ اِلَّا زَانِيَةً اَوْ مُشْرِكَةً ifadesinin zahiri, her ne kadar bir haber cümlesi ise de ancak ne var ki bununla ‘nehy’ yani “yasak” kastedilmiştir. Buna göre mana, ‘zina eden her erkeğin, ancak zina eden bir kadınla evlenmesi uygun düşer. Bu, müminlere haram kılınmıştır’ şeklinde olur. İslâm’ın başlangıç yıllarındaki hüküm işte böyleydi. Yapılan bu izaha göre de âlimler şu iki hususu ileri sürmüşlerdir:”

ı. Bu hüküm, zina eden erkeğin ve kadının, namuslu kadın ve erkeklerle, namuslu erkek ve kadınların da zina eden kadın ve erkeklerle evlenmelerinin haram kılındığı şu ana kadar devam etmektedir. Bunun Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ali, İbn Mes‘ûd ve Hz. Ayşe’nin mezhebi ve görüşü olduğu ileri sürülmüştür. Sonra bunların arasında bu işe yeni başlayanla, bunu sürdürenin aynı olduğunu ileri sürerek şöyle diyenler de vardır:

‘Bir mümine zinakâr bir kadınla evlenmek helâl olmadığı gibi, onun hanımının, nikâhı altında iken zina etmesi halinde bu evliliği sürdürmesi de helâl olmaz.’ Bazıları da bu iki şeyi birbirinden ayrı mütalaa ederler. Çünkü evliliğe engel olacak şeyler arasında, mesela ihramlı olmak, iddet bekliyor olmak gibi nikâhın devamına mâni olmayan şeyler de vardır.”

ıı. “Bu hüküm [mensûh]tur. Âlimler bunu neyin neshettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cübbaî’nin bunu icma‘ın neshettiğini söylediği rivayet edilmiştir. Sa‘îd b. Müseyyeb’den de bunun ‘Sizin için helal olan kadınlardan nikâhlayın’(19) ayeti ile ‘İçinizden bekârları evlendirin’(20) ayetinin genel oluşu ile neshedildiğini söylediği rivayet edilmiştir.”(21)

“Muhakkik âlimler ise her iki görüşün de zayıf olduğunu belirtmişlerdir: Birincisine gelince, fıkıh usûlünde icmâ‘ın ne kendisinin neshedileceği ne de onunla başka bir şeyin neshedileceği söylenmiştir. Hem sonra bir ihtilaftan sonra meydana gelen [icmâ‘] delil olamaz. Bu meseledeki icmâ‘dan önce de Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin muhalefetleri vardır. Bu nedenle bu icmâ‘ nasıl doğru olabilir!”

“İkinci görüşe gelince, Yüce Allah’ın Nisâ 4:3’te geçen ‘Sizin için helâl olan kadınlardan nikâhlayın’ emri nâsih olamaz. Çünkü burada mutlaka, sebep, nesep yahut bu ikisi dışında, nikaha mâni herhangi bir şeyin bulunmaması şartı vardır…”

“İbn Abbâs’a, ‘bir kadınla zina eden erkeğin o kadınla evlenip evlenemeyeceği’ meselesi sorulmuş, İbn Abbâs da evlenebileceğini söyleyerek, bu kimseyi bir ağacın meyvesini önce çalıp, sonra onun parasını verip satın alan kimseye benzetmiştir. Hz. Peygamber’e bu husus sorulduğunda o da ‘ilk durum zina, sonu ise nikâhtır. Haram ise, helâli haram kılmaz’ buyurmuştur.”

d) “Ayetteki ‘nikâh’ sözü [vat’ ] yani ‘cinsel ilişki’ manasına alınabilir. Buna göre ayetin anlamı şöyle olur: ‘Zina eden erkek, zina ederken, ancak zânî veya müşrik bir kadınla zina etmiştir. Zina eden kadının durumu da böyledir. Bu ise müminlere haramdır. Yani zina müminlere haramdır.’ Ebû Müslim’in te’vîli de bu şekildedir.”(22)

Bu ayet şöyle de tercüme edilmiştir: “Zina yapan erkek ancak zinakâr bir kadınla; -diğer bir ifadeyle, cinsel güdülerine kul köle olan bir kadınla- birlikte olur. Zina eden bir kadın da ancak zinakâr bir erkekle; -diğer bir ifadeyle, cinsel güdülerine kul-köle olan bir erkekle- birlikte olur: Zaten bu tür bir (birleşme) inananlara haram kılınmıştır.” Bu tercümenin ardından ayete şöyle bir de yorum getirilmiştir:

“Bu metin, yaygın olarak şöyle çevrilmiştir: ‘Zina yapan bir erkek ancak zinakâr ya da müşrik bir kadınla; zina eden bir kadın da zinakâr ya da müşrik bir erkekle nikâhlanır.’ Bu tür bir anlamada ortaya çıkan bir çok problem vardır. Birincisi, bir müminin müşrik biriyle evlenmesine Kur’an izin vermemektedir. Onun işlediği günahın ağırlığı bu hükmüdeğiştirmez.

Kaldı ki [müşrik]in (dişili [müşrike]) anlamlarından biri de ‘Allah dışındaki bir gücün otoritesine kayıtsız şartsız teslim olan’dır. Bu bağlamda ‘cinsel güdü ve arzularına kayıtsız şartsız kul-köle olan’ anlamını kazanır ki, ‘Hev asını il ah edinen kimsenin durumunu göz önüne getirsene bir’(23) ayetinde ifade edilen de yaklaşık olarak budur.”

“İkincisi, bir önceki ayette ifade edilen zina cezası uygulanan kimse bu günahtan arınmış olur; çünkü ‘şer’î cezalar keffarettir’.(24) Dolayısıyla, böyle birine ilave bir hukukî yaptırım gerekmez. Üçüncüsü, ayetteki [lâ yenkihuhâ illâ ] ibaresi, bir talimatı değil bir haberi iletmektedir. Yani ayet ‘inşaî’ değil ‘ihbarî’dir.”

“Bu durumda [yenkihu ] fiilinin doğru karşılığı, lafzî anlamı olan ‘nikâh’ değil, mecazî anlamı olan ‘cinsel birleşme’dir. İlk otoritelerden İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Sa‘îd b. Cübeyr, Katâde gibi isimler de böyle anlamışlardır.(25) Ferrâ, bu ibareyi ‘zinakâr erkek, ancak (şehrin) zina eden günahkâr kadınlarıyla zina eder’ şeklinde açar.”(26)

Bu yorum öylesine dile getirilmiş bir yorum olmaktan ziyade, eski âlimlerin de görüşlerinden ve yaklaşımlarından istifade edilerek ortaya konulduğu için Kur’an bütünlüğünde konuya oldukça isabetli bir bakış açısı getirmektedir.

4. Bir önceki yorumdan da hareketle, biz de şunu söylemek istiyoruz: Yorumunu yapmakta olduğumuz Nûr 24:3. ayette geçen اَوْ [ev] edatları “veya” değil, [tafsiliyye/tefsiriyye] olarak “yani” manasına alınabilir. Buna göre ayetin anlamı şöyle olur: “Zina eden erkek, zina eden yani müşrik olan bir kadından başkası ile evlen emez; zina eden kadınla da ancak zina eden yani müşrik olan erkek evlenebilir. Bu, müminlere haram kılınmıştır.”

Ayette geçen مُشْرِكَة [ müşrikeh] ve مُشْرِك [müşrik] kelimeleri inanç açısından “şirk” anlamında değerlendirilme y ebilir. Çünkü eğer böyle yorumlanırsa o zaman yorumunu yapmakta olduğumuz ayet Bakara 2:221’de yer alan ve “müşriklerle evlenmeyi yasaklayan” hükümle çelişmiş olur.

Ayette sözü edilen müşriklik, “Allah’a ortak koşmak” anlamında değil, “nikâhtaki şirk olarak” düşünülebilir; çünkü esasında “zina, nikâhın şirkidir.” Fıtrata uygun olan davranış meşru evliliklerdir; bunu dikkate almayıp zina edenler nikâhın şirkini işlemiş olurlar. Ayette verilmek istenen mesaj, eğer tevbe etmemişse zinakâr birinin kendisi gibi zinakâr biriyle evlenebileceğidir.

Zina ne kadar ağır bir suç olursa olsun, neticede inkâr etmedikçe sahibini müşrik yani dinsiz yapmaz. Böyle olunca, buradaki [müşrik] ve [müşrikeh] kelimelerini “nikâhın şirki manasında zina” olarak anlaşılacak ve zinanın ne kadar kötü bir fiil olduğunu ortaya koyan [terhîb] yani “sakındırma” manasında bir uyarı şeklinde yorumlanmış olacaktır.

Bu izahımızla ilgili olarak, meselenin biraz daha netlik kazanması için bir bilgiyi daha burada hatırlatmakta yarar vardır. Kur’an’da [ev] edatının [tahyîr] denilen “seçenek” anlamının dışında [tafsîl] denilen “yani”, “diğer bir ifadeyle”, “aslında” anlamına gelen kullanım örnekleri de bulunmaktadır. Bu bağlamda Bakara 2:200, Nisâ 4:3, Hacc 22:46, Mü’minûn 23:6, Nûr 24:3, Sâffât 37:147, Şûrâ 42:51, Necm 53:9, Mülk 67:10, Me‘âric 70:30 ve Müzzemmil 73:3 gibi ayetleri hatırlatmakla yetinelim.(27)

Gerçeği sadece ve sadece Yüce Allah bilmektedir.

Dipnotlar

• 15-) Kurtubî, el-Câmı‘ , XII, 113. 16-) Buhari , Eşribe, 1. 17-) Bu yaklaşımla ilgili olarak bk. Mustafa Öztürk, Meâl , s. 480’de 357. not.
• 18-) Semerkandi , age ., II, 518; Taberi , age ., XVIII, 71-73; Zemahşeri , age ., III, 207.
• 19-) Nisâ 4 : 3. 20-) Nûr 24 : 32. 21-) Ayet in neshedildiği iddiasını başka müfessirler de aktarmaktadır. Bu konuda bk. Taberi , age ., XVIII, 75.
  • Nisâ 4/3 Nûr 24/32
• 22-) Razi, age ., XXIII, 150-151.
• 23-) Furkân 25 : 43. 24-) Buhar i , Hudûd, 15:12. 25-) Semerkandi , age ., II, 518; Taberi , age ., XVIII, 73-74; Zemahşeri , age ., III, 207. 26-) İslâmoğlu, age ., s. 679’da7. not. Benzer bir tercüme ve değerlendirme için de ayrıca bk. Esed, age ., s. 706’da 5. not.
  • Furkân 25/43 Hicr 15/12
• 27-) Bu konuda “Çok Anlamlılık Bağlamında Kur’an Sözlüğü” adlı eserimizin “Edatlar” bölümü “ev” edatı maddesine bakılabilir.