Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 11-20. ayetlerinde Hz. Ayşe’ye atılan korkunç iftirayı, onun suçsuzluğunu, iftira duyulunca yapılması gerekenlerin neler olduğunu, dedikodu yayılmasının elem verici azaba neden olacağını ele almaktadır.

ıı. (12. Ayet): Duyulunca İnanılmaması Gerektiği

لَوْلَآ اِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِاَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هٰذَآ اِفْكٌ مُب۪ينٌ “Bunu (iftirayı) duyduğunuzda erkek müminlerin ve kadın müminlerin, kendileri hakkında (vicdanları ile) olumlu zanda bulunup da ‘Bu, apaçık bir iftiradır!’ demeleri gerekmez miydi!”

Ayetteki لَوْلَآ اِذْ سَمِعْتُمُوهُ [levlâ iz semi‘tümûhu] ifadesi “onu işittiklerinde (şunu yapmaları) gerekmez miydi?”; ظَنَّ [zanne] fiili “bilmek, bilmesi, zannetmesi, inanması”; الْمُؤْمِنُونَ [el-müminûne ] kelimesi “mümin erkekler(in)”; وَالْمُؤْمِنَاتُ [ve’l-müminâtü] kelimesi “ve mümin kadınlar (ın)”; بِاَنْفُسِهِمْ [bi enfüsihim] ifadesi “kendileriyle ilgili olarak”; خَيْرًا [hayran] kelimesi “hayır”; وَقَالُوا [vekâlû] fiili “ve (şöyle) demiş (olmaları), demeleri (gerekmez miydi)”; هٰذَا [hâzâ] kelimesi “bu”; اِفْكٌ [ifkün] kelimesi “iftira(dır)”; مُب۪ينٌ [mübînun] sıfatı ise “apaçık” demektir.

Burada herhangi bir iftirayı duyunca Müslümanların nasıl davranması gerektiğine dair bir bilgi gündeme getirilmektedir.

Bu ayette bir Müslüman duruşu ortaya konulmaktadır ki Nisâ 4:59, Nûr 24:16, 51, Ahzâb 33:36 ve Hucurât 49:1-2 gibi ayetlerde de çeşitli olaylarla ilgili nasıl bir tavır ortaya konulması gerektiği dile getirilmektedir.

1. لَوْلَآ اِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِاَنْفُسِهِمْ خَيْرًا “Bunu (iftirayı) duyduğunuzda erkek müminlerin ve kadın müminlerin, kendileri hakkında (vicdanları ile) olumlu zanda bulunmaları gerekmez miydi?” Yüce Allah Hz. Ayşe’ye atılan iftira olayı üzerinden bütün Müslümanlara mesaj vermekte ve böyle bir olay duyulduğunda ne yapılması gerektiğini beyan etmektedir.

Kişi herhangi bir olay karşısında takındığı olumsuz tavrının karşılığını alacağını bilmeli, Hucurât 49:6’da da belirtildiği gibi olayı duyduğunda onu doğrulatmalı, her duyduğuna hemen inanmamalıdır. Çünkü İsrâ 17:36’da belirtildiği gibi kulaklar, gözler ve gönüller kazandıkları her ne varsa hepsinden sorumlu tutulacaklardır.

a) Yüce Allah Müslümanların birbirleriyle ilgili hayır zannında bulunmalarını istemekte, İslam kardeşliği sayesinde toplumun diğer fertlerini de adeta kendileri gibi görmeyi başarmalarını onlardan talep etmektedir. Bu noktada Bakara 2:84, Nisâ 4:29, Nûr 24:61, Hucurât 49:11 gibi ayetlerde geçen اَنْفُس [enfüs] kelimeleri birbirlerini yabancı görmemelerini Müslümanlara dolaylı yollardan öğütlemeyi içermektedir.

Müminler bir binanın kerpiçleri gibidirler; aynı bütünü oluşturan parçalar mesabesindedirler. Saff 61:4’te verilen bilgi ile Hz. Peygamber’in bu konudaki “Müminler birbirlerine şefkat ve merhamette bir beden mesabesindedir; bedenin bir kısmı sıkıntıya girerse diğer organlar da bundan etkilenir”(83) mealindeki tasviri bu gerçeğin bir başka ifade ediliş biçimidir.

b) Ayetin başında yer alan لَوْلَا [levlâ] edatı “teşvik” manasında olan [hellâ] edatının verdiği anlamı içermekte,(84) durumun kendi yaptıkları gibi değil de ayette söylenen şekilde olması gerektiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

c) Ayette geçen ظَنَّ [zanne] fiili de bilinen anlamda “zannetmek” değil, “kesin olarak inanmak, bilmek” manasına gelmektedir. [Zann] kavramı Kur’an’da çeşitli yönleriyle ele alınmaktadır. [Z-n-n] kökünden kelimeler Kur’an’da 69 yerde geçmektedir. Bu kökten kelimeler bazı ayetlerde “kesin bilgi, inanmak”;(85) diğerlerinde ise “zannetmek”(86) anlamında ve olumsuz bir içerikte kullanılmaktadır. Bu bilgilerden hareketle, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen ظَنَّ [zanne] fiilinin de “kesin olarak inanmak” manasına geldiğini yeniden belirtelim.

Bu bağlamda tercümesinde genellikle hata yapıldığını düşündüğümüz bir ayeti hatırlatmakta yarar görmekteyiz:

“Ey inananlar, zandan çok sakının. Çünkü zannın bir bölümü günahtır (haramdır).”(87) Bu ayetin, “Zannın çoğundan kaçının” şeklindeki tercümesinin sorunlu olduğunu düşünmekteyiz. Çünkü ayetteki [kesîr] kelimesi [ez-zann] kelimesiyle değil, [ictenibû] emriyle ilişkilidir. Dolayısıyla ayetin anlamı “Zandan çok sakının” şeklindedir.

d) Bu ayetle ilgili olarak nakledilen ve tam bir Müslüman duruşunu öğreten bir rivayeti burada aktarmakta yarar görmekteyiz:

“Rivayet olunduğuna göre, Ebû Eyyub el-Ens ari, oğlu Eyyub’un annesine (yani) hanımına ‘Söyle bakalım, söylenenler hakkında ne dersin?’ deyince, eşi ‘Şayet sen Safvân’ın yerinde olsaydın Rasûlullah’ın haremine, hanımına kötülük yapmayı aklından geçirir miydin?’ demiş; Ebû Eyyûb ‘Hayır!’ cevabını vermişti. Bunun üzerine eşi sözlerine şöyle devam etmiştir: Şayet ben Ayşe’nin yerinde olsaydım hiç Allah’ın Rasûlü’ne hıyanet eder miydim? Hâlbuki Ayşe benden, Safvân da senden daha üstündür.”(88)

“Bir başka rivayette İbn Zeyd’in şöyle dediği nakledilmektedir: Bu, müminler için bir itâb (kınama) ve azarlamadır. Çünkü bir mümin, annesine zina isnat etmez; anne de oğlunu böyle bir şeye nispet etmez. Çünkü Hz. Ayşe müminlerin anasıdır.”(89)

e) İşte Müslüman duruşu budur ve sahâbilerin elbette tamamına yakın bölümü böyle bir duruş sergilemiş olsalar da içlerinden bir grubun böyle bir olay karşısındaki tavrı eleştiriye konu olabilmiştir. Aktardığımız iki nakilde de konu bütün çıplaklığıyla ortaya konulmuş, sonraki nesillerin de nasıl davranmaları gerektiği noktasında önemli bir eğitim verilmesi amaçlanmıştır. Müslümanlar kardeşlerini kendileri gibi bilmeli, bir vücudun organları gibi görmeli, özellikle bu türden olaylarda sırf duyuma dayalı işlerde kesin kanaat halini almış suçlamaları ve bakışları terk etmelidirler.

Yüce Allah ayette اَنْفُس [enfüs] kelimesini kullanarak Hz. Ayşe’ye atılan iftira konusunda bütün Müslümanları tek bir nefis olarak tanımlamıştır. İnsan kendisi hakkında yapmadığı bir fiili nasıl ki kesin bir dille reddederse, kendisi gibi bildiği kardeşi hakkındaki bir iddiayı da aynı şekilde reddetmelidir. Özellikle konu Hz. Peygamber’in eşlerinden birisiyle ilişkili olunca hassasiyet daha da artmalı ve uyarıyı gerektirecek bir mahiyete izin verilmemelidir.

f) Yüce Allah Hz. Ayşe’nin başına gelen o iftira olayında müminleri tek bir can gibi kabul etmiştir. Bu nedenle, müminlerden birinin başına bir kötülük geldiğinde bunun sanki hepsinin başına gelmiş gibi görülmesi gerektiğine dikkat çekilmek istenmektedir. Nitekim Hz. Peygamber’in bu gibi konular başta olmak üzere, bütün hayatlarında nasıl olmaları gerektiğini ifade bağlamında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

“Müslümanların birbirleriyle ilgilenmeleri ve birbirlerine merhamet etmelerinin örneği tıpkı bir bedenin durumu gibidir. Çünkü bedenin bir kısmı uykusuzluk ve ateş ile bir ağrı içine düştüğünde bedenin tamamı rahatsızlık hisseder, ağrıdan etkilenir.”(90)

Ayrıca daha önce de belirttiğimiz üzere, Hz. Ebû Bekir’den gelen bir rivayete göre de Hz. Peygamber’in “Müminlerin birbirlerine karşı durumları, tıpkı birbirine kenetlenmiş binalar gibidir” buyurduğu ifade edilmektedir.(91)

2. وَقَالُوا هٰذَآ اِفْكٌ مُب۪ينٌ “Bu, apaçık bir iftiradır, (demeleri gerekmez miydi?)” Yüce Allah Müslümanların Hz. Ayşe’nin başına gelen iftira olayı başta olmak üzere, benzer konularda da eğer ellerinde çok kesin delil ve bilgi yoksa olay hakkında bunun “apaçık bir iftira” olduğunu söylemeleri gerektiğini beyan etmektedir.

Hz. Ayşe’nin muhatap olduğu bu olayda da insan haysiyeti önplana çıkartılarak, yapılan zina iftirasının ne kadar korkunç bir suç olduğunu beyan için kesin bilgiye ve delile dayanmayan bir olay hakkında “bu, apaçık iftiradır” denerek bu türden haberlere kesinlikle itibar edilmemesi gerektiği mesajının ilgili bütün taraflara verilmesi sağlanmış olmaktadır.

Eğer toplumda bu türden tepkilerin verilmesi yaygınlaşırsa benzer şekildeki iftira girişimlerinin önü kesilmiş, bu günaha dalmak isteyenler engellenmiş olur. Aksi takdirde, her bir fert benzer iftiralara maruz kalarak toplumun dirlik ve düzeni çok büyük bir yara almış olur.

Dipnotlar

• 83-) Buhari, Edeb, 27; Müslim, Birr, 66; Ahmed b. Hanbel, IV, 270. .
• 84-) Semerkandi , age ., II, 524; Taberi , age ., XVIII, 96; Razi, age ., XXIII, 177. 85-) Bakara 2 : 46, 230, 249; Tevbe 9 : 118; Yûsuf 12 : 110; Kehf 18 : 53; Nûr 24 : 12; Sâd 38 : 24; Hâkka 69 : 20; Kıyâmet 75 : 25, 28; Mutaffifûn 83 : 4. 86-) Bakara 2 : 78; Âl-i ‘Imrân 3 : 154; Nisâ 4 : 157; En‘âm 6 : 116, 148; A‘râf 7 : 66, 171; Yûnus 10 : 22, 24, 36, 60, 66; Hûd 11 : 27; Yûsuf 12 : 42; İ srâ 17 : 52, 101, 102; Kehf 18 : 35, 36; E nbiyâ 2 1 : 87; Hacc 22 : 15; Şu ’arâ 26 : 186; Kasas 28 : 38, 39; Ahzâb 33 : 10; Sebe’ 34 : 20; Sâffât 37 : 87; Sâd 38 : 27; Mü’min 40 : 37; Fussilet 41 : 22, 23, 48, 50; Câsiye 45 : 24, 32; Fetih 48: 6, 12; H ucurât 49 : 12; Necm 53 : 23, 28; Haşr 59 : 2; Cinn 72 : 5, 7, 12; İnşikâk 84 : 14. 87-) H ucurât 49 : 12.
  • Bakara 2/46 Tevbe 9/118 Yûsuf 12/110 Kehf 18/53 Nûr 24/12 Sâd 38/24 Hâkka 69/20 Kıyâmet 75/25 Mutaffifîn 83/4 Bakara 2/78 Âl-i İmrân 3/154 Nisâ 4/157 En‘âm 6/116 A‘râf 7/66 Yûnus 10/22 Hûd 11/27 Yûsuf 12/42 İsrâ 17/52 Kehf 18/35 Enbiyâ 21/87 Hacc 22/15 Şu‘arâ 26/186 Kasas 28/38 Ahzâb 33/10 Sebe' 34/20 Sâffât 37/87 Sâd 38/27 Mü'min 40/37 Fussilet 41/22 Câsiye 45/24 Fetih 48/6 Hucurât 49/12 Necm 53/23 Haşr 59/2 Cinn 72/5 İnşikâk 84/14 Hucurât 49/12
• 88-) Taberi , age ., XVIII, 96; Zemahşeri , age ., III, 212; Razi, age ., XXIII, 177. 89-) Razi, age ., XXIII, 177.
• 90-) Buhari , Edeb, 27; Müslüm, Birr, 66. 91-) Buhari , Salât, 88; Müslim, Birr, 65.