Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 41-54. ayetlerinde kâinat kitabından çeşitli konu başlıklarını, Medine’deki münafıkların olumsuz bazı tutumlarını, Allah’a ve Rasûl’e itaatin gerekliliğini ve sorumlulukların şahsiliğini dile getirmektedir.

ı. (51-52. Ayetler): Müminlerin İtaati ve Duyarlılıkları

اِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِن۪ينَ اِذَا دُعُوٓا اِلَى اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ اَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَاَطَعْنَا وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللّٰهَ وَيَتَّقْهِ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْفَآئِزُونَ “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Elçisine davet edildiklerinde, müminlerin sözü sadece “İşittik ve itaat ettik!” demeleridir. İşte onlar kurtulanların ta kendileridir. Kim Allah’a ve Elçisine itaat eder, Allah’a saygı duyar ve O’na karşı takvâlı (duyarlı) olursa, işte onlar da mutluluğa ulaşanların ta kendileridir.”

Buradaki اِنَّمَا كَانَ [innemâ kâne ] ifadesi “ancak ve ancak (şöyle) idi, sadece şudur”; قَوْلَ الْمُؤْمِن۪ينَ [kavle’l-müminîne] tamlaması “müminlerin sözü”; اِذَا دُعُوٓا [izâ dü‘û ] ifadesi “çağrıldıkları zaman”; اِلَى اللّٰهِ [ilellâhi ] ifadesi “Allah’a”; وَرَسُولِه۪ [ve rasûlihî] ifadesi “ve O’nun Elçisi’ne (davet edildikleri zaman)”; لِيَحْكُمَ [li yahküme ] ifadesi “hüküm vermesi için”; بَيْنَهُمْ [beynehum] ifadesi “onların ara sında”; اَنْ يَقُولُوا [en yekûlû] ifadesi “(şöyle) demeleri”; سَمِعْنَا [semi‘ınâ ] fiili “işittik”; وَاَطَعْنَا [ve ata‘nâ] ifadesi “ve itaat ettik”; وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ [veülâike hum ] ifadesi “sadece onlardır sadece onlar”; الْمُفْلِحُونَ [el-müflihûne] kelimesi “kurtuluşa erenler”; وَمَنْ يُطِعِ [vemen yuti‘] ifadesi “ve her kim itaat ederse, boyun eğerse”; اللّٰهَ [allâhe ] kelimesi “Allah’a”; وَرَسُولَهُ [ve rasûlehû] ifadesi “ve O’nun Rasûlü’ne, Elçisi’ne”; وَيَخْشَ [ve yahşe ] fiili “ve saygı duyarsa”; اللّٰهَ [allâhe] kel i mesi “Allah’a”; وَيَتَّقْهِ [veyettakhi] ifadesi “ve O’na karşı takvâlı, duyarlı olursa”; فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ [feülâike hüm ] ifadesi “işte onlardır sadece onlar”; الْفَآئِزُونَ [el-fâizûne] ke limesi ise “mutluluğa (başarıya) erenler” demektir.

Burada bir Müslümanın çeşitli olaylar karşısında nasıl bir duruş ortaya koyması gerektiği ve böylesi davranışın akıbetiyle ilgili bilgiler gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِن۪ينَ اِذَا دُعُوٓا اِلَى اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ اَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَاَطَعْنَا وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Elçisine davet edildiklerinde, müminlerin sözü sadece ‘İşittik ve itaat ettik!’ demeleridir. İşte onlar kurtulanların ta kendileridir.” Yüce Allah münafıkların bozuk algılarını ortaya koyduktan ve asıl zalimlerin kendileri olduğunu beyan ettikten sonra, Kur’an’ın “[mesânî]lik” üslubu gereği bu defa sözü gerçek müminlere ve onların tutumuna getirmektedir. Bu çerçevede “aralarında Kur’an ile hüküm verilmesi”(313) için Yüce Allah’a ve O’nun Elçisi’ne çağrılmaları durumunda gerçek müminlerin “işittik ve itaat ettik”, “hay hay, baş üstüne”(314) demeleri gerektiği bildirilmektedir.

a) اِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِن۪ينَ اِذَا دُعُوٓا اِلَى اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ اَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَاَطَعْنَا “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Elçisine davet edildiklerinde, müminlerin sözü sadece ‘İşittik ve itaat ettik!’ demeleridir.” Burada konusu edilen veya hatırlatılan “aralarında hüküm verilmesi” meselesi, daha önce yorumladığımız Nûr 24:47. ayetin tefsirinde aktardığımız “hakemlik olayı” olsa gerektir. Ancak “sebebin özel oluşu hükmün veya mesajın genel olmasına engel sayılamayacağı” için, bu ayette bir Müslüman ahlakının ve duruşunun öğretildiğini belirtmek durumundayız.

Kur’an’da çeşitli ayetlerde bir Müslümanın duruşunun nasıl olması gerektiğiyle ilgili olarak bazı ayetleri hatırlatmakta yarar görmekteyiz:

ı. Bakara 2:285: “O Peygamber, Rabbi tarafından kendisine indirilene iman etti, müminler de (iman ettiler). Hepsi de Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine iman ettiler. (Müminler) ‘O’nun (Allah’ın) peygamberlerinden hiçbiri arasında ayırım yapmayız’ (derler). (Devamla da) ‘İşittik, itaat ettik. Ey Rabbimiz, affına (sığındık)! Dönüş sadece ve sadece sanadır’ derler.”

ıı. Nisâ 4:59: “Ey iman edenler! Allah’a itaat edin. Peygamber’e ve sizden olan ülü’l-emre (idarecilere) de itaat edin. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz Allah’a ve ahirete gerçekten inanıyorsanız onu Allah’a ve Rasûl’e götürün (onların talimatına göre halledin); bu hem daha hayırlı, hem de netice bakımından daha güzeldir.”

ııı. Nûr 24:12: “Bunu (iftirayı) işittiğinizde erkek ve kadın müminlerin, kendi vicdanları ile hüsnü zanda bulunup da ‘Bu, apaçık bir iftiradır’ demeleri gerekmez miydi?”

ıv. Nûr 24:16: “Onu (iftirayı) duyduğunuzda ‘Bu konuda konuşmamız (ve onu böylece yaymamız) bize yakışmaz. Hâşâ! Bu, çok büyük bir iftiradır’ demeli değil miydiniz?”

v. Ahzâb 33:36: “Allah ve Rasûlü bir işe hüküm verdiği zaman, inanmış bir erkek ve kadına o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Her kim Allah’a ve Rasûlü’ne karşı gelirse, apaçık bir sapıklığa düşmüş olur.”

vı. Hucurât 49:1-2: “Ey iman edenler! Allah’ın ve Rasûlü’nün önüne geçmeyin. Allah’a karşı takvalı (duyarlı) olun. Muhakkak ki Allah işitendir; bilendir. Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber’in sesinin üstüne yükseltmeyin. Birbirinize bağırdığınız gibi Peygamber’e yüksek sesle bağırmayın; yoksa siz farkına varmadan amelleriniz boşa gidiverir.”

İşte bu gibi ayetlerde de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de herhangi bir olay karşısında bir Müslümanın nasıl bir tutum içerisine girmesi gerektiği hakkında bilgi verildiğini görmekteyiz. Dolayısıyla ayetteki beyanın evrensel manada bütün Müslümanları ilgilendirdiği ve mesajın da hükmün de tarihsel değil evrensel olduğu ortaya konulmuş olmaktadır.

b) وَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ “İşte onlar kurtulanların ta kendileridir.” Yüce Allah bir Müslüman duruşunun nasıl olması gerektiğini ortaya koyduğu bu ayetinin bitiş cümlesinde kurtuluşa erecek kişilerin de bu bağlamda işte bu özellikte olanlardan oluşacağını هُم [hum] “zamîr-i fasl”ını kullanarak [hasr/kasr ] beyanı ile “vurgulu” bir şekilde dile getirmiş olmaktadır. Yüce Allah’ın ve O’nun buyruklarını muhataplara tebliğ eden Rasûlü’nün çağrısına uymadan, “işittik ve itaat ettik” demeden hiç kimsenin kurtuluşa eremeyeceği bu ayette verilmek istenen mesajlar arasında yer almaktadır.

2. وَمَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللّٰهَ وَيَتَّقْهِ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْفَآئِزُونَ “Kim Allah’a ve Elçisine itaat eder, Allah’a saygı duyar ve O’na karşı takvâlı (duyarlı) olursa, işte onlar da mutluluğa ulaşanların ta kendileridir.” Yüce Allah kendisine ve Elçisi’ne her kim itaat ederse, ayrıca itaatin bir gereği olarak Allah’a saygı duyarsa, dahası Allah’a karşı takvalı olarak duyarlılık gösterirse işte onların da mutluluğa ve başarıya erenlerin ta kendileri olduğunu önceki iki ayetin sonunda yer verdiği gibi vurgulu ifadeyle beyan etmektedir.

Ayette yer alan “Allah’a ve Rasûlü’ne itaat” ifadesiyle ilgili olarak bunun mesaj açısından benzerleri Kur’an’da çeşitli ayetlerde zikredilmektedir.(315) İşte her kim bu itaati hakkıyla yerine getirmek isterse, yapması gerekenler arasında Yüce Allah’a saygının ve duyarlılığın da bulunduğunu bilmelidir. Buradaki يَخْش ي َ [yahşâ] fiili “bilgi ve bilince dayalı derin saygı” demektir.

Bu fiilin peşinden zikredilen يَتَّقْهِ [yettakhi] ifadesi ise “O’na takvalı davranmak, yani Yüce Allah’a karşı sorumluluğunu bilip, sorumlu davranmak” anlamında “duyarlılık göstermek” manasına gelmektedir.

Ayette yer alan يَتَّقْهِ [yettakhi] ifadesinin çeşitli okunuş biçimlerinin bulunduğunu belirtmek de gerekir; çünkü bu ifade bu kalıpta Kur’an’da sadece bu ayette zikredilmektedir. Âlimlerimizin aktardığı bilgiye göre, söz konusu kelime [yettekıh], [yetkıhî] şeklinde de okunmaktadır ki üçünün anlamı da aynıdır.(316)

Ayetin sonunda yer alan ve “kurtuluşa ermek”, “başarıya ulaşmak”, “esenliğe erişmek”, “bahtiyarlığa ermek”, “zafere kavuşmak” gibi anlamlara gelen الْفَآئِزُون [el-fâizûne] kelimesi Kur’an’da “itaat-haşyet-takvâ”nın,(317) “iman-hicret-cih ad”ın,(318) “iman-takvâ-ahiret için hazırlık yapanlar”ın(319) ve “iman-sabır-fedakârlık”ın(320) sonucu olarak zikredilmekte ve bütün bunların sahiplerine erdemi ve mutluluğu getireceği beyan edilmek istenmektedir.

Dipnotlar

• 313-) Semerkandi , age ., II, 543. 314-) Yazır, age ., VI, 35.
• 315-) Âl-i İmrân 3 : 32, 132; Nisâ 4 : 59; Mâide 5 : 92; Enfâl 8 : 1, 20, 46; Nûr 24 :52, 54; Ahzâb 33:71; Muhammed 47 : 33; Fetih 48:17; M ücâdel e 58 : 13; Teğâbun 64 : 12.
  • Âl-i İmrân 3/32 Nisâ 4/59 Mâide 5/92 Enfâl 8/1 Nûr 24/52 Ahzâb 33/71 Muhammed 47/33 Fetih 48/17 Mücâdele 58/13 Teğâbun 64/12
• 316-) Zemahşeri , age ., III, 243. 317-) Nûr 24 : 52. 318-) Tevbe 9 : 20. 319-) Haşr 59 : 18-20. 320-) Mü’minûn 23 : 111.
  • Nûr 24/52 Tevbe 9/20 Haşr 59/18 Mü'minûn 23/111