Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 41-54. ayetlerinde kâinat kitabından çeşitli konu başlıklarını, Medine’deki münafıkların olumsuz bazı tutumlarını, Allah’a ve Rasûl’e itaatin gerekliliğini ve sorumlulukların şahsiliğini dile getirmektedir.

ıı. (47-49. Ayet): Münafıkların İkiyüzlü Tutumu

وَيَقُولُونَ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ وَبِالرَّسُولِ وَاَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلّٰى فَر۪يقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ وَمَآ اُو۬لٰٓئِكَ بِالْمُؤْمِن۪ينَ وَاِذَا دُعُوٓا اِلَى اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ اِذَا فَر۪يقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَاِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَاْتُوٓا اِلَيْهِ مُذْعِن۪ينَ “(Bazı insanlar:) ‘Allah’a ve Elçi’ye inandık ve itaat ettik!’ diyor; sonra da içlerinden bir grup yüz çeviriyor. Bunlar asla inanmış değillerdir. Onlar, aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Elçi’ye çağrıldıklarında (bir de bakarsın ki) içlerinden bir kısmı yüz çevirenler (olmuşlar)dır. Gerçek kendi lehlerine ise ona boyun eğip gelirler.”

Buradaki وَيَقُولُونَ [veyekûlûne] fiili “ve (şöyle) diyorlar”; اٰمَنَّا [âmennâ ] fiili “b iz iman ettik”; بِاللّٰهِ [billâhi ] ifadesi “Allah’a”; وَبِالرَّسُولِ [ve bi’r-rasûli] ifadesi “ve Elçi’ye ( iman ettik)”; وَاَطَعْنَا [veeta‘nâ] fiili “ve itaat ettik”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; يَتَوَلّٰى [yetevellâ] fiili “yüz çevirir”; فَر۪يقٌ [ferîkun ] kelimesi “bir grup”; مِنْهُمْ [minhum] ifadesi “içlerinden”; مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ [min ba‘di zâlike] ifadesi “ondan sonra”; وَمَآ اُو۬لٰٓئِكَ [vemâ ülâike ] ifadesi “bunlar hiçbir şekilde değildir”; بِالْمُؤْمِن۪ينَ [bi’l-mü’minîne] ifadesi “iman edenler”; وَاِذَا دُعُوٓا [veizâ dü‘û ] ifadesi “ve davet edildikleri zaman”; اِلَى اللّٰهِ [ilellâhi] ifadesi “Allah’a”; وَرَسُولِه ۪ [verasûlihî] ifadesi “ve O’nun Elçisi’ne”; لِيَحْكُمَ [li yahküme ] ifadesi “hükmetmesi için”; بَيْنَهُمْ [beynehum] ifadesi “onların ara sında”; اِذَا فَر۪يقٌ [izâ ferîkun ] ifadesi “bir de bakarsın ki bir grup”; مِنْهُمْ [minhum] ifadesi “içlerinden, onlardan”; مُعْرِضُونَ [mu‘ridûne] kelimesi “yüz çevirenler (olurlar), yüz çevirirler”; وَاِنْ يَكُنْ [vein yekün ] ifadesi “eğer (şöyle) olursa”; لَهُمُ [lehum] ifadesi “onlar için”; الْحَقُّ [el-hakku] kelimesi “hak, durum”; يَاْتُوٓا [ye’tû ] fiili “gelirler”; اِلَيْهِ [ileyhi ] ifadesi “ona”; مُذْعِن۪ينَ [müz‘ınîne] sözcüğü ise “boyun eğenler olarak” demektir.

Burada inanç noktasında yalan konuşan bir grup münafık ve nasıl bir olumsuz tavır içerisinde oldukları, çağrılara nasıl tepki verdikleri ve eğer durum kendi lehlerine ise nasıl bir tavra girecekleri gündeme getirilmektedir.

Daha önce yorumladığımız Nûr 24:41. ayette de belirttiğimiz üzere kainat kitabından sunumların yapılması genellikle Mekke dönemi surelerinin bir özelliği olarak bilinir. Ancak bu durum yüzde yüz kesin değildir. Çünkü Mekki surelerde Medeni konular, Medeni surelerde de zaman zaman Mekki konular ele alınabilir. Bu duruma örnek olarak şekilde yorumunu yapmakta olduğumuz Nûr suresinin 41-45. ayetlerinde kainat kitabından çeşitli konu başlıkları ele alındıktan sonra, yeniden Medine toplumunda yaşanan bazı olaylara dair bilgiler verilmektedir.

1. وَيَقُولُونَ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ وَبِالرَّسُولِ وَاَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلّٰى فَر۪يقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ وَمَآ اُو۬لٰٓئِكَ بِالْمُؤْمِن۪ينَ “(Bazı insanlar:) ‘Allah’a ve Elçi’ye inandık ve itaat ettik!’ diyor; sonra da içlerinden bir grup yüz çeviriyor. Bunlar asla inanmış değillerdir.” Yüce Allah Nûr suresinin 34-46. ayetleri arasında verdiği bilgilerden sonra, tekrar Medine toplumuyla ilgili bazı hususlara değinmekte, özellikle münafıkça tavırlar sergileyenlerin nasıl bir tutum ortaya koyduklarını eleştirerek zikretmektedir.

Bu çerçevede Yüce Allah’a ve Hz. Peygamber’e iman ettiklerini, bununla birlikte itaatkâr olduklarını söyledikten sonra, içlerinden bir grubun hak ve hakikatten yüz çevirdiği bildirilmekte, ayetin sonunda ise pekiştirilmiş bir cümle olarak bunların hiçbir şekilde iman etmediği haber verilmektedir. Bu ayette imanın sadece sözlü bir iddia değil, davranışlarla ispatlanması gereken bir kurum olduğu dolaylı olarak ortaya konulmaktadır.

a) Ayetin iniş sebebi olarak çeşitli rivayetler söz konusudur. Biz bunlardan bir kısmını özellikle hatırlatarak konuyu izaha çalışacağız.

“Mukâtil şöyle demiştir: ‘Bu ayet, münafık Bişr hakkında nazil olmuştur. O, bir arazi yüzünden bir Yahûdî ile münakaşa etmişti. Yahûdî onu aralarında hüküm vermesi için, ‘Rasûlüllah’a gidelim’ diye çekiyordu. O münafık ise Yahûdî’yi (yine Yahûdî olan) Kâ‘b b. el-Eşref’e götürmeye çalışıyor ve ‘Hz. Muhammed bize zulmeder, haksızlık yapar’ diyordu.”

“Dahhâk ise şöyle demiştir: ‘Bu ayet, Muğîre b. Vâil hakkında nazil olmuştur. Muğîre ile Hz. Ali arasında ortak bir arazi vardı. Derken bunu bölüştüler. Hz. Ali’ye suyun çok zor çıkabileceği yer düştü. Muğîre, Hz. Ali’ye ‘Arazini bana sat’ dedi. Hz. Ali de onu ona sattı ve el sıkışıp satışı tamamladılar. Muğîre’ye ‘suyun çıkmayacağı çorak bir yer aldın’ denilince, Hz. Ali’ye ‘Arazini geri al. Çünkü onu beğenmem şartıyla satın almıştım.”

“Fakat onu beğenmedim; çünkü ora da su çıkmıyor’ dedi. Hz. Ali de ‘Hayır. Sen onu satın aldın, beğendin ve el sıkışıp bu işi bitirdin. Hem sonra oranın durumunu da biliyordun. Bu nedenle onu geri almıyorum’ dedi ve onu mahkemeleşmek için Rasûlüllah’a gitmeye davet etti. Bunun üzerine Muğîre ‘Muhammed mi, ben ona gelmem ve onun hükmüne başvurmam. Çünkü o bana karşı kızgındır ve bana haksızlık etmesinden korkarım’ dedi. İşte bunun üzerine bu ayetindi.”

“Hasan el-Basrî de bu ayetin, küfrünü içinde saklayıp, zahiren mümin görünen bütün münafıklar hakkında nazil olduğunu söylemiştir.”(305)

Bu nüzul sebebi rivayetlerinden de anlaşılacağı üzere, bu ayet Medine’de yaşanan bir olay üzerine indirilmiştir. İnanmadıkları halde inandıklarını söylemeleri bunların münafık olduğunun delilidir. Nitekim Bakara 2:8’de bu tipler hakkında şöyle buyurulmaktadır: “İnsanlardan bazıları vardır ki hiçbir şekilde inanmadıkları halde ‘Allah’a ve ahiret gününe inandık’ derler.”

Medine’de yaşamakta olan inkârcı bir grubun küfürlerini gizledikleri, kalplerinden hiçbir şekilde inanmamalarına rağmen sadece sözleriyle Yüce Allah’a ve ahiret gününe inandıklarını söyledikleri ifade edilmektedir. Ancak sebebin özel oluşu, mesajın genel oluşuna engel değildir. Dolayısıyla inanmadığı halde inanmış gibi görünen her devrin münafıklarının bu ayetin muhatabı olduğunu söylemeliyiz.

b) Ayetin sonunda مَا [mâ] ve بِ [bâ/bi] edatlarının birlikte kullanımı cümleye “hiçbir şekilde” manasını katmakta, burada sözü edilenlerin münafıklar olduğunu ortaya koymaktadır. Çünkü ayetin başındaki sözü söyleyenlerin hepsi olmasa da bir azınlık grubun kalben hiçbir şekilde inanmamalarına rağmen, sadece ağızlarıyla inandıklarını söyleyerek ikiyüzlülük ortaya koydukları, hak ve hakikatten yüz çevirdikleri ثُمَّ يَتَوَلّٰى فَر۪يقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ “Sonra da içlerinden bir grup yüz çeviriyor” cümlesiyle dile getirilmektedir.

Burada sözü edilenlerin kimler olduğu ve inanç durumlarının bu şekilde inkârcılık üzerine şekillenmiş olduğunu kulların bilmesi elbette mümkün değildir. Bu noktada Yüce Allah’ın verdiği bilgi belirleyicidir ve kimlerin bu şekilde “inanmadığı halde inandığını söylediğini” de sadece O bilmektedir. İşte bu ve devam eden ayetlerde münafıkların inanç dünyalarındaki ikiyüzlülüğün nasıl bir tavır meydana getirdiği üzerinde oldukça detaylı bir şekilde durulmaktadır.

c) Ayette dikkat çekilen bir başka nokta ise ümmetin Peygamberi ile nasıl bir ilişki içerisinde olacağının tespitidir. Bu çerçevede Hz. Peygamber’e itaatin Yüce Allah’a itaat olduğu,(306) Yüce Allah ile birlikte Rasûlüllah’a da itaatin gerekliliği,(307) onlara hıyanet edilmemesinin zorunluluğu,(308) Allah’ın ve Elçisi’nin davetine icabetin gerekliliği,(309) Yüce Allah’a ve Rasûlüllah’a isyanın apaçık bir sapkınlık olduğu(310) bildirilmektedir.

Bütün bu ifadeler Rasûlüllah’ın Yüce Allah’a ters düşmeyeceğini, O’na ve buyruklarına muhalif davranmayacağını, nihayetinde elçi olması itibariyle kendisine vahyedilenleri ümmete aktardığı için vahye herhangi bir müdahalede de bulunmayacağı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.

Aksi takdirde, Hâkka 69:44-47’de bunun çok felaket sonuçları olacağı, Mâide 5:67’de belirtildiği gibi yükümlü tutulduğu risalet görevini yerine getirmemiş olacağı beyan edilmektedir. Esasında Nisâ 4:65, 105 ve Nahl 16:44, 64’te verilen bilgilerin toplamından elde edilecek sonuç da bundan başkası değildir.

2. وَاِذَا دُعُوٓا اِلَى اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ اِذَا فَر۪يقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ “Onlar, aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Elçiye çağrıldıklarında (bir de bakarsın ki) içlerinden bir kısmı yüz çevirenler (olmuşlar)dır.” Yüce Allah önceki ayette münafıkların hak ve hakikatten yüz çevirdiklerini beyan ettikten sonra, bu ayette de aynı konuya devam etmektedir.

Bu çerçevede aynı tipteki insanların Allah’ın kitabında yer alan ilahi vahyin hükümlerinin uygulanması ve anlaşmazlıkların çözümüne yönelik olarak aralarında muhakeme yapılıp hüküm verilmesi için Allah’a ve Rasûlü’ne çağrılmaları durumunda yine içlerinden bir grubun yüz çevireceğini haber vermektedir.

3. وَاِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَاْتُوٓا اِلَيْهِ مُذْعِن۪ينَ “Gerçek kendi lehlerine ise ona boyun eğip gelirler.” Yüce Allah sözünü ettiği bu münafık grubun ne kadar menfaatperest olduğunu, hak ve hakikatten değil, menfaatten yana tavır sergilediklerini beyan etmek üzere, eğer Allah’ın ve Rasûlü’nün kendileri hakkında vereceği hük üm lehlerine olması halinde o karara boyun eğeceklerini bildirmekte, ikiyüzlülüklerini ortaya koymaktadır.

Ayette yer alan مُذْعِن۪ينَ [müz‘ınîne] kelimesi “koşa koşa gelenler”, “boyun bükerek gelenler”, “gönülden bağlı olarak saygı ile gelenler” gibi manalar içermekte ve münafıkların nasıl bir döneklik içerisinde bulunduklarını ortaya koymaktadır.

Münafıkların bu durumu Nisâ 4:60-61’de şöyle dile getirilmektedir: “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını ileri sürenleri görmedin mi? Tâğût’a inanmamaları kendilerine emrolunduğu halde, Tâğût’un önünde muhakemeleşmek istiyorlar. Hâlbuki şeytan onları büsbütün saptırmak istiyor. Onlara ‘Allah’ın indirdiğine (Kur’an’a) ve Rasûl’e gelin (onlara başvuralım)’ denildiği zaman, münafıkların senden iyice uzaklaştıklarını görürsün.”

İşte bu ayetlerde de dile getirildiği üzere, münafıklar hak ve hakikatten veya adaletten yana değil, sadece ve sadece menfaatlerinden yana tavır sergileyerek, tek dünyaya inandıklarını ortaya koymaktadırlar. İki âleme inanmayandan da bundan başka bir şey beklenmez. Münafıklık nifaktır ve nifakın en belirgin özelliklerinden birisi de cimriliktir, yani menfaatperestliktir. Bu nedenle, Münâfikûn 63:1-11’de önce “sekiz ayet te nifakta n, münafıklıktan ve münafıklardan” söz edilirken, son üç ayet te ise “infaktan” söz etmektedir. Denebilir ki “infak nifakın panzehridir.”

Dipnotlar

• 305-) Razi, age ., XXIV, 20. Benzer ivayetler için bk. Semerkandi , age ., II, 542.
• 306-) Nisâ 4 : 80. 307-) Âl-i İmrân 3 : 32, 132; Nisâ 4 : 59; Mâide 5 : 92; Enfâl 8 : 1, 20, 46; Nûr 24 : 54; Muhammed 47 : 33; M ücâdel e 58 : 13; Teğâbun 64 : 12. 308-) Enfâl 8 : 27. 309-) Enfâl 8 : 24. 310-) Ahzâb 33 : 36.
  • Nisâ 4/80 Âl-i İmrân 3/32 Nisâ 4/59 Mâide 5/92 Enfâl 8/1 Nûr 24/54 Muhammed 47/33 Mücâdele 58/13 Teğâbun 64/12 Enfâl 8/27 Enfâl 8/24 Ahzâb 33/36