Nûr Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 64 âyetten oluşan, adını 35. âyetteki “nur” anlamına gelen نُور nûr kelimesinden alan Nûr sûresi, inişe göre 97, resmî sıralamada ise 24. sûredir. Benî Müstalik gazvesi dönüşünde iftiraya uğraması nedeniyle sûrenin Hz. Ayşe ile ilgili olan 11-20. âyetlerinin hicri beşinci yılda indirilmiş olduğu belirtilmektedir.

Nûr sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Vâkı‘a sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre birisi Mekkî, diğeri Medenî olan her iki sûrede de “cennetliklere verilecek ödüller” (Mü’minûn 10-11; Nûr 26, 38), “kâfirlere uygulanacak ceza” (Mü’minûn 103-104; Nûr 26, 38), “müminlerin özellikleri” (Mü’minûn 1-9; Nûr 36, 37, 55), “canlıların yaratılışı” (Mü’minûn 12-14; Nûr 45), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Mü’minûn 16-19; Nûr 39-41, 43-45) gibi ortak konular ele alınmaktadır.

Nûr sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli konularda farz hükümler belirlediğini beyanla başlamakta, zina edenlere verilecek ceza, bunların evlilik hükümleri, iftira atanlara uygulanacak işlem bağlamında yemin ettirilmeleri, Hz. Ayşe’ye atılan iftira, onun bundan uzak olduğu, fuhşun yayılmasını isteyenlere dünyada da mahşerde de ceza verileceği konuları ele alınmaktadır.

21. âyetten itibaren, insanların şeytanın adımlarını izlememeleri, bunun tersini yapanların çirkinliklere bulaşacağı, iffetli kadınlara iftira atanlara lanet edileceği, temizlerin temizlere, pislerin de pislere layık olduğu ifade edilmekte, kişilerin başkalarına ait evlere girerlerken nasıl davranmaları gerektiği, kendilerine izin verilmezse evlere girmemeleri gerektiği hükme bağlanmaktadır.

30. âyetten itibaren, mümin erkeklerin ve kadınların haramlara bakmamayla ilgili duyarlılıkları, kimlerin mahrem olduğu, köle ve cariyelerin evlendirilmeleri gerektiği, bu noktada fakir olanların desteklenmesi, Yüce Allah’ın âyetlerinin açıklanış gerekçesi üzerinde durulmakta, ardından sûreye adını veren “nur âyeti” yer almakta, sonrasında yiğit insanların bazı özellikleriyle kötülerin çaresiz durumları ele alınmaktadır.

41. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli başlıklar verilmekte, canlıların sudan yaratıldığı ifade edilmekte, bu arada bazı insanların gerçek dışı sözleri dile getirilmekte, Yüce Allah’a ve Rasûl’e itaat edenlerin kurtuluşa ereceği bildirilmekte, iman edip salih amel işleyenlere yeryüzünde iktidar verileceği müjdelenmekte, namazın kılınıp zekâtın verilmesi ve Rasûl’e itaatin zorunluluğu dile getirilmektedir.

58. âyetten itibaren, çocukların anne ve babalarının yatak odalarına üç vakitte girerlerken izin almaları gerektiği, nikâh arzulamayan yaşlı kadınların açılıp saçılmamak kaydıyla dış elbiselerini çıkarabilecekleri, her şeye rağmen iffetli davranmalarının kendi hyırlarına olacağı, engellilerin durumu, kimlerin evlerinde birlikte veya ayrı ayrı yemek yenebileceği, Hz. Peygamber’den izin almak isteyenlerin bir kısmına izin vermesi gerektiği, onunla konuşurken dikkatli davranılmasının zorunluluğu ifade edilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın mahlûkata hükümranlığı ile mahşerde herkese dünyada yaptıklarının haber verileceği bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 41-54. ayetlerinde kâinat kitabından çeşitli konu başlıklarını, Medine’deki münafıkların olumsuz bazı tutumlarını, Allah’a ve Rasûl’e itaatin gerekliliğini ve sorumlulukların şahsiliğini dile getirmektedir.

ııı. (44-45. Ayetler): Gece-Gündüzün Yapısı ve Canlılar Dünyası

يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُو۬لِي الْاَبْصَارِ وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَآءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى بَطْنِه۪ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰىٓ اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ “Allah gece ile gündüzü birbirine çeviriyor. Şüphesiz ki bunda, öngörü sahipleri için ibret vardır. Allah her canlıyı sudan yaratmıştır. İşte onlardan kimi karnı üzerinde yürür (sürünür); kimi iki ayak üzerinde yürür; kimi dört ayak üzerinde yürür. Allah dilediğini yaratır; şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir.”

Buradaki يُقَلِّبُ [yukallibu] fiili “çevirir, çevirmektedir”; اللّٰهُ [ allâhu] ifadesi “Allah”; الَّيْلَ [el-leyle ] kelimesi “geceyi”; وَالنَّهَارَ [ve’n-nehâra] kelimeleri “ve gündüz ü”; اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ [inne fî zâlike] ifadesi “muhakkak ki bunda vardır”; لَعِبْرَ ةً [le ‘ıbraten] ifadesi “nice ibret ve ders(ler)”; لِاُو۬لِي الْاَبْصَارِ [li uli’l-ebsâri] tamlaması “basiret sahibi olanlar için”; وَاللّٰهُ [vallâhu ] kelimesi “Allah”; خَلَقَ [haleka] fiili “yaratmıştır, yaratmaktadır, yaratandır”; كُلَّ دَآبَّةٍ [külle dâbbetin] tamlaması “her canlıyı”; مِنْ مَآءٍ [min mâin] ifadesi “sudan”; فَمِنْهُمْ [feminhum] ifade si “içlerinden (şöylesi) vardır”; مَنْ يَمْش۪ي [men yemşî] ifade si “yürüyen (ler), sürünen(ler)”; عَلٰى بَطْنِه۪ [‘alâ batnihî] ifadesi “onun kendi karnı üzerinde”; وَمِنْهُمْ [veminhum] ifade si “ve yine içlerinden (şöylesi) vardır”; مَنْ يَمْش۪ي [men yemşî] ifade si “yürüyen (ler)”; عَلٰى رِجْلَيْنِ [‘alâ ricleyni] ifadesi “iki ayak üzerinde”; وَمِنْهُمْ [veminhum] ifade si “ve yine içlerinden (şöylesi) vardır”; مَنْ يَمْش۪ي [men yemşî] ifade si “yürüyen (ler)”; عَلٰىٓ اَرْبَعٍ [‘alâ arba‘ın] ifadesi “dört (ayak) üzerinde”; يَخْلُقُ [yahlüku] fiili “yaratır, yaratmaktadır”; اللّٰهُ [ allâhu] kelimesi “Allah”; مَا يَشَآءُ [mâ yeşâu] ifadesi “dilediği her şeyi”; اِنَّ اللّٰهَ [innellâhe ] ifadesi “muhakkak ki Allah”; عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ [‘alâ külli şey’in ] ifadesi “her şeye”; قَد۪يرٌ [kadîrun] kelimes i ise “gücü yeten (dir)” demektir.

Burada önce “gece ve gündüzün peş peşe getirilişi”, sonrasında ise “canlıların nereden, hangi şeyden yaratıldığı” gündeme getirilmektedir.

1. يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُو۬لِي الْاَبْصَارِ “Allah gece ile gündüzü birbirine çeviriyor. Şüphesiz ki bunda, öngörü sahipleri için ibret vardır.” Yüce Allah kâinat kitabıyla ilgili olarak bu defa gece ve gündüzü birbiri ardınca getirdiğini beyan etmektedir. Bu noktada iki hususa değinmemiz gerekmektedir.

a) يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ “Allah gece ile gündüzü birbirine çeviriyor.” Bu ayette de olduğu gibi, başka bazı ayetlerde “gece ve gündüzün birbirini izlediği ve bunun Allah’ın varlığının delillerinden biri olduğu” beyan edilmektedir.(297) Yüce Allah bu ve benzer ayetlerde gece ve gündüzün ihtilafından söz etmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen يُقَلِّبُ [yukallibü] fiilinin anlamıyla ilişkili olacak şekilde Bakara 2:164, Âl-i İmrân 3:190, Yûnus 10:6, Mü’minûn 23:80 ve Câsiye 45:5’te “değişim” anlamında اخْتِلَاف [ihtilâf] kelimesi zikredilmekte, Furkân 25:62’de ise “birbiri ardınca gelmek” veya “birbirinin zıddı” manasında خِلْفَة [hılfeh] kelimesi yer almaktadır.

Gece ve gündüzün ihtilafı, onların birbirini izlemesi, sürekli değişmeleri, yani gecenin gelip gündüzün gitmesi, gündüzün gelip gecenin gitmesi, gündüzün geceden, gecenin de gündüzden alarak birbirlerini takip etmeleri manasına gelmektedir. Kasas 28:71-73’te verilen bilgilere göre, eğer gece devamlı olsaydı insanlara hiç kimsenin ışığı getiremeyeceği, gündüz devamlı olsaydı da dinlenme zamanı olarak geceyi hiç kimsenin getiremeyeceği beyan edilmektedir.

Yâsîn 36:40’ta da geçtiği üzere, hiçbir gece gündüzün önüne geçemez. Her bir gök cisminin ve dünyanın tâbî olduğu bir hareket, yani yaratılış kanunu vardır; onlar buna göre varlıklarını devam ettirmektedirler. Gece, gündüzün, gündüz de gecenin vaktine giremez; hepsinin belirlenmiş bir yasası vardır; o yasaya göre varlıklarını devam ettirirler.

A‘râf 7:54’te belirtildiği üzere, gece aralıksız bir şekilde gündüzü kovalar. Demek ki hiçbir gece bir başka gece ile takip edilmez; yani arada gündüz olmayan peş peşe “iki gece” yoktur; aynı şekilde arada gece olmayan “iki gündüz” de yoktur.

Çeşitli vesilelerle belirttiğimiz üzere, kutup bölgelerinde bu durum sanki bir istisna oluşturuyor gibi algılansa da, yapılan gözlemlerde oralarda da bir günün 24 saatlik zaman dilimi üzerinden yaşandığı bilinmektedir. Bazen vakit gece iken Güneş görülebiliyor veya vakit gündüz iken etraf karanlık olabiliyor ise de bu durum gecenin gündüzü veya gündüzün geceyi “kuşatması” şeklinde anlaşılmalıdır.

Durum her nasıl olursa olsun, oralarda da bir günlük zaman dilimi 24 saattir ve hayat 24 saat üzerinden devam etmektedir. Işığın görülüp görülmemesi, sonucu değiştirmemektedir. Oralarda da bir gece bir gündüzle, bir gündüz de bir gece ile takip edilmekte, zaman birbirinin önüne geçmemektedir.

Bu vesileyle hatırlatmakta yarar gördüğümüz bir husus vardır ki o da Râzî’nin konuyla ilgili ayetleri “dünyanın küre şeklinde olduğuna” delil saymasıdır. Oldukça tartışmalı gibi görünen bu noktada Râzî’nin kanaatinin bu şekilde olduğunu yeniden vurgulamakta yarar görmekteyiz.(298)

b) اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُو۬لِي الْاَبْصَارِ “Şüphesiz ki bunda, öngörü sahipleri için ibret vardır.” Bu cümle Âl-i İmrân 3:13’te de geçmektedir. Yüce Allah kâinat kitabının ayetlerinin de okunmasını emrederek aslında bu emrin ma ksadını ortaya koymakta ve ibret alınmasını istemektedir.

İbret konusu Kur’an kıssalarının anlatılma gerekçesi olarak Yûsuf 12:111 ve Nâzi‘ât 79:26’da belirtilmekte, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette olduğu gibi Kâf 50:6-11’de de benzer bir içerik sunulmaktadır. Bu arada kâinat kitabının bir parçası kabul edilen hayvanların yaratılışında da nice ibretlerin bulunduğu Nahl 16:66 ve Mü’minûn 23:21’de beyan edilmektedir.

Konuyla ilgili ayetlerde toplam altı kez(299) geçen عِبْرَة [‘ıbrah] kelimesi tekil gelse de, kalıbın nekra oluşu mananın “pek çok”, “nice nice” şeklinde anlaşılmasına dair bir delil oluşturmaktadır. Demek ki gündüz ve gecenin birbirinin ardınca devam edecek şekilde yaratılmasında basiret sahipleri için pek çok ibretin bulunduğu belirtilmektedir.

Kur’an’da üç kez(300) yer alan اُو۬لِي الْاَبْصَارِ [uli(ü)’l-ebsâri] ifadesi “basiret sahipleri” manasında “gerçeği bilmek isteyenler”, [ulü’l-elbâb] yani “öz akıl, sağduyu sahipleri” ve [uli’n-nühâ] yani “gerçeğin en uç noktalarını bilip yanlışlıklardan uzak durmayı başaranlar” manasına gelmektedir. Yüce Allah’ın verdiği bilgilerin bu anlamda insana basiret kazandıracağı, gerçekleri öğreteceği, akıllarını çalıştıracağı, meselelerin kabuğunda kalmayıp özüyle ilgilenmelerini sağlayacakları anlaşılmış olmaktadır.

2. وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَآءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى بَطْنِه۪ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰىٓ اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ “Allah her canlıyı sudan yaratmıştır. İşte onlardan kimi karnı üzerinde yürür (sürünür); kimi iki ayak üzerinde yürür; kimi dört ayak üzerinde yürür. Allah dilediğini yaratır; şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir.” Yüce Allah önceki ayette gece ve gündüzün değişimini beyan ettikten ve o gibi konularda nice ibretler bulunduğunu ifade ettikten sonra, bu ayette de konuyu canlılar âlemin e, onların yaratılış kaynağına ve nihayet “Allah’ın eşsiz ve erişilmez gücü”ne getirmektedir.

a) وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَآءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى بَطْنِه۪ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰىٓ اَرْبَعٍ “Allah her canlıyı sudan yaratmıştır. İşte onlardan kimi karnı üzerinde yürür (sürünür); kimi iki ayak üzerinde yürür; kimi dört ayak üzerinde yürür.” Yüce Allah ayetin bu kısmında “her canlıyı sudan yarattığı”nı beyan ederek Enbiyâ 21:30’da verdiği bilgiyi burada da dile getirmiş olmaktadır.

Ayette geçen دَآبَّة [dâbbeh] kelimesi, içinde insanların da bulunduğu, debelenerek hareket edebilen her canlıyı ifade etmektedir. Bu arada Furkân 25:54’te ise [beşer] denilen “insanoğlu”nun da sudan yaratıldığı beyan edilmekte, ancak burada kastın insanoğlunun “üriner sistemiyle ilgili sıvı” olduğu anlaşılmaktadır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette sudan yaratıldığı beyan edilen canlılarla ilgili şu açıklamalar zikredilmektedir:

ı. فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى بَطْنِه۪ “İşte onlardan kimi karnı üzerinde yürür (sürünür);” Bu ifadeden kasıt bütün sürüngenlerdir. Bu yüzden, bu cümlede geçen يَمْش۪ي [yemşî] fiili “yürümek” değil de “sürünmek” manasına alınmalıdır. Bu ayette üç kez yer alan مَنْ [men] ism-i mevsûlü aslında bilinçli varlıklar için kullanılıyor olsa da bu ayette de olduğu gibi bazen bilinçsiz canlılar için de kullanılmakta olduğu anlaşılmaktadır.

ıı. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰى رِجْلَيْنِ “Onlardan kimi iki ayak üzerinde yürür.” Bu cümleden kasıt iki ayak üzerinde yürüyebilen ve içinde insanların da bulunduğu bütün canlılardır.

ııı. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْش۪ي عَلٰىٓ اَرْبَعٍ “Onlardan kimi dört (ayak) üstünde yürür.” Bu ifadede ise dört bacaklı hayvanlar zikredilmektedir ki bütün bunların dışında balıklar, kuşlar, çok bacaklılar vs. canlılar da bu kapsamda dolaylı olarak bulunurlar. “Parçayı anarak bütünü kast etme kuralı” gereği, ayette “canlıların bir kısmı sayılmış, ancak bütünü kast edilmiştir” diyebiliriz.

b) يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ “Allah dilediğini yaratır; şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir.” Yüce Allah canlıları sudan yarattığını beyan ettikten sonra, dilediğini yaratabileceğini, çünkü her şeye gücünün yettiğini bildirmektedir.

ı. يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ “Allah dilediğini yaratır.” Yüce Allah’ın dilediğini yaratabilmesiyle ilgili olarak, bu çerçevede ikişer, üçer, dörder veya daha fazla kanatlı olarak yaratılan melekler,(301) ateşten yaratıldığı bildirilen cinler(302) ve nihayet bizim bilem ediğimiz daha nice mahlukatı n da kendisi tarafından yaratıldığı, yaratmasının devam ettiği bildir ilmektedir.

Bu doğrultuda En‘âm 6:101, 102, Nahl 16:8, Yâsîn 36:36, Zümer 39:42 ve Rahmân 55:29 gibi pek çok ayette verilen bilgiler Yüce Allah’ın mutlak yaratıcı olduğunu, yaratmaya devam ettiğini ve her daim bu sıfatıyla var olacağını ortaya koymaktadır. Yaratmada dileme sadece ve sadece Yüce Allah’a ait olduğu için, ayetteki يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ cümlesini “Allah dilediğini yaratır” şeklinde yapmak gerekmektedir.

ıı. اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ “Şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir.” Gücü her şeyi kapsayan ilahi iradenin bu çerçevede her şeye kâdir olduğu, gücünün alt edilemeyeceği, bu nedenle O’nun yaratıp varlık âlemine çıkardığı her bir şeyin incelenip oradan Yüce Allah’a ulaşılması gerektiği de özelde bu ayetlerde, genelde ise konuyla ilgili bütün ayetlerde ortaya konulmaktadır. Bu sure Meden i bir sure olsa da toplumsal hayatla ilgili konuların arasında kişilerin kâinat kitabıyla da ilgilenmelerinin gerekli olduğu, hayatın ve sorumlulukların sadece bir çeşitten ibaret olmadığı mesaj olarak muhataplara iletilmiş olmaktadır.

Dipnotlar

• 297-) Bakara 2 : 164; Âl-i İmrân 3 : 190; Yûnus 10 : 6; Mü’minûn 23 : 80; Nûr 24 : 44; Câsiye 45 : 5.
  • Bakara 2/164 Âl-i İmrân 3/190 Yûnus 10/6 Mü'minûn 23/80 Nûr 24/44 Câsiye 45/5
• 298-) Razi, age ., IV, 192-193. 299-) Âl-i İmrân 3 : 13; Yûnus 12 : 111; Nahl 16 : 66; Mü’minûn 23 : 21; Nûr 24 : 44; Nâzi‘ât 79 : 26.
  • Âl-i İmrân 3/13 Yûsuf 12/111 Nahl 16/66 Mü'minûn 23/21 Nûr 24/44 Nâzi‘ât 79/26
• 300-) Âl-i İmrân 3 : 13; Nûr 24 : 44; Haşr 59 : 2.
  • Âl-i İmrân 3/13 Nûr 24/44 Haşr 59/2
• 301-) Fâtır 35 : 1. 302-) Hicr 15: 27; Rahmân 55 : 15.
  • Fâtır 35/1 Hicr 15/27 Rahmân 55/15