Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

ı. (12-13. Ayetler): Çamur ve Cenin Hali

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ ط۪ينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً ف۪ي قَرَارٍ مَك۪ينٍ “Yemin olsun ki biz insanı çamurdan (süzülen) bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir yerde [nutfe] (zigot) hâline getirdik.”

Buradaki وَلَقَدْ خَلَقْنَا [velekad halaknâ] fiili “yemin olsun ki biz yarattık”; الْاِنْسَانَ [el-insâne] kelimesi “insanı, insanoğlunu”; مِنْ سُلَالَةٍ [minsülâletin] kelimesi “bir süzmeden, bir özden”; مِنْ ط۪ينٍ [mintînin] kelimesi “çamurdan”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; جَعَلْنَاهُ [ce‘alnâhu] fiili “onu kıl dık, yaptık, yarattık”; نُطْفَةً [nutfeten] kelimesi “cenin, zigot olarak”; ف۪ي قَرَارٍ مَك۪ينٍ [ fî karârin mekînin] tamlaması ise “güçlü, çok sağlam bir yerde” demektir.

Burada insanoğlunun topraktan yaratılışı ve ana rahmine konuluşuyla ilgili olarak il ahi kudrete dair “iki delil” gündeme getirilmektedir. Buna göre “ilk” delil insanın topraktan yaratılışıdır.

1. وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ ط۪ينٍ “Yemin olsun ki biz insanı çamurdan (süzülen) bir özden yarattık.” Yüce Allah insanoğlunun yaratılışını ele almakta ve onun topraktaki haliyle ilgili olarak “çamurdan bir öz”den yaratılışını beyan etmektedir.

Yüce Allah, surenin 12-22. ayetlerinde insanoğlunun toprakta ve ana rahmindeki yaratılış aşamalarını, bu hayatın sonunda öleceklerini, sonrasında mahşerde diriltileceklerini, sonrasında ise kâinat kitabından bazı konu başlıklarını dile getirmektedir.

‘Alak 96:2’de de ele aldığımız üzere, insanoğlunun bir “elementer” yani cansız âlemde yedi aşamadan oluşan yaratılış süreci vardır; bir de canlı olarak “biyolojik, embriyolojik” yaratılış aşaması vardır. Bu ayette ele alınan ise elementer aşamanın bir evresi olan insanın “çamurdan bir [sülâle]”den yaratılmasıdır.

a) وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ “Andolsun ki biz insanı yarattık.” Ayetin başında yer alan وَلَقَدْ [velekad] ifadesi mesaja hem yemin manası katmakta, hem de mesajın pekiştirilerek dile getirilmesini sağlamaktadır. Bu yüzden ilgili ifadenin cümleye mana katkısı olacak şekilde “andolsun ki” demeyi gerekli görmekteyiz.

İnsanın yaratılışıyla ilişkili olarak kullanılan خَلَقْنَا [halaknâ] fiilinin “geçmiş zaman” kalıbında getirilmesi işin bittiğini değil, bir sistem ve prensip olarak Yüce Allah’ın müdahalesiyle devamını göstermektedir. Zira insan neslinin devamını sağlayan üriner sistem hücrelerinin doğrudan veya dolaylı olarak toprakla ilişkisi inkâr edilemez bir gerçektir.

Konuyla ilgili bütün ayetlerde olduğu gibi yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de geçen الْاِنْسَان [el-insân] kelimesi de ilk insan neslinden itibaren “bütün insanları, insanoğlunu yani herkesi” kapsamaktadır.

b) مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ ط۪ينٍ “(İnsanoğlunu) çamurdan (süzülüp çıkarılmış) bir [sülâleh] (bir öz)den (yarattık).” Ayetin bu bölümünde zikredilen iki kavrama dair bazı bilgiler vermek gerekmektedir:

ı. Bir kez Secde 32:8’de geçen سُلَالَة [sülâleh] kelimesi “süzme”, “öz,”(76) “konsantre” gibi anlamlar içermektedir. Âlimlerimiz سُلَالَة [sülâleh] kelimesini açıklarken, “bir şeyi bir şeyden incelik ve yumuşaklıkla sıyırıp çıkarmak” manasını dikkate sunmuşlar, böylece maksadın “hülasa”, “öz” olduğunu ve azlık manasını içerdiğini ileri sürmüşlerdir. “Kalıntı”, “süprüntü”, “sızıntı”, “süzüntü” gibi kullanımlarımızda kast edilen de buna yakın bir manadır.

Anlaşıyor ki سُلَالَة [sülâleh] kelimesi bir şeyden sıyrılıp çıkarılan netice” manasına gelmektedir. İnsanın nesline “sülale” denilmesinde de aynı mantık söz konusudur. Bu kelimede bir “silsile” manası da vardır ki bu durum da insan yaratılışının bir süreç halinde devamına dair bir mana da söz konusu edilmektedir. [Sülâleh] “asl”ın değil, asıldan süzülüp çıkarılan “öz”ün ismidir.

Demek ki insan yaratılış evrelerinde önce böyle çamurdan sıyrılıp çıkartılmış bir “sülâle”den yaratılmıştır. Bu mertebe, ilk insanların yaratıldığı ve dolayısıyla ilk insan cinsinin, insan organlarının ilk başladığı evre olmakta, hiçbir insan tohumu ile meydana gelmemiş olmaktadır.(77)

ıı. Kur’an’da 12 kez(78) geçen ط۪ين [tîn/et-tîn] kelimesi ise “çamur”, “balçık” manasında insanın su ve toprağın bileşiminden yaratılışını dile getirmektedir. İnsanoğlunun çamurun özünden yaratılması, onun topraktaki çeşitli özellikleri bünyesinde toplaması manasına da gelmektedir. İster bitkisel, isterse hayvansal gıdalar olsun, insanı insan yapan maddi özelliklerin hepsi sonuçta su ve toprağa dayanmakta, Secde 32:7’de belirtildiği gibi, insanın yaratılışı su ve toprağın birleşimi olan “çamur”dan başlatılmaktadır.

Ayette zikredilen سُلَالَة [sülâleh] yani “süzme, öz” kelimesi, Secde 32:8’de [mâ-i mehîn] denilen bir sıvıyla ilişkilendirilmekte, tıpkı elementer aşamalarda olduğu gibi biyolojik aşamalarda da bir süzme, bir öz niteliğin in bulunduğu anlaşılmaktadır. Enbiyâ 21:30’da belirtildiği gibi, “canlılık su ile ilişkilendirilmekte”dir. İşte elementer süreçle ilgili aşamaların bir tanesi zikredilerek, “parçayı anarak bütünü kastetme kuralı” işletilmiş, sonraki iki ayette ise insanın biyolojik yani canlı bir varlık halindeki aşamasına dikkat çekilmiş olmaktadır.

2. ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً ف۪ي قَرَارٍ مَك۪ينٍ “Sonra onu sağlam bir yerde [nutfe] (zigot) hâline getirdik.” Yüce Allah insanoğlunun yaratılış aşamaları bağlamında bu ayette sözü “elementer” süreçten “biyolojik” yani canlılık aşamasına getirmekte ve [nefs-i vâhıdeh ] aşamasının sonrasındaki [nutfeh] yani “döllenmiş, aşılanmış, katışık yumurta” evresine dikkat çekmiş olmaktadır. İnsanın bu evresi, onun biyolojik manada canlılığını ifade etmekte, böylece “sapasağlam bir karar yeri” denilmekte olan [karâr-ı mekîn]e yani “ana rahmi”ne yerleştirildiği bildirilmektedir.

a) Ayette geçen نُطْفَةً [nutfeten] kelimesi “sperm” veya “yumurta” değil, her ikisinin birleşimi demek olan “cenin” veya bilimsel ifadeyle “zigot” demektir ve “zigot” anlamındaki [nutfeh] kelimesine çeşitli ayetlerde yer verilmektedir.(79)

b) Konuyla ilgili olarak Mürselât 77:20-22’de insanın yaratılışı bağlamında “değersiz bir su” aşamasından söz edilmekte ve onun yerleştirildiği “sağlam bir karar yeri”ne dikkat çekilmektedir. Ayetler mealen şöyledir: “(Ey insanlar!) Sizi dayanıksız bir sudan yaratmadık mı? Sonra onu belli bir süreye kadar sağlam bir yere yerleştirmiştik.”

Bir kez de Mürselât 77:21’de zikredilen ف۪ي قَرَارٍ مَك۪ينٍ [fî karârin mekînin] ifadesi, insanın ilk hücrelerinin nereye konulduğunu, bir anlamda nereye yerleştirildiğini göstermektedir. Bu ifadedeki [fî] edatı, hücrelerin konulduğu organın içini ifade eder. [Karâr-i mekîn], yani güçlü yer “ana rahmi” olduğuna göre, demek ki rahim yolunda döllenmiş, katışık yumurtadan oluşan insana ait ilk hücre olan “nutfe”, ana rahmine yerleştirilmektedir.

Ayetteki bu tamlamanın “rahim” olduğu konusunda âlimlerimiz arasında fikir birliği vardır. Esasında Hacc 22:5’te bu durum açıkça zikredilmektedir. Burada geçen مَك ۪ ين [mekîn ] kelimesi “güçlü”, “sağlam”, “itibarlı” gibi anlamlarda olmak üzere Kur’an’da toplam dört kez(80) geçmektedir.

Mü’minûn suresinin bu ayetler in de, önce insanın t opraktaki çamurdan bir öz aşaması zikredilmekte, ardından ثُمَّ [sümme] edatı kullanılarak onun biyolojik süreciyle ilgili bazı bilgiler verilmektedir. Mürselât 77:20-21’de “değersiz su” manasındaki [mâ-i mehîn] tamlamasının hemen peşinden فَجَعَلْنَاهُ [fece‘alnâhu] ifadesi getirilmekte, dolayısıyla bu fiilin başındaki [fâ/fe] edatı [takîbiyye] manası verdiği için, insana dönüşen hücrelerin ana rahime yerleştirildiği bildirilmektedir. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette ise ثُمَّ جَعَلْنَاهُ buyurulmakta, fiilin başında bu defa ثُمَّ [sümme] edatı getirilmektedir.

İnsanın “çamurdan bir öz” aşamasından sonra başka aşamalar da yaşanmıştır. Dahası, biyolojik olarak da arada [nefs-i vâhıdeh] denilen “ilk can”, “ilk canlı” aşaması söz konusudur. Bu nedenle, her iki ayet grubu arasında bir anlam zıtlığı söz konusu değildir.

Bu arada فَجَعَلْنَاهُ [fece‘alnâhu] ifadesindeki هُ [hu] zamiri önceki ayette geçen الْاِنْسَان [el-insân] kelimesine gitmektedir. Buradan da anlaşılıyor ki, insanın [nutfeh] haline de “insan” denilmektedir. [Nutfe] aşamadaki cenin de tıpkı dünyaya gelmiş insan gibi aynı haklara sahiptir. Şu veya bu gerekçelerle onun hayatı hakkında “kürtaj” vs. hiçbir şekilde olumsuz kararlar verilemez.

Bu iki ayette verilen mesaj dikkate alındığında, ilk insan neslinin veya herhangi bir insanın yaratılış aşamalarında ilk haline de “beşer” veya “insan” dendiği unutulmamalıdır. Bu yüzden, yaratılışta bir [tekâmül] yani “süreç” halinin yaşandığı muhakkak bir gerçekliktir; yaratılış sünneti bu şekilde tecelli etmiştir; ancak ilk haline de “insan” veya “beşer” denilen bu varlığın oluşmasında başka “ara formlar”ın bulunduğu iddiası Kur’an’dan referans alamaz; çünkü başka ara formlara Kur’an’da hiçbir şekilde işaret edilmemektedir.

Elmalılı, kültürümüzde yaratılışla ilgili şöyle bir kabulün bulunduğunu aktarmaktadır: “Madenlerin sonu bitkilerin başlangıcı ‘mantar’; bitkilerin sonu hayvanların başı ‘hurma’; hayvanların sonu insanların başı ‘maymun’dur.”(81) İşte bu yaklaşımın bir tahmin olmaktan öte, gerçeklik değerinin bulunmadığı ya da en azından bunun Kur’an’dan herhangi bir şekilde delillendirilemeyeceği açıktır.

Dipnotlar

• 76-) Zemahşeri , age ., III, 174. 77-) Yazır, age ., V, 511.
• 78-) Âl-i İmrân 3 : 47; Mâide 5 : 110; En‘âm 6 : 2; A‘râf 7 : 12; İ srâ 17 : 61; Mü’minûn 23 : 12; Kasas 28 : 38; Secde 32 : 7; Sâffât 37 : 11; Sâd 38 : 71, 76; Zâriyât 51 : 33.
  • Âl-i İmrân 3/47 Mâide 5/110 En‘âm 6/2 A‘râf 7/12 İsrâ 17/61 Mü'minûn 23/12 Kasas 28/38 Secde 32/7 Sâffât 37/11 Sâd 38/71 Zâriyât 51/33
• 79-) Nahl 16 : 4; Kehf 18 : 37; Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 14; Fâtır 35 : 11; Mü’min 40 : 67; İnsân 76 : 2; ‘Abese 80 : 19. 80-) Yûsuf 12 : 54; Mü’minûn 23 : 13; Mürsel ât 77 : 21; Tekvîr 81 : 20.
  • Nahl 16/4 Kehf 18/37 Hacc 22/5 Mü'minûn 23/14 Fâtır 35/11 Mü'min 40/67 İnsân 76/2 ‘Abese 80/19 Yûsuf 12/54 Mü'minûn 23/13 Mürselât 77/21 Tekvîr 81/20
• 81-) Yazır, age ., V, 512.