Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

Yüce Allah surenin 105-118. ayetlerinde mahşerdeki sorgulamada yaşanacak konuşmaları, inkârcıların itiraflarını, onlara verilecek susturucu hitapları, dünyadaki alaycılıklarını, dünya hayatının çok kısa olduğu itiraflarını, ahiretin çok uzun bir süreç oluşunu ve Yüce Allah’ın mutlak manada hükümranlığını dile getirmektedir.

ı. (112-113. Ayetler): “Bir Gün” veya “Yarım Gün” Tahminleri

قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْاَرْضِ عَدَدَ سِن۪ينَ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْـَٔلِ الْعَآدّ۪ينَ “(Allah, inkârcılara) ‘Yeryüzünde kaç sene kaldınız?’ diye soracaktır. Onlar da ‘(Muhtemelen) bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; işte sayanlara sor!’ cevabını vereceklerdir.”

Buradaki قَالَ [kâle] fiili “dedi ki, demiş olacak ki”; كَمْ [kem] edatı “kaç”; لَبِثْتُمْ [lebistüm] fiili “kaldınız, kalmıştınız”; فِي الْاَرْضِ [fi’l-ardı] ifadesi “dünyada, yeryüzünde”; عَدَدَ سِن۪ينَ [‘adede sinîne] ifadesi “yılların sayısı olarak, (kaç yıl kalmıştınız)”; قَالُوا [kâlû] fiili “dediler ki, diyecekler ki”; لَبِثْنَا [lebisnâ] fiili “kalmıştık, yaşamıştık”; يَوْمًا [yevmen] kelimesi “bir gün”; اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [evba‘da yavmin] ifadesi “veya günün bir kısmı kadar”; فَسْـَٔلِ [fes’el] emri “sor”; الْعَآدّ۪ينَ [el-‘âddîne] kelimesi ise “sayanlara” demektir.

Burada inkârcıların azaptayken dünyada ne kadar zaman kaldıkları sorusuna verdikleri, verecekleri cevaplar gündeme getirilmektedir.

1. قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْاَرْضِ عَدَدَ سِن۪ينَ “(Allah, inkârcılara) ‘Yeryüzünde kaç sene kaldınız?’ diye soracaktır.” Yüce Allah cehennem azabına attığı inkârcılara dünyada kalış sürelerini soracak veya melekleri aracılığıyla sorduracaktır. Ayetin başındaki قَالَ [kâle] “dedi” fiilinin Mekke, Medine, Şam ve Basra mushaflarında ق ُ ل [kul] “de ki” şeklinde emir olduğu ifade edilmektedir.(435)

Bu sorunun kabirle ilgili olarak sorulacağı yorumu bazı müfessirlerimiz tarafından dile getirilmiş olsa da(436) bunun doğru olmadığı açıktır. Çünkü bağlam gereği, konuşmalar mahşerde olacaktır ve inkârcıların dünya hayatında neler yaptıkları ele alınmaktadır. Bağlamı dikkate almadan yapılan yorumlar gerçeği yansıtmamaktadır.

Bu arada belirtelim ki bu ve benzer ayet gruplarında konu genellikle Son Saat, kıyamet, ahiret, mahşerle yani gelecekle ilgili olmasına rağmen ilgili olaylar için zaman zaman “geçmiş zaman” kalıbı kullanılmaktadır. Bunun nedeni olayın olup bittiği değil, mutlak surette gerçekleşeceğini muhataplara kavratmaktır. Bizim de tercümelere bu anlamda “olacak” şeklinde ifadeler koymamızın sebebi budur.

2. قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْـَٔلِ الْعَآدّ۪ينَ “Onlar da ‘(Muhtemelen) bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık; işte sayanlara sor!’ cevabını vereceklerdir.” Yüce Allah mahşerde cehennemdeki inkârcılara bu soruyu sorduktan sonra, onların dünyada çok kısa bir süre kaldıklarını söyleyeceklerini haber vermektedir.

a) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ “Onlar da ‘(Muhtemelen) bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık.’ demiş olacaklar.” Dünyayı ebedi sanan veya ölümü ebedi yokluk olarak kabul eden bu inkârcılar, mahşerin ebedi ve cehennemde şartların çok zor olduğunu görünce, dünyadaki güzel günlerin bir anda, bir gün veya yarım gün kadar çok kısa sürdüğünü ifade edeceklerini bildirmektedir.

Azapta olanlara veya sıkıntıda kalanlara göre zaman çok uzun gelir; yoksa zevkü safa içindekilere göre bu süreler her zaman çok kısa gibi algılanır. Sanıldığı veya iddia edildiği gibi, kabirde hayat veya bedensel bir azap olsaydı azaptakilere bu süre çok uzun bir zaman hissi vereceği için orada yaşanan dönemi “bir gün veya yarım gün” ifadeleriyle karşılamaları hiçbir şekilde vakaya uygun düşmeyecekti.

ı. Konuyla ilgili olarak Nâzi‘ât 79:46’da şu bilgilere yer verilmektedir: “Mahşeri gördükleri gün, (dünyada) sanki bir yatsı vakti veya (gündüzün) kuşluğu kadar kalmış gibi olacaklar.” Nâzi‘ât suresinin son kelimesi olan [duhâhâ] tamlamasındaki [hâ] zamirinin, [‘aşiyyeh ]kelimesine aidiyeti çok anlamlıdır. Buradaki maksat, kuşluk vaktinin ikinci bir güne değil de, yatsının bulunduğu güne ait olduğunu göstermektir. Böylece, dünyada kalış süresi, iki günün iki vakti, yani iki farklı gün değil de, aynı günün çok kısa iki vaktinden biri olarak belirlenmiş olur.

ıı. “Yatsı”, “gece”, “kuşluk”, “gündüz” ve “saat” gibi ifadeler, ahirete göre dünya hayatının ne kadar kısa olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Dünyada kalış sürelerinin “on gün” olduğunu sananların dile getirildiği Tâhâ 20:103’te de ifade ettiğimiz gibi, Yûnus 10:45, Rûm 30:55 ve Ahkâf 46:35’te bu konu gündeme getirilmekte, “kâfirlerin, kendilerine va adedilen günü gördüklerinde, dünyada sanki günün bir saati kadar kalmış olduklarını sanacakları” belirtilmektedir.

Bu konudaki cevap farklılıklarının muhtemel başka bir nedeni de, farklı azaplarda bulunanların farklı zaman süreleri hissetmeleri de olabilir. Azap standart olmadığı için, hatırlanan zamanlar da farklılık arz edebilir.

ııı. Ahirete göre dünya hayatı son derece kısadır; bunu nankörler açık bir şekilde fark edeceklerdir. Gerçekten de zaman göreceli bir kavramdır; onu göreceli yapan ise tâbi olduğu şartların farklılığıdır. Ancak bundan daha da önemlisi o zamanın nasıl geçirildiğidir.

Eğer doğru ve içi dolu bir hayat yaşanmışsa bu görecelilik tersine bile dönebilir. Çünkü Kadr suresinde, vahyin şenlendirdiği bir gecenin 1000 aya, yani yaklaşık 83 yıla, yani bir ömre bedel olduğu beyan edilmekte, böylece vahiy ile bezenmiş bir hayatın dünyalardan ya da bütün zamanlardan daha hayırlı olduğu ortaya konulmuş olmaktadır.

ıv. Ayetlerde konusu edilen durum, ahireti inkâr edip dünya hayatını ebedi sananlarla ilgilidir. Boşa geçirilen bir ömür, ahirete göre çok kısadır; çünkü içi boştur ve anlamsızdır. Anlamsızlığın değer taşımadığı ve herhangi bir fiyatının olmadığı herkesin malumudur. Dolayısıyla, boşa geçirilmiş bir ömür, geriye değer diye bir şey bırakmadığı için, zamanın en küçük kavramlarıyla ifade edilmektedir.

Buradan hareketle, “yatsı”, “kuşluk”, “bir saat”, “günün bir kısmı” gibi ifadeler, hiç olmazsa bu kadarının dolu geçtiğini dahi göstermez. Maksat, o ömrün tamamen boşa geçirildiğini beyandır. Çünkü ahirette dünya için kullanılan zaman kavramları yorumlanarak anlaşılmak durumundadır. Meryem 19:62’deki “sabah-akşam” ifadeleri nasıl ki “süreklilik” anlamına geliyorsa, buradaki “yatsı”, “kuşluk”, “bir saat” gibi zaman kavramları da “çok kısa bir süre” anlamını verir.

b) Ayetin sonunda yer alan فَسْـَٔلِ الْعَآدّ۪ينَ [fes’eli’l-‘âddîne] ifadesine gelince, burada dikkate sunulan mesele, inkârcıların dünyada ne kadar kaldıklarını daha iyi bilenlerin “melekler”(437) olduğunu, dolayısıyla insan hayatının her anını ve alanını onlar kontrol edip yapılanları teker teker kaydettikleri için onların şahitliği söz konusu edilmektedir. Anlaşılıyor ki, ahirete göre dünya hayatı son derece kısa bir zaman içermiş olacak ve meleklerin de bunu böyle anladıkları sanıldığı için, onlara müracaat edilmesi inkârcılar tarafından teklif edilecektir.

Ayette geçen الْعَآدّ۪ينَ [el-‘âddîne] “sayanlar” kelimesinden maksadın “melekler” değil de, dünyada yılları, ayları, günleri vs. çok iyi bilen, bunları gayetiyi sayan “insanlar” olması da mümkündür.(438)

Dahası الْعَآدّ۪ينَ [el-‘âddîne] kelimesi الْعَاد۪ين [el-‘âdîne] şeklinde okunarak, maksadın “had dini aşanlar” veya “çok uzun yaşayan insanlar” olduğu da ileri sürülmüştür.(439) Her durumda sonuç aynı kapıya çıkmakta ve ahirete göre dünyanın son derece kısa bir zaman olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim bir sonraki ayette dile getirilen husus da budur.

Dipnotlar

• 435-) Taberi , age ., XVIII, 62; Zemahşeri , age ., III, 200.
• 436-) Semerkandi , age ., II, 514.
• 437-) Semerkandi , age ., II, 514; Taberi , age ., XVIII, 63; Zemahşeri , age ., III, 200. 438-) Taberi , age ., XVIII, 63; Zemahşeri , age ., III, 200. 439-) Zemahşeri , age ., III, 200; Razi, age ., XXIII, 127.