Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

Yüce Allah surenin 105-118. ayetlerinde mahşerdeki sorgulamada yaşanacak konuşmaları, inkârcıların itiraflarını, onlara verilecek susturucu hitapları, dünyadaki alaycılıklarını, dünya hayatının çok kısa olduğu itiraflarını, ahiretin çok uzun bir süreç oluşunu ve Yüce Allah’ın mutlak manada hükümranlığını dile getirmektedir.

ıv. (110-111. Ayetler): İnkârcıların Onlarla Alay Etmeleri

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتّٰىٓ اَنْسَوْكُمْ ذِكْر۪ي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ اِنّ۪ي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوٓا اَنَّهُمْ هُمُ الْفَآئِزُونَ “İşte siz onlarla alay etmiştiniz; sonunda (bu alaycılığınız) size beni anmayı unutturdu; onlara gülüyordunuz. Şüphesiz ki bugün ben de onlara, (dünyada) sabretmelerinin karşılığını verdim; şüphesiz ki onlar başaranlardır.”

Buradaki فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ [fettehaztümûhum ] ifadesi “siz onları (şöyle) edinmiştiniz”; سِخْرِيًّا [sıhriyyen] kelimesi “alay, alay konusu”; حَتّٰى [hattâ] edatı “ta ki”; اَنْسَوْكُمْ [ensevküm] fiili “size unutturmuştu”; ذِكْر۪ي [zikrî] tamlaması “benim zikrim i, Kur’an’ı, beni hatırlamayı”; وَكُنْتُمْ [veküntüm ] fiili “siz (şöyle) idiniz”; مِنْهُمْ [minhum ] ifadesi “onlardan dolayı, onlarla ilgili”; تَضْحَكُونَ [tadhakûne ] fiili “gülüyor(dun)uz”; اِنّ۪ي [innî] ifadesi “muhak kak ki ben”; جَزَيْتُهُمُ [cezeytühum] fiili “onlara karşılık verdim, vereceğim”; الْيَوْمَ [el-yevm] kelimesi “bugün”; بِمَا صَبَرُوا [bimâ saberû] ifadesi “sabretmeleri sebebiyle, sabretmelerinin karşılığında”; اَنَّهُمْ هُمُ [ennehum hum] ifadesi “muhakkak ki onlardır sadece onlar”; الْفَآئِزُونَ [el-fâizûne] kelimesi ise “kurtuluşa erenler, erenlerin ta kendiler i(dir), başarıya ulaşanların ta kendileri(d ir)” demektir.

Burada inkârcıların dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alaycı tavır ve Yüce Allah’ın müminlere ikram edeceği cennet ödülü gündeme getirilmektedir.

1. فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتّٰىٓ اَنْسَوْكُمْ ذِكْر۪ي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ “İşte siz onlarla alay etmiştiniz; sonunda (bu alaycılığınız) size beni anmayı unutturdu; onlara gülüyordunuz.” Yüce Allah önceki ayette dile getirdiği üzere, bazı kullarının duyarlı davranıp iman ve istikamet ehli olmalarına rağmen, müşrik inkârcıların onlarla alay ettiklerini, sürekli bununla meşgul oldukları için alaycılıklarının Allah’ı anmayı kendilerine unutturduğunu, çünkü inkârcıların diğer müminlere güldüklerini beyan etmektedir.

a) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتّٰىٓ اَنْسَوْكُمْ ذِكْر۪ي “İşte siz onları alaya almıştınız; nihayet (bu alaycılığınız) size beni anmayı unutturdu.” Yüce Allah inkârcıların alaycılıklarının çok fazla ileri gittiğini hatırlattıktan sonra, onların bu durumunun kendilerine Allah’ın zikrini, yani O’nun vahyini unutturduğunu ifade etmektedir. Bir kez de Sâd 38:63’te geçen سِخْرِيًّا [sıhriyyen] kelimesi “alay” manasına gelmekte ve inkârcıların tutumunu ortaya koymaktadır.

Mukâtil b. Süleyman şöyle demiştir: “Ebû Cehil, Utbe ve Übeyy b. Halef gibi Kureyş’in ileri gelenleri, Hz. Peygamber’in ashabıyla alay ediyor ve Bilal, Hubâb, Ammar, Suheyb gibi fakir sahâbîlerin üstüne gülüyorlardı. Buna göre ayetin manası, “Sizler, o müminleri alay konusu edindiniz. Sizin, bu şekilde oluşları yüzünden onlarla meşgul olmanız, Beni unutmanıza sebeb oldu” şeklindedir. Bu mana, Yüce Allah’ın “Siz onlara gülüyordunuz” ifâdesi ile de desteklenmektedir.(430)

Ayette sözü edilen ذِكْر۪ي [zikrî] tamlaması Tâhâ 20:14’te de geçtiği gibi “Allah’ı hatırlamak” anlamına gelmektedir. Ancak buna ilave olarak, söz konusu tamlamada maksadı daha özel manada olmak üzere “Allah’ın kitabı, Kur’an” şeklinde de anlayabiliriz. Nitekim Tâhâ 20:124-127 ve Zuhruf 43:36 gibi ayetlerde de yer alan [zikr] kelimesiyle kastedilenin Yüce Allah’ı hatırlatan şey manasında “vahiy” olduğunu söylemekte herhangi bir hata söz konusu değildir.

Hz. Peygamber’in tebliğinde dile getirdiği esaslar Kur’an’da yer aldığı ve tebliğin alanı Kur’an’ın prensipleri olarak şekillendirildiği için, ayrıca vahyin bir adının da [zikr] ( [zikrâ], [tezkirah]) olması nedeniyle maksadı “(gerçekleri) hatırlatan Kur’an, vahiy” olarak yorumlamak diğer yaklaşıma göre bağlama çok daha uygundur.

b) وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ “Onlara gülüyordunuz.” Yüce Allah cehennemdeki inkârcıları kınamaya, ayıplamaya ve susturmaya devam etmekte, onların müminlere karşı nasıl kibirli bir tavır içerisine girdiklerini ifade bağlamında sürekli alaycı bir şekilde müminlere güldüklerini haber vermektedir.

İnkârcıların müminlerle alay etmeleri konusunu Kıyâmet 75:33’te geniş bir şekilde ele alacağımız için burada detaya girmek istemiyoruz. Şu kadarını söylemekle yetinelim: Alaycılık İblis’le başlamıştır ve inkârcılar tarafından devam ettirilmiş bir ahlak bozukluğudur. Mutaffifûn 83:29’da da beyan edildiği gibi Mekkeli müşrikler “Suçlular (dünyadayken) iman edenlere gülerlerdi.”

Mutaffifûn suresi bağlamında düşünecek olursak, surenin ilk ayetlerinde de geçtiği üzere bu insanlar “yolsuzluk yapanlar”, “her türlü ilahi öğretiyi inkâr edenler”, “ahireti yalanlayanlar”, “günaha dalıp haddi aşanlar” ve “Allah’ın ayetlerine veya uyarılarına ‘geçmişin yalanları, masalları’ diyenler”den oluşmaktadır. Mütaffifûn suresinde sayılan özelliklere bakıldığında, sözü edilen kişilerin suçları sadece kendilerini ilgilendirmemekte, başkalarının inanç ve davranışlarına da müdahale niteliği taşımaktadır.

Müşriklerin güldüğü şeylerden biri de bizzat “vahyin kendisi”ydi. Konuyla ilgili olarak Necm 53:59-61’de şöyle buyurulmaktadır: “Siz bu sözü (vahyi, haberi) tuhaf mı buluyorsunuz? Aslında ağlanacak halinize gülüyor musunuz? Üstelik bir de kafa tutuyorsunuz, öyle mi?” Bu ayetlerde müşrik zihniyet deşifre edilip, yüreklerinde sakladıklarını zannettikleri şeyler bir bir ortaya dökülmektedir.

Bu arada unutulmamalıdır ki Hümeze suresi bütünüyle kaş-göz, el-kol hareketleriyle meydana getirilen bu türden alaycılıkla ilgili bir içerik arz etmektedir. Surenin meali şu şekildedir:

“Servetinin kendisini [ebedî] yaşatacağını zannederek mal biriktirip onu (tekrar tekrar) sayan, (insanları) çekiştiren, (kaş göz hareketleriyle yüze karşı) alay etmeyi âdet edinen kişilerin vay hâllerine! Hayır (hayır)! Şüphesiz ki o kişi [Hutameh]’e atılacaktır. ‘O [Hutameh]’in ne olduğunu sana bildiren ne olabilir ki!’ ( [Hutameh]), Allah’ın, (yandıkça) kalpler üzerinde (tırmanıp) yükselen ateşidir. O, uzatılmış sütunlarla onların üzerine kapatılıp kilitlenecektir.”

Hucurât 49:11’de de alaycılık müminlerin gündeminden çıkartılmak üzere bir mesajla şu şekilde uyarıya konu edinilmektedir: “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir topluluğu alaya almasın! Belki onlar (alay edilenler), kendilerinden (alay edenlerden) daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınları alaya almasınlar! Belki onlar (alay edilenler), kendilerinden (alay edenlerden) daha hayırlıdır. Kendi kendinizi ayıplamayın; birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın! İmandan sonra fasıklık (yoldan çıkmak) ne kötü bir isimdir! Kim(ler) de tevbe etmezse işte onlar, zalimlerin ta kendileridir.”

Konuyla ilgili en önemli ayetlerden bir tanesi de Sâffât 37:13’tür: “Bir delil gördüklerinde alay ederler.” Yüce Allah inkârcıların vahye karşı olumsuz tutumları çerçevesinde ikinci özelliklerinin delillere karşı alaycılık olduğunu beyan etmektedir. Ayrıca Bakara 2:13-14’te beyan edildiği gibi müminlere [süfehâ’] “beyinsizler” deyip onları aşağılamaları da alaycılıklarının bir başka tezahürüdür.

Hûd 11:38’de geçtiği gibi benzer bir alaycılık örneği gemi yaptığı esnada inkârcı kavmi tarafından Hz. Nuh’a da gösterilmişti. Bu arada Hz. Nuh’un inkârcı kâfir yöneticilerinin müminlere “en reziller, ayak takımı” gibi suçlamalarda bulundukları da Hûd 11:27 ve Şu‘arâ 26:111’de haber verilmektedir.

İnkârcıların Kur’an ayetlerine ve dolayısıyla surelere karşı alaycı tutumlarının bir benzeri de Tevbe 9:124-125’te şu şekilde dile getirilmektedir: “Herhangi bir sure indirildiği zaman onlardan bir kısmı der ki: ‘Bu sizin hanginizin imanını artırdı?’ İman edenlere gelince (bu sure) onların imanlarını artırır ve onlar sevinirler. Kalplerinde hastalık (kâfirlik ve münafıklık) olanlara gelince, onların da inkârlarını büsbütün artırır ve onlar artık kâfir olarak ölürler.” İşte inkârcı mantığın ayetler karşısındaki bu umursamaz ve alaycı tutumu yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de açıkça görülmektedir.

Kur’an, insanların birbirleriyle alay etmelerini yasaklayan ve insan onuruna uygun davranışların sahibi olarak yetişmelerinin önünü açan bir kitaptır. Alay edenlerle ilgili kınayıcı birer sure olan Hümeze’de ve Hucurât’ta özellikle Müslümanların birbirleriyle alay etmemeleri emredilmektedir.(431) Dahası “Allah’tan başka, O’nun peşi sıra putlara tapanların tapındıkları varlıklara sövmemek” de Kur’an’da yer alan önemli bir hassasiyettir.(432) İnançla alay edilmez, çünkü insanla alay edilmez.

2. اِنّ۪ي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوٓا اَنَّهُمْ هُمُ الْفَآئِزُونَ “Şüphesiz ki bugün ben de onlara, (dünyada) sabretmelerinin karşılığını verdim; şüphesiz ki onlar başaranlardır.” Yüce Allah inkârcıların dünyada alay edip kendilerine güldükleri bu müminleri dünya hayatlarındaki sabırları, kararlılıkları, sebatkâr tutumları ve inkârcıların eziyetlerine karşı gösterdikleri dik duruş ile dirençleri sebebiyle mahşerde ödüllendirdiğini, dolayısıyla onların da başarıya ulaştıklarını, azaptan kurtulduklarını(433) inkârcı muhataplarına bildirecektir.

Burada yer alan بِمَا صَبَرُوا [bimâ saberû] ifadesi, mahşerdeki ödüllerin dünyadaki fedakârlıkların karşılığında olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca Kur’an’da dört kez(434) geçen الْفَآئِزُونَ [el-fâizûne] kelimesi de “umduklarına kavuşanlar”, “muratlarına erenler”, “bahtiyar olanlar”, “başarıya erişenler” manalarını içermekte, inkârcıların feci akıbetine karşılık müminlerin mutlu, huzurlu, mesut konumda olacaklarını müjdelemektedir.

Dipnotlar

• 430-) Razi, age ., XXIII, 125.
• 431-) H ucurât 49 : 11. 432-) En‘âm 6 : 108. 433-) Semerkandi , age ., II, 513.
  • Hucurât 49/11 En‘âm 6/108
• 434-) Tevbe 9 : 20; Mü’minûn 23 : 111; Nûr 24 : 52; Haşr 59 : 20.
  • Tevbe 9/20 Mü'minûn 23/111 Nûr 24/52 Haşr 59/20