Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

Yüce Allah surenin 105-118. ayetlerinde mahşerdeki sorgulamada yaşanacak konuşmaları, inkârcıların itiraflarını, onlara verilecek susturucu hitapları, dünyadaki alaycılıklarını, dünya hayatının çok kısa olduğu itiraflarını, ahiretin çok uzun bir süreç oluşunu ve Yüce Allah’ın mutlak manada hükümranlığını dile getirmektedir.

ıı. (106-108. Ayetler): Zalim Olduklarını İtirafları

قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَآلّ۪ينَ رَبَّنَآ اَخْرِجْنَا مِنْهَا فَاِنْ عُدْنَا فَاِنَّا ظَالِمُونَ قَالَ اخْسَؤُ۫ا ف۪يهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ “Onlar şöyle demiş (olacak)lardır: ‘Rabbimiz! Azgınlığımız bize galip geldi; biz bir sapkınlar topluluğuyduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar! Bir daha (yaptıklarımıza) dönersek, artık belli ki biz zalim insanlarız.’ (Allah) şöyle diyecektir: Alçaldıkça alçalın orada! Bana karşı konuşmayın artık!”

Buradaki قَالُوا [kâlû] fiili “dediler ki”; رَبَّنَا [rabbenâ] hitabı “ey Rabbimiz”; غَلَبَتْ [ğalebet ] fiili “galip geldi, alt etti”; عَلَيْنَا [‘aleynâ ] ifadesi “bize”; شِقْوَتُنَا [şıkvetünâ] tamlaması “bizim azgınlığımız”; وَكُنَّا [ve künnâ ] fiili “ve biz (şöyle) idik”; قَوْمًا [kavmen ] kelimesi “(şöyle) bir kavim, topluluk”; ضَآلّ۪ينَ [dâllîne] kelimesi “sapkınlar, sapkınlıkta olanlar”; رَبَّنَا [rabbenâ] hitabı “ey Rabbimiz”; اَخْرِجْنَا [ahricnâ] duası “bizi çıkar”; مِنْهَا [minhâ] ifadesi “ondan, oradan”; فَاِنْ عُدْنَا [fein ‘udnâ] ifadesi “eğer dönersek”; فَاِنَّا [feinnâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; ظَالِمُونَ [zâlimûne] kelimesi “zalimler, haksızlık edenler (oluruz)”; قَالَ [kâle] fiili “dedi ki”; اخْسَؤُ۫ا [ıhseû] emri “alçalın”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; وَلَا تُكَلِّمُونِ [velâ tükellimûni] ifadesi ise “ve sakın bana konuşmayın, benden herhangi bir istekte bulunmayın” demektir.

Burada inkârcıların mahşerdeki itirafları, sonuçsuz istekleri ve Yüce Allah’ın onlara vereceği cevabı gündeme getirilmektedir.

1. قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَآلّ۪ينَ “Onlar şöyle demiş (olacak)lardır: Rabbimiz! Azgınlığımız bize galip geldi; biz bir sapkınlar topluluğuyduk.” Yüce Allah inkârcılara soracağı sorulara karşılık, onların da suçlarını itiraf edeceklerini haber vermekte, bu çerçevede azgınlıklarının kendilerini mağlup ettiğini, bu yüzden de sapkınlardan olduklarını söyleyeceklerini bildirmektedir.

a) Kur’an’da sadece bu ayette geçen شِقْوَة [şıkveh] kelimesi “bedbahtlık, azgınlık hali” manasına gelmektedir. Bu bağlamda ayette zikredilen غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا [ğalebet ‘aleynâ şıkvetünâ] ifadesi “azgınlığımız bizi alt etti”,(406) “bahtsızlığımız bizi yendi”,(407) “asiliğimizin, azgınlığımızın kurbanı olduk”,(408) “kötü talihimiz bize galebe çaldı”,(409) “talihimiz yaver gitmedi”, “şanssızlık bizi yendi”, “talihsizlik yakamızı bırakmadı”(410) gibi çeşitli şekillerde tercüme edilmektedir.

Bütün bu tercümelerden de anlaşıldığına göre, inkârcılar mahşerde kendilerince suçu kadere, talihe atarak işin içinden çıkmaya çalışacaklar; ancak bu durum hiçbir şekilde sonucu değiştirmeyecektir. Onlar dünyada da benzer şekilde şirklerinin sebebini Yüce Allah’ın dilemesine bağlayarak kör bir kadercilik yapmışlardı; ancak bu bahaneleri mahşerde her defasında reddedilmiş olacaktır.(411)

b) Ayette verilen bilgiye göre inkârcıların itiraf edeceği ikinci husus ilkinin devamı mahiyetinde وَكُنَّا قَوْمًا ضَآلّ۪ينَ “Sapkınlardan olduk” şeklinde dile getirilecektir. Kur’an’da 13 kez geçen ضَآلُّون/ الضَّآلُّونَ [dâllûne/ed-dâllûne] kelimeleri iki ayette “şaşkınlar”,(412) diğer ayetlerde ise “sapkınlar”(413) manasında kullanılmaktadır.

Dünya hayatında azgınlığa mağlup olmanın sonu elbette sapkınlık olarak tecelli edecektir; onlar bunu görmüş ve anlamış olmanın derin hüznü ve üzüntüsüyle pişmanlıklarını beyan etmiş olacaklardır. Devam eden ayetlerden de anlaşılacağı üzere, onların bu türden pişmanlıkları hak ettikleri azabın giderilmesinde, kaldırılmasında veya hafifletilmesinde hiçbir şekilde mazeret olarak işe yaramayacaktır.

2. رَبَّنَآ اَخْرِجْنَا مِنْهَا فَاِنْ عُدْنَا فَاِنَّا ظَالِمُونَ “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar! Bir daha (yaptıklarımıza) dönersek, artık belli ki biz zalim insanlarız.” Yüce Allah inkârcıların ateş azabındayken dile getirecekleri pişmanlıklarının ardından, bir de istekte bulunacaklarını haber vermekte ve onların “ateşten çıkartılmayı” talep ederek “bir daha aynı yanlışlara dönmeleri durumunda artık kesinkes zalimlerden olduklarının pekişeceğini, artık zalim olduklarını kendilerinin de kabul edeceğini” söyleyeceklerini bildirmektedir.

Kâfirlerin ve müşriklerin cehennemden çıkartılma istekleri konusunu Fâtır 35:37’de oldukça geniş bir şekilde ele alacağız. Konu son derece önemli olduğu ve yanlış anlamalara neden olunduğu için burada da benzer konuları hatırlatmak istiyoruz:

* Cehennemden Çıkartılma İsteği

Yüce Allah suçluların, yani mahşerde cehenneme atılanların oradan çıkartılma taleplerinden de söz etmektedir. Şimdi bu konudaki ayetlerin meallerini vermek istiyoruz.

Mâide 5:37: “Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için devamlı bir azap vardır.”

Hacc 22: 22: “Izdıraptan dolayı oradan her çıkmak istediklerinde, oraya geri döndürülürler ve onlara ‘Tadın bu yakıcı azabı!’ (denilir).”

Mü’minûn 23:107: “Ey Rabbimiz! Bizi buradan çıkar. Eğer bir daha (ettiklerimize) dönersek, artık belli ki biz zalim insanlarız.”

Secde 32:20: “Yoldan çıkanlar ise, onların varacakları yer ateştir. Oradan her çıkmak istediklerinde geri çevrilirler ve kendilerine ‘Yalandır deyip durduğunuz cehennem azabını tadın!’ denir.” İşte bu ayette cehennemden çıkartılma isteği reddedilmekte, azabı tadmaya devam edecekleri kendilerine bildirilmektedir.

Fâtır 35:37: “Cehennemdekiler şöyle feryad edecekler: ‘Ey Rabbimiz! Bizi (buradan) çıkar da (dünyada) yaptıklarımızın tersini yapalım (hatalarımızın yerine iyilikler yapalım).’ (Cevaben Yüce Allah da onlara): ‘Size uyarıcı (peygamber de) gelmişken düşünecek kimsenin düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi? Şimdi tadın (azabı)! Zalimlerin yardımcısı yoktur’ diyecektir.”

Mü’min 40:11: “Onlar, ‘Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de günahlarımızı itiraf ettik. Bir daha (bu ateşten) çıkmaya yol var mıdır?’ derler.”

Câsiye 45:35: “Bunun böyle olmasının sebebi şudur: Siz Allah’ın ayetlerini alaya aldınız, dünya hayatı sizi aldattı. Artık bugün ateşten çıkarılmayacaklardır ve onların (Allah’ı) hoşnut etmeleri de istenmeyecektir.”

Yüce Allah bu ayetlerde suçluların cehennemden çıkartılmak için istekte bulunacaklarını, ancak bunu hiçbir şekilde dikkate almayacağını beyan etmektedir.

Cehennem azabından çıkartılmamayla ilgili olarak A‘râf 7:51’de şöyle buyurulmaktadır: “Onlar dinlerini bir eğlence ve oyun edinmiş, dünya hayatı da kendilerini aldatmıştır. Onlar, bu günün karşılaşmasını nasıl unutmuş ve ayetlerimizi nasıl inkâr etmişlerse işte biz de bugün onları unutmaktayız.” Yüce Allah bu ayette kâfirlerin iki özelliğini hatırlatmakta, dinlerini eğlence ve oyuna dönüştürdüklerini bildirmektedir.

Zümer 39:19’da şöyle bir bilgi vardır: “Hakkında azap hükmü gerçekleşmiş kimse (ödülü hak edenler gibi midir? Ey Peygamber!) Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın!” İşte bu cümle de ateş azabından çıkmanın veya çıkartılmanın mümkün olmadığını göstermektedir.

Tâhâ 20:126’da da geçtiği üzere, Yüce Allah dünyada kendilerine ayetleri gelmesine rağmen onları unutanların mahşerde unutulacağını bildirmektedir. Haşr 59:19’da dünya hayatında Yüce Allah’ı unutanlara Yüce Allah’ın da kendilerini unutturacağı haber verilmektedir. Benzer bir mesaj Secde 32:14’te de yer almaktadır. Tevbe 9:67’de geçtiği üzere, münafıkların Allah’ı unutması sonucunda Yüce Allah’ın da onları nifakları içerisinde unuttuğu bildirilmektedir.

Mahşerdeki karşılıklar dünyadaki tercihlerin sonucudur. İnsanların azapta unutulması sonuçtur; bunun sebebi ise onların dünyada hakikati unutmuş ve dikkate almamış olmalarıdır. Yüce Allah hiç kimseye haksızlık etmeyecek, kişiler kendi yaptıklarının karşılığını bulmuş olacaklardır. Sözün özü şudur: “Unutanlar unutulacaktır.” Rabbimiz bizi de mümin kardeşlerimizi de azapta unuttuklarından eylemesin.

Mahşerdeki azabın ebedi olduğunu gösteren çeşitli ayetler vardır. Bu bağlamda Nisâ 4:169, Ahzâb 33:65 ve Cinn 72:23. ayetleri hatırlatmalıyız. Ayrıca Nisâ 4:56’da cehenneme atılanların derileri her döküldüğünde hemen yerine yenisinin yaratılacağı beyan edilmekte, Müddessir 74:28’de Sekar cehenneminin kişide yanmadık yer bırakmayacağı ve onu azabın dışına terk etmeyeceği beyan edilmektedir. Ayrıca Furkân 25:65’te cehennem ateşinin sargın olduğu, yakaladığını bırakmadığı hatırlatılmaktadır. Bütün bu ayetler ateş azabının ebedi olduğunun apaçık delillerindendir.(414)

Bu tür istekler mahşerde hiçbir şekilde ciddiye alınmayacağı için, hak edilen sonucu da hiçbir şekilde değiştiremeyecektir. Nitekim bir sonraki ayette verilen bilgi de bunu destekler mahiyettedir.

3. قَالَ اخْسَؤُ۫ا ف۪يهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ “(Allah) şöyle diyecektir: Alçaldıkça alçalın orada! Bana karşı konuşmayın artık!” Yüce Allah inkârcıların ateş azabının içindeyken dile getirecekleri pişmanlıkları ve isteklerini hatırlattıktan sonra, onların bu sözlerini hiçbir şekilde dikkate almayacağını ve bu türden sözlerin hiçbir işe yaramayacağını göstermek üzere bu defa onlara şöyle diyeceğini bildirmektedir: “Orada zelil olun; yıkılıp gidin (cehennemin içine); bana hiçbir şey konuşmayın, kelam etmeyin!”

Kur’an’da sadece bu ayette geçen اخْسَؤُ۫ا [ıhseû] emri “sinmek”, “sürünmek”, “alçalmak”, “yerinde kalmak”, “zelil olmak” gibi anlamlar içermekte ve cehennemliklerin oradaki çaresizliklerini ortaya koymaktadır. Ayetin sonunda yer alan وَلَا تُكَلِّمُونِ [ve lâ tükellimûni] ifadesinin sonunda bir “mütekellim [yâ]”sı vardır; ancak [kesra] harekeyle yetinildiği için metinde yazılmamaktadır.

Burada yer alan ikinci emir ise, onların konuşmamasıyla ilgilidir. Konuyla ilg ili olarak Mürselât 77:35-36’da şöyle buyurulmaktadır: “Bu, (kâfirlerin) konuşamayacağı gündür. Kendilerine izin verilmeyecek ki özür dilesinler.” Bu konuyu oldukça geniş bir şekilde Mürselât 77:35-36’da ele alacağımız için burada fazla bilgi vermeyeceğiz.

Ancak bazı hususların mutlaka yeniden hatırlanmasında yarar görmekteyiz. Bilinmelidir ki mahşer nutuk atma yeri değildir; insanlar orada istedikleri zaman istediklerini söyleyebilme hürriyetine sahip olamayacakları gibi, mazeret de bildiremeyecek ve haklarındaki hükmün değişmesini hiçbir şekilde temin edemeyeceklerdir.

Konuyla ilgili olarak Nahl 16:84’te şöyle buyurulmaktadır: “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün, artık ne kâfir olanlara (özür dilemelerine) izin verilir ne de onların özür dilemeleri istenir.” Kıyâmet 75:14-19’daki ifadeler şöyledir: “Özürlerini sayıp dökmeye kalksa da artık insan, kendi kendinin şahididir. Ey suçlu kişi, artık onu (amel defterini) çarçabuk almak için dilini dahi kımıldatma. Şüphesiz onu (amel defterini) toplamak ve onu okutmak bize aittir. O halde, biz onu okuduğumuz zaman, sen onun okunuşunu takip et. Sonra onu açıklamak da bize aittir.”

Bu konuda bilinmesi gereken ayetlerden birisi de Mü’min 40:52’de şu şekildedir: “O gün zalimlere, özür dilemeleri hiçbir fayda sağlamayacaktır. (Artık) lânet de onlar içindir; kötü yurt (cehennem) de onlar içindir!” Kişilerin özürlerinin kendilerine faydasının bulunmayacağını bildiren ayetler de vardır. Bu bağlamda Rûm 30:57, Fussilet 41:24, Câsiye 45:35. ayetler hatırlanmalıdır.

Konuyla ilgili şöyle bir rivayet nakledilmektedir:

“İbn Abbâs’ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: ‘Cehennemlikler, altı yerde duâ ve istekte bulunmuşlardır: Cehenneme girdiklerinde bin sene, ‘Ey Rabbimiz, gördük işittik. Şimdi dünyaya bizi geri çevir’(415) diye duâ edecekler, bunun üzerine onlara, ‘Fakat Benden (sâdır olan) şudur: Cehennemi bütün cinlerden ve insanlardan muhakkak dolduracağım’(416) diye cevap verilir. Onlar da ikinci bin sene, ‘Ey Rabbimiz, bizi iki (defa) öldürdün, iki (defa) da dirilttin’(417) diye nida ederler.”

“Bu sefer de onlara, ‘Bunun sebebi şudur: Bir olarak Allah’a duâ edildiği zaman siz inkâr ettiniz’(418) diye cevap verilir. Bunun üzerine onlar üçüncü bin yıl, ‘Ey Mâlik! Rabbin bizi öldürsün’(419) diye (cehennemin muhafızı olan meleğe) nida ederler. Onlara, ‘Siz, behemahal azapta kalacaksınız’(420) diye cevap verilir. Onlar dördüncü bin yıl ‘Ey Rabbimiz, bize yakın bir müddete kadar zaman ver’(421) diye duâ ederler. Onlara, ‘Hâlbuki daha evvel siz (dünyada) kendiniz için hiç zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz?’(422) diye cevap verilir.”

“Onlar, beşinci bin yıl, ‘Ey Rabbimiz, bizi çıkar, (daha önce) yaptıklarımızdan bambaşka salih amellerde bulunacağız’(423) diye dua ederler ve kendilerine, ‘Size (daha önce) aklını başına alacak olanın derlenip toplanmasına imkân verecek kadar bir ömür vermedik mi?’(424) diye cevap verilir. Onlar, altınca bin yıl, ‘Rabbim, bizi dünyaya geri gönder’(425) diye duâ ederler. Bunun üzerine onlara, ‘Yıkılıp gidin (karşımdan). Bana konuşmayın, birşey söylemeyin!’(426) denilir.(427)

Dipnotlar

• 406-) Yazır, age ., V, 539. 407-) Süleyman Ateş, Meâl , s. 348. 408-) Mustafa Öztürk, Meâl , s. 396. 409-) Esed, age ., s. 702. 410-) İslâmoğlu, age ., s. 653. 411-) En‘âm 6 : 148; Nahl 16 : 35. 412-) Şu ’arâ 26 : 20; Kalem 68 : 26. 413-) Fâtiha 1 : 7; Bakara 2 : 198; Âl-i İmrân 3 : 90; En‘âm 6 : 77; Hicr 15: 56; Mü’minûn 23 : 106; Şu ’arâ 26 : 86; Sâffât 37 : 69; Vâkı‘a 56 : 51, 92; Mutaffifûn 83 : 32.
  • En‘âm 6/148 Nahl 16/35 Şu‘arâ 26/20 Kalem 68/26 Fâtiha 1/7 Bakara 2/198 Âl-i İmrân 3/90 En‘âm 6/77 Hicr 15/56 Mü'minûn 23/106 Şu‘arâ 26/86 Sâffât 37/69 Vâkı‘a 56/51 Mutaffifîn 83/32
• 414-) Bu konuda geniş bilgi için: Okuyan, M. Kur’an -ı Kerîm’e Göre Yedi Aşamada Âhiret , İstanbul, 2015, Düşün Y ayınları.
• 415-) Secde 32 : 12. 416-) Secde 32 : 13. 417-) Mü’min 40 : 11. 418-) Mü’min 40 : 12. 419-) Zuhruf 43 : 77. 420-) Zuhruf 43 : 77. 421-) İbrâhim 14 : 44. 422-) İbrâhim 14 : 44. 423-) Fâtır 35 : 37. 424-) Fâtır 35 : 37. 425-) Mü’minûn 23 : 99. 426-) Mü’minûn 23 : 108. 427-) Zemahşeri , age ., III, 199-200.
  • Secde 32/12 Secde 32/13 Mü'min 40/11 Mü'min 40/12 Zuhruf 43/77 Zuhruf 43/77 İbrâhîm 14/44 İbrâhîm 14/44 Fâtır 35/37 Fâtır 35/37 Mü'minûn 23/99 Mü'minûn 23/108