Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

ııı. (102-104. Ayetler): Tartılar ve Sonuçları

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ خَسِرُوٓا اَنْفُسَهُمْ ف۪ي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ ف۪يهَا كَالِحُونَ “Kimin terazi(de sevap)ları ağır gelirse, işte onlar kurtulanların ta kendileridir. Kimin de terazi(de sevap)ları hafif gelirse, artık onlar kendilerine yazık edenlerdir; (onlar) [ebedî] cehennemdedir. Ateş, yüzlerini yalar (yakar); orada dişleri dışarı fırlar bir hâlde bulunurlar.”

Buradaki فَمَنْ ثَقُلَتْ [femen sekulet] ifadesi “her kimin ağır gelirse”; مَوَاز۪ينُهُ [mevâzînuhû] tamlaması “onun tartıları, sevap ağırlıkları”; فَاُ و۬لٰٓئِكَ هُمُ [feülâike hum] ifad e si “işte onlardır, sadece onlar”; الْمُفْلِحُونَ [el-müflihûne] kelimesi “kurtuluşa erenler”; وَمَنْ خَفَّتْ [vemen haffet] ifadesi “ve kimin de hafif gelirse”; مَوَاز۪ينُهُ [mevâzînuhû] tamlaması “onun tartıları, sevap ağırlıkları”; فَاُو۬لٰٓئِكَ [fe ülâike] ifad e si “işte onlar”; الَّذ۪ينَ خَسِرُوا [ellezîne hasirû] ifadesi “ziyana sokanlar(dır)”; اَنْفُسَهُمْ [enfüsehüm] “onların nefislerini, kendilerini”; ف۪ي جَهَنَّمَ [fî cehenneme] ifadesi “cehennemde”; خَالِدُونَ [hâlidûne] kelimesi “ebedi kalıcılar olacaklar(dır)”; تَلْفَحُ [telfehu] fiili “yakar, yalar”; وُجُوهَهُم [vucûhehum] tamlaması “onların yüzlerini”; النَّارُ [en-nâru] kelimesi “ateş”; وَهُمْ [ve hum] zamiri “onlar”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; كَالِحُونَ [kâlihûne] sözcüğü ise “dişleri dışarda, gülünç bir şekilde, dişleri sırıtacak bir şekilde” demektir.

Burada mahşer terazilerinin kurulup sevap tartıları ağır gelenlerle hafif gelenlerin akıbeti gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 93-104. ayetlerinde Hz. Peygamber’e yönelik inşa edici bildirimlerini, kötülüklere karşı nasıl bir tavır içerisine girilmesi gerektiğini, şeytanın müdahalelerinde takınılması gereken tavrı, inkârcıların ölüm sonrasındaki sonuçsuz isteklerini, amel terazilerindeki tartıların sonuçlarını, özellikle tartısı hafif gelenlerin perişan hallerini dile getirmektedir.

1. فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ “Kimin terazi(de sevap)ları ağır gelirse, işte onlar kurtulanların ta kendileridir.” Bu ayetin izahın geçmeden önce bazı hususların açıklanması gerekmektedir.

a) Konuya dair açıklamalara başlamadan önce tartının gerçekliğine değinmekte yarar vardır.

ı. Yüce Allah A‘râf 7:8’de şöyle buyurmaktadır: “O günkü tartı haktır.” Enbiyâ 21:47’de de şu bilgiler yer almaktadır: “Biz, kıyamet günü için adalet terazileri kurarız. Artık kimseye, hiçbir şekilde haksızlık edilmez. (Yapılan iş,) bir hardal tanesi kadar dahi olsa, onu (adalet terazisine) getiririz. Hesap gören olarak biz (herkese) yeteriz.”(392) Bu ayet de adalet terazilerinin ahirette kurulacağını ortaya koymaktadır.

Mutlak anlamda kâfir olan bazıları için böyle bir tartıya dahi gerek duyulmayacağı Kehf 18:105’te şu şekilde belirtilmektedir: “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir ki, biz onlar için kıyamet gününde hiçbir ölçü tutmayacağız.”

ıı. Mahşerdeki beş çeşit bilgilendirme sayesinde, dahası ayrıntılı olarak ölüm anında yaşanacaklar, söz konusu suçlu kişinin hesap görücü olarak kendisinin yeterli olacağı(393) ifade edilmektedir. Ayrıca kitapta küçük-büyük her şeyin sayıldığını gören suçluların pişmanlık ifadeleri;(394) kitabı sol taraftan verilenlerin, “Keşke bana kitap verilmeseydi, hesabımı bilmeseydim! Keşke ölüm her şeyi bitirseydi!” şeklindeki itirafları(395) da verilen bilgiler arasında yer almaktadır.

İnsanın kendi kendisinin şahidi olduğu bilgisi;(396) son olarak da suçluların simalarından tanınacakları(397) ve bu nedenle de sorguya gerek kalmayacağının bildirilmesi(398) gibi hususlar, bu tür kişilere gerekli bilgilendirmenin yapıldığını göstermektedir. Bu arada söz konusu kişilerin durumlarını kendilerinin bizzat göreceklerini, dolayısıyla diğer insanlara uygulanan prosedürün bütün unsurlarıyla onlara da uygulanmasının gereksiz olduğu ortaya çıkmaktadır. Konuyla ilgili tüm ayetler bir araya getirildiği zaman, ayetler arasında herhangi bir çelişkinin veya anlam uyuşmazlığının bulunmadığı görülmektedir.(399)

A‘râf 7:8’de de açıkladığımız üzere, amellerin tartılması işlemiyle ilgili olarak Kur’an’da “[mîzân]/tartı”dan söz edilmektedir. İlahi kararda dünyadayken insanların anlayabileceği en kestirme yargılama usûlü “tartı”dır. İnsanlar, adaleti terazi ile sembolize ederler. Nitekim hukuk fakültelerinin sembolü de genellikle terazidir. Hâkimin adaleti, iki kefesi dengede duran teraziye benzetilir. Herhalde Kur’an’da sözü edilen terazi ile ahirette Yüce Allah’ın şaşmaz adaleti anlatılmak istenmektedir.

ııı. [Mîzân], adaleti temsil etmektedir.(400) İnsanlar, gündelik hayatlarında karşılıklı ihtiyaçlarını genellikle teraziyle giderirler; neyin fazla, neyin az olduğunu mukayese ederek hayatlarını bu şekilde devam ettirirler. Sevap-günah mukayesesi de aynı şekilde terazinin iki kefesiyle karşılaştırılarak öğrenilebilir. Bu nedenle, Yüce Allah Kur’an’da nasıllığını dünya hayatında kavrayamayacağımız şekilde bir terazi sistemi kuracağını beyan etmekte ve hesabın böylece son şeklini alacağını veya hesaba son şeklinin verileceğini ifade etmektedir.

b) Kur’an’da konuların [mesânî]lik denilen “ikişerli anlatımı” veya bir konuyu zıddıyla ele alma prensibi gereği, önce iyilerin akıbeti gündeme getirilmektedir. Aynısı A‘râf 7:8’de de geçen bu ifadenin bir benzeri Kâri‘a 101:6-7’de yer almakta ve “sevap tartıları ağır gelenlerin mutlu bir hayat içerisinde olacakları” beyan edilmektedir.

Hz. Peygamber ameller tartılırken terazide en ağır gelen şeyin güzel ahlak olduğunu bildirmektedir.(401) Bu ve benzer ifadelerden anlaşıldığına göre, mahşerdeki tartının nesnel şeyleri tartmaktan ziyade bir durum tespiti olduğu söylenebilir.

2. وَمَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُ فَاُو۬لٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ خَسِرُوٓا اَنْفُسَهُمْ ف۪ي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ “Kimin de terazi(de sevap)ları hafif gelirse, artık onlar kendilerine yazık edenlerdir; (onlar) [ebedî] cehennemdedir.” Benzer konunun ele alındığı Kâri‘a 101:8-9’da “sevap tartıları hafif gelenlerin anasının [hâviyeh] yani uçurum ve bir felaket olacağı” beyan edilmektedir. Benzer şekilde A‘râf 7:9’da ise “bu kişilerin Yüce Allah’ın ayetlerine haksızlık ettikleri için kendilerine yazık etmiş oldukları” bildirilmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de bu kişilerin hem kendilerine yazık etmiş olacakları, hem de cehennemde ebedi olarak kalacakları haber verilmektedir. Kâfirlerin cehennemde ebedi olarak kalacakları Nisâ 4:169, Ahzâb 33:65 ve Cinn 72:23’te açıkça ifade edilmektedir.

İlgili ayetlerden anlaşıldığına göre, burada sözü edilenler, “Yüce Allah’ın ayetlerine karşı zalimlik yapanlardır” ki ayetleri kabul etmek adalet, yalanlamak ise zulümdür. Bu yüzden, bu tip insanların ziyana uğrama nedeni, Yüce Allah’ın ayetlerine karşı haksızlık etmeleridir.

Burada bir “sebep-sonuç” ilişkisine dikkat çekilmekte, ayetlere karşı haksızlık edip onları dünya hayatında yalanlamak “sebep”, mahşerde ziyana uğramak ise “sonuç”tur. Bu arada “kendilerine yazık edenler” ifadesi de kişilerin kendi sonlarını kendilerinin hazırladığına, Yüce Allah’ın hiç kimseye haksızlık etmemiş olacağına da dikkat çekilmiş olmaktadır.

3. تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ ف۪يهَا كَالِحُونَ “Ateş, yüzlerini yalar (yakar); orada dişleri dışarı fırlar bir hâlde bulunurlar.” Yüce Allah orada ateşin cehennemliklerin yüzünü kavuracağını haber vermekte, korkunç bir görüntüye sahip olacaklarını bildirmektedir.

Kur’an’da sadece bu ayet te geçen تَلْفَحُ [telfehu] fiili “yalayıp yakmak”, “kavurmak”, “vurup yakmak”(402) gibi anlamlar verirken, aynı şekilde Kur’an’da yine sadece bu ayette zikredilen كَالِحُونَ [kâlihûne] kelimesi ise bu insanların ateş azabının içinde yüzleri, derileri yandığı için “dişlerinin dışarı fırlaması”,(403) “pişmiş kelle gibi sırıtması”,(404) “dişlerinin açıkta kalması”, “dudaklarının acıdan çarpılması(405) gibi manalar içermektedir.

Nisâ 4:56’da belirtildiği üzere, cehennemliklere ateş azabı uygulandığında azabı daha yoğun tatsınlar diye derileri her yanıp döküldüğünde yenilerinin yaratıldığı bildirilmektedir. Her iki ayeti birlikte düşününce, maksadın her bir yanmada dişlerin böyle bir hal aldığını beyan olmalıdır. Azabın devamlılığı ve şiddeti manasında İsrâ 17:97’de bilgi verilirken, derileri yakıp kavuruculuğu ise Müddessir 74:29’da yer almaktadır.

Rabbimizden niyazımız bizi de mümin kardeşlerimizi de bu korkunç felaketten koruması, uzak tutmasıdır.

Dipnotlar

• 392-) E nbiyâ 2 1 : 47. 393-) İ srâ 17 : 14. 394-) Kehf 18 : 49. 395-) Hâkka 69 : 25-27.
  • Enbiyâ 21/47 İsrâ 17/14 Kehf 18/49 Hâkka 69/25
• 396-) Kıyâmet 75 : 14. 397-) Rahmân 55 : 39. 398-) Rahmân 55 : 41; Kasas 28 : 78. 399-) Bu konuda geniş bilgi için bk. Okuyan, Kur’an -ı Kerîm’e Göre Yedi Aşamada Âhiret , İstanbul, 2015, s. 211-216. 400-) Mizân hakkındaki çeşitli tartışmalar ve farklı görüşler ve eleştirileri için bk. Ateş, Kur’an Ansiklopedisi , I, 209-218.
  • Kıyâmet 75/14 Rahmân 55/39 Rahmân 55/41 Kasas 28/78
• 401-) Taberi , age ., VIII, 123.
• 402-) Semerkandi , age ., II, 512; Taberi , age ., XVIII, 55; Zemahşeri , age ., III, 199. 403-) Semerkandi , age ., II, 512; Taberi , age ., XVIII, 55; Zemahşeri , age ., III, 199. 404-) İslâmoğlu, age ., s. 653. 405-) Esed, age ., s. 700.