Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

ı. (1. Ayet): Mahşerde Kurtulacak Oluşları

قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ “Müminler elbette kurtulmuş (olacak)tır.”

Ayetteki قَدْ اَفْلَحَ [kad efleha] fiili “muhakkak ki kurtuluşa ermiştir, kurtuluşa ermiş olacaktır”; الْمُؤْمِنُونَ [el-mü’minûne] kelimesi ise “inananlar” demektir.

Burada mutlak kurtuluşa ermenin imanla doğrudan ilgisi bulunduğu gündeme getirilmektedir.

Bu surenin ilk grup ayetlerinde yer alan özelliklerin bir bölümü Me‘âric 70:22-35’te de yer almaktadır.

Mü’minûn suresinin ilk on ayetlik bölümüyle ilgili şöyle bir nüzul sebebi rivayeti nakledilmektedir: Hz. Ömer demiştir ki: “Neb i (as)’a vahiy indirildiği zaman biz yanında arı vızıltısı gibi bir şey iş itirdik. Bir gün, üzerine vahiy indi, bir saat bekledik; derken açıldı ve hemen kıbleye dönüp ellerini kaldırdı: ‘Ey Rabbim! Artır, eksiltme; ikram et, bizi küçük düşürme; bize ver, mahrum etme; bizi tercih et, bizim üzerimize başkalarını tercih etme; bizden razı ol ve bizi memnun kıl’ diye dua etti. Sonra da ‘Bana on ayetindirildi; bunları yerine getiren cennete girecektir’ buyurdu ve bu surenin ilk on ayetini okudu.”(1)

Bir başka rivayette ise Hz. Peygamber’in şöyle buyurduğu nakledilmektedir: “Bana on ayetindirilmiştir ki onların gereğini yerine getirenler cennete girerler.”(2)

Yüce Allah mü’minlerin kurtuluşa ermiş olacaklarını haber vermektedir. Ayetin ilk kelimesi olan قَدْ [kad] edatı “muhakkaklık manası vermekte ve hakkında bilgi verilen konunun mutlak surette gerçekleşmiş olacağını göstermektedir. Kur’an’da bir üslup olarak gelecekte gerçekleşmesi kesin olan olaylar için zaman zaman geçmiş zaman kalıbı da kullanılmaktadır. İşte bu ayette de böyle bir durum söz konusu olduğu için, اَفْلَحَ [efleha] fiili her ne kadar geçmiş zaman kalıbında olsa da vermekte olduğu manası gelecek zamandır.

Surenin ilk grup ayetinde çeşitli özellikleri bağlamında haklarında bilgi verilen müminlerin mahşerde Firdevs cennetine vâris olacakları bildirildiği için, burada sözü edilen “kurtuluş”un mahşerde ödülle buluşturulmak manasına geldiği anlaşılmaktadır. Nitekim Mü’minûn 23:11. ayette konuyla ilgili fiil يَرِثُونَ [yerisûne] şeklinde gelecek zaman kalıbında getirilmektedir.

Burada sözü edilen اَفْلَحَ [efleha] fiili “maksada ulaşmak”, “umduğunu elde etmek”, “hayır içinde bulunmak”, “hayırda sonsuzluk”, “kurtuluşa ermek”, “felaha erişmek”, “selamete ermek”, “huzur bulmak” gibi anlamlar içermekte ve burada sayılan yedi özelliği yerine getirenlerin mutlak surette kurtuluşa ereceğini bildirmektedir.

Bu bağlamda ayet grubunda “ilk” sırada zikredilen özellik “iman” olarak belirlenmiştir. Bundan sonraki ifadeler imanın hayattaki görüntüleri manasında “s alih ameller” şeklinde yorumlanmalıdır. Çünkü En‘âm 6:158’de imanda hayır kazanmak”tan söz edilerek, sadece iman etmiş olmanın kişiyi kurtarmayacağı anlaşılmaktadır. Zaten Nisâ 4:18 ve Yûnus 10:90-91’de verilen bilgiler de bu istikamettedir.

Ayette geçen الْمُؤْمِنُونَ [el-mü’minûne] kelimesi gereği, kurtuluşa erebilmek için öncelikle mümin olmanın zorunlu olduğu görülmektedir. Çünkü bir davranışın anlamlı ve geçerli olması onun inanarak yapılmasına bağlıdır. Buradan bakıldığında imanın bütüncül bir kavram olduğu ve bütün davranışların doğru isimlendirilmesine vesile olduğu ifade edilmelidir.

Bir inancın “iman” adını alabilmesi, birtakım davranışlarla desteklenip ispat edilmesine bağlıdır. Çeşitli ayetlerde beyan edildiği gibi, kişiyi kurtaracak olan şey “imanlı olarak yapacağı salih ameller yani fedakârlıklar”dır. Pek çok ayette olduğu gibi, yorumunu yapmakta olduğumuz ayet grubunda da bu nedenle çeşitli fiillere ve fedakarlı klara veya duyarlılıklara yer verilmektedir.

Bakara 2:3’te geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, [e-m-n] kökünden gelen kelimelerin “emanet”, “emniyet”, “korkusuzluk”, “güven”, “güvende olmak”, “güven vermek” anlamlarına gelebilecek pek çok kullanım örneği Kur’an’da mevcuttur. Demek ki iman sadece “inanmak”la sınırlı değildir; buna ilave olarak “güvenmek”, “güvende olmak” ve “güven vermek” manalarını da anlamları arasında barındırmaktadır.

Bütün anlamlardan hareketle, mümin hakkında şu tanımı yapabiliriz: Mümin, “inanılması gereken bütün değerlere inanan, inandığı bütün değerlere güvenen, kendisini güvende hisseden ve etrafına güven veren insan” olmalıdır. Kelimenin yapısı bu tanımı yapmayı zorunlu hale getirmektedir.

Dipnotlar

• 1-) Tirmizi , Tefsîru Sure -i Mü’minûn, 1; Ahmed b. Hanbel, I, 34. 2-) Semerkandi , age ., II, 494.