Tâhâ Suresi

Mekke’de risaletin 6. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 135 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki طٰهٰ tâhâ kelimesinden alan Tâhâ sûresi, inişe göre 44, resmî sıralamada ise 20. sûredir. Tâhâ sûresi, resmî sıralamada öncesinde yer alan Meryem sûresiyle yakın anlam ilişkisine sahiptir. İki sûrenin ilk benzeştiği nokta başlarında Mukatta‘a harfleri bulunmasıdır. Tâhâ sûresinin 9-98. ayetleri arasında Hz. Musa’nın kıssası yer almakta, bu yönüyle sûre Meryem suresinin Hz. Musa ve Hz. Harun’dan söz eden 51-53. ayetlerinin adeta açılımı durumundadır. Bunun dışında her iki surede de kıyâmet-âhiret sürecinden söz edilmesi, vahye dikkat çekilmesi, müminlere vaadedilen cennet ile inkârcıların akıbeti olan cehennemden bahisler yer alması her iki surenin konu birlikteliğinin örneklerindendir.

Tâhâ sûresi, Hz. Musa-Hz. Harun ve Firavun kıssasının en geniş anlatıldığı sûredir. Bu genel konu dışında vahyin indiriliş gayesine dikkat çeken ve kaynağının Yüce Allah olduğu bildirilen bir mesaj ile başlayan bu sûrede vahiyden yüz çevirmenin dünya ve ahiretteki sonuçları üzerinde durulmaktadır. Genel kabule göre ilk grup ayetinin Hz. Ömer’in Müslüman oluşuyla ilişkilendirildiği bilinmektedir.

15. âyetten itibaren, genelde ibadetlerin, özelde namazın kılınma gerekçesi üzerinde durulmakta, Son Saat’in gerçekleşme zamanının gizlendiği beyan edilmektedir. Bu arada Hz. Musa’nın gönül ferahlatıcı duası hatırlatıldıktan sonra fedakâr bir anne portresi çizilmekte, Yüce Allah’a güvenin nasıl güzel sonuçlar getireceği insanlara öğretilmek istenmektedir. Bu sûrede gerek Hz. Musa ve Firavun, gerekse Hz. Âdem ve İblis ile ilgili kıssalarda aslında evrensel anlamda bir mümin-kâfir karşılaştırılması yapılmaktadır. Mekkî sûrelerin genel özelliği olarak ahireti inkâr edenlere Son Saat ve kıyâmetle ilgili hatırlatmalarda bulunulmaktadır.

72. âyetten itibaren, hakikate karşı Firavunca savrulan tehditlerin karşısına her zaman yiğitlerin çıkacağının örneği Hz. Musa’nın yanında yer alan büyücülerle verilmektedir.

124. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın zikrinden yüz çevirenlere dünyada dar bir hayat verileceği, âhirette ise bunların kör olarak diriltilecekleri, onların nimetlerden ve huzurdan yoksun bir şekilde azapta unutulacakları haber verilmektedir.

131. âyetten itibaren, müşriklerin sözlerine karşı sabırlı olması Hz. Peygamber’e emredilmekte, namaz vakitlerine dair bilgiler verilmekte, ibadete devamın önemine dikkat çekilmekte, dünya nimetlerine fazla itibar etmemek gerektiği üzerinde durulmakta, âhiret nimetlerinin çok daha hayırlı ve kalıcı olduğu bildirilmektedir.

ııı. (13-14. Ayetler): Tevhid, İbadet ve Namaz Vurgusu

وَاَنَا۬ اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحٰى اِنَّن۪يٓ اَنَا۬ اللّٰهُ لَآ اِلٰهَ اِلَّآ اَنَا۬ فَاعْبُدْن۪ي وَاَقِمِ الصَّلٰوةَ لِذِكْر۪ي “Seni (elçi olarak) ben seçtim. Vahyedilmekte olanı dinle! Şüphesiz ki ben -evet ben- Allah’ım. Benden başka ilah yoktur. Bana kulluk et ve beni hatırlamak için namazı kıl!”

Buradaki وَاَنَا۬ [ve ene] zamiri “ve ben”; اخْتَرْتُكَ [ıhtertüke] ifadesi “seni seçtim”; فَاسْتَمِعْ [fe’stemi‘] emri “dinle, kulak ver”; لِمَا يُوحٰى [limâyûhâ] ifadesi “(sana) vahyedilen şey e, vahyedilmekte olana”; اِنَّن۪يٓ اَنَا۬ ۬ [innenî ene] ifadesi “muhakkak ki sadece benim ben”; اللّٰهُ [allâhu ] kelimesi “Allah’ım”; لَآ اِلٰهَ [lâ ilâhe ] ifadesi “hiçbir ilah yoktur, ilah olmayan (tek Allah’ım)”; اِلَّآ اَنَا [illâ ene] istisnası “benden başka”; فَاعْبُدْن۪ي [fa‘büdnî] emri “öyleyse bana kulluk et”; وَاَقِمِ [veekım] emri “ve ikame et, yerine getir, kıl”; الصَّلٰوةَ [es-salâte] kelimesi “namaz ı”; لِذِكْر۪ي [ li zikrî] tamlaması ise “beni anmak için, beni hatırlamak için, benim hatırlamam için” demektir.

Burada Hz. Musa’ya yönelik ilk bildirimlerin bir grubu gündeme getirilmektedir.

1. وَاَنَا۬ اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحٰى “Seni (elçi olarak) ben seçtim. Vahyedilmekte olanı dinle!” Yüce Allah Hz. Musa’ya hitap etmekte, önce onu peygamber olarak seçtiğini beyan etmekte, ardından kendisine yönelik ilk mesajını bildirmektedir. Bu ayetteki ifade, 11. ayetteki [nûdiye] edilgen fiiliyle ilgili devam eden cümlelerde olduğu için, Yüce Allah’ın Hz. Musa’ya görünerek konuşmadığı, bir sesle ona nida edildiği unutulmamalıdır.

Yüce Allah, surenin 9-23. ayetlerinde Hz. Musa’nın kıssasına dair bilgiler vermekte, mukaddes vâdide bulunma adabını kendisine hatırlatmakta, tevhid, ibadet, namaz, Son Saat, haktan alıkonulma girişimlerine itibar etmemesi vs. konularda kendisine yönelik bildirimlerine kulak vermesini istemektedir.

Daha sonra Hz. Musa’nın elindeki asa ile ilgili çeşitli bildirimlere yer verilmekte, asanın bir yılana dönüştürülmesi ve sonrasında yaşananlar gündeme getirilmekte, nihayet [yed-i beydâ] denilen “el mucizesi” ile konu bitirilmektedir.

a) وَاَنَا۬ اخْتَرْتُكَ “Seni (peygamber olarak) Ben seçtim.” “Seçmek, tercih etmek” anlamına gelen اخْتَرْتُ [ıhtertü/ıhtâra] fiili bu ayette “peygamber olarak seçmek” demektir.

Çeşitli ayetlerde de belirttiğimiz üzere, peygamberlik kurumu [vehbî]dir, yani Yüce Allah’ın seçiminin sonucudur; [kesbî] değildir, çalışmakla elde edilemez. Peygamber olacak kişiler önceden hidayet üzere oldukları gibi, risalet sonrasında da insanları dosdoğru yola rehberlik etmekle yükümlü tutulmuşlardır. A‘râf 7:144’te Yüce Allah’ın mesajlarını ve kelamını bütün insanlara ulaştırması için Hz. Musa’nın seçilmesi ve yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de Hz. Musa’nın peygamber olarak görevlendirilmesi gündeme getirilmektedir.

b) فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحٰى “Artık (sana) vahyedilmekte olana kulak ver!” Bu emir, Hz. Musa’ya risalet verilişinin ilk cümlelerini oluşturuyor diyebiliriz. Belli ki, bu emirle Hz. Musa vahye muhatap kılınmış ve onun nübüvvetle birlikte risalet görevi de başlatılmış olmalıdır. Maksat, Yüce Allah tarafından verilecek emirlere riayet ve yasaklardan kaçınma prensibinin hatırlatılmasıdır.

Bu cümleden güne dair sonuç anlamında şöyle bir şey söyleyebiliriz: Bu emir, din adına vahye kulak verilmesi, onun ilkelerine mutlak surette itaat edilmesi gerektiğini içerdiği gibi, vahye can kulağıyla itibar edilmesinin vahyin ilk şartı olduğunu da göstermektedir. Vahyi yokmuş gibi görmemek, hayatın her alanında onu merkeze almak vahyin gönderiliş gayesidir. Şimdilerde olduğu gibi, vahyin hayatımızda olup olmadığının net çizgilerle ortaya konulmadığı görüntülerden uzaklaşmak çok büyük bir önem arz etmektedir.

2. اِنَّن۪يٓ اَنَا۬ اللّٰهُ لَآ اِلٰهَ اِلَّآ اَنَا۬ فَاعْبُدْن۪ي وَاَقِمِ الصَّلٰوةَ لِذِكْر۪ي “Şüphesiz ki ben -evet ben- Allah’ım. Benden başka ilah yoktur. Bana kulluk et ve beni hatırlamak için namazı kıl!” Bu ayette önce tevhid vurgulanmakta, ardından ibadet ve bu bağlamda namazın önemi dile getirilmektedir.

a) اِنَّن۪يٓ اَنَا۬ اللّٰهُ لَآ اِلٰهَ اِلَّآ اَنَا ۪ “Şüphesiz ki ben -evet ben- Allah’ım. Benden başka ilah yoktur.” Bu cümle Tâhâ 20:12. ayette yer alan “Ben senin Rabbinim” sözünün açılımı ve Neml 27:9 ile Kasas 28:30’un değişik bir ifadesidir. İhlâs suresinin ilk ayetinde yer alan tevhid vurgusu bu ayette daha açık ifadelerle beyan edilmektedir. Ayetin başındaki [inne] edatı manayı kuvvetlendirdiği gibi, [la ] … [illâ] kullanımı da bir vurgu içermektedir. Dolayısıyla Yüce Allah’ın tek olduğu, O’ndan başka hiçbir ilâhın bulunmadığı ifade edilmektedir.

b) فَاعْبُدْن۪ي وَاَقِمِ الصَّلٰوةَ لِذِكْر۪ي “(O halde) bana kulluk et ve beni hatırlamak için namazı kıl!” Bu ifade yaratılışın gayesinin “Allah’a kulluk” olarak belirlendiğini, ayrıca ibadetlerin bir gayeye uygun olarak yapılması gerektiğini göstermektedir.

ı. فَاعْبُدْن۪ي “O halde bana kulluk et!” Zâriyât 51:56’daki vurgulu ifade insanların ve cinlerin yaratılış gayesini “Allah’a kulluk etmek” şeklinde ortaya koyarken, Furkân 25:77’de gerekçe “Allah’a dua etmek” diye belirlenmektedir. Ayrıca Hûd 11:119’da bu durum “merhametin tecellisi” olarak zikredilmekte, İnsân 76:2 ve benzer ayetlerde(47) geçtiği üzere “imtihan edilmek” şeklinde ilan edilmektedir. Bu dört gerekçe biraz daha yakından incelendiğinde maksadın “Yüce Allah’a kulluk” olduğu anlaşılmaktadır.

Sadece insanların değil, bütünüyle mahlûkatın yaratılışının elbette bir amacı vardır.(48) Hiçbir şey bâtıl,(49) anlamsız(50) ve oyun olsun diye yaratılmamıştır.(51)

Nahl 16:36’da beyan edildiği gibi, Kur’an’da bütün peygamberlerin tebliğ ilkeleri sayılırken Yüce Allah’a tevhid üzere imanın yanıbaşında O’na kulluk edilmesi emri yer almaktadır. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette bu noktada Hz. Musa’dan bir örnek verilmektedir. Müslümanlar olarak her namazın her rekâtında okuduğumuz Fâtiha’da sadece Yüce Allah’a ibadet ettiğimizi ve sadece O’ndan yardım istediğimizi söylememizdeki amaç da bu duyarlılığın ifadesidir.

Hz. Musa’ya yöneltilen bu emrin öğrettiği husus Yüce Allah’tan başkasına kulluk edilmemesidir. Böylece insanlık tarihi kadar eski olan ve bütün insanlığa hitap içeren “Sizi yaratan Rabbinize kulluk edin”(52) emri bir daha tekrarlanmış olmaktadır.

Bu emrin öncesinde yer alan tevhid içerikli imandan sonra kulluğun gelmesi, “iman ve salih amel” birlikteliğinin şart olduğunun bir göstergesidir. [Hâlık] yani yaratıcı tek olduğuna göre, [ma‘bûd] yani kendisine kulluk edilmesi gereken de tek olmalıdır. Nasıl ki ilâh kavramı parçalanma kabul etmezse, kulluk da başkalarıyla paylaşılamaz, parçalanamaz. Anneler çocuklarını başkalarıyla paylaşmadıkları gibi, Yüce Allah da ilâhlığını paylaşmamaktadır. Allah tek ilâh(53) olduğuna göre, kulluğun adresi de tek olmak zorundadır.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayette özellikle vurgulanan husus budur ve bu husus insanlık tarihi kadar eskidir. Bütün peygamberlerin yaşayıp tebliğ ettiği ortak değer inançta da kullukta da tevhiddir. Yüce Allah’a ortak koşmak nasıl ki inançta şirk ise, başkasına kulluk veya kullukta aracılık yapmak da ibadette şirktir.

ıı. وَاَقِمِ الصَّلٰوةَ لِذِكْر۪ي “Beni anmak için namaz kıl!” Bu cümle “Benim seni anmam için namaz kıl, bana yönel” şeklinde de anlaşılabilir. Bu cümle hakkında birkaç hususa değinmek gerekmektedir.

Bakara 2:3’te de ele aldığımız üzere, ayetteki emir, [ekım] kelimesiyle geldiği ve konu da [salât] diye belirlendiği için, bu ifade teknik ve özel bir kullanım olması nedeniyle “namaz kılmak” manasına gelmektedir. “Allah’ın şanını yüceltmek, bu iş için tüm destek ve çabayı seferber etmek, kararlılık, devamlılık ve duyarlılık göstermek” elbette bir kulluk bilinci göstergesidir. Ancak kulluk bilincinin zirvesi demek olan “namazı ikâme etmek” bütün bu hassasiyetlerin en güzel ifade biçimidir.

Namaz ibadeti Hz. İbrahim’le ilişkilidir. Bakara 2:125. ayet şöyledir: “Biz, Beyt’i (Kâbe’yi) insanlara toplanma yeri ve güven (mekânı) kıldık. Siz de İbrahim’in makamından bir namaz yeri edinin (orada namaz kılın). İbrahim ve İsmail’e ‘Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için evimi temiz tutun’ diye emretmiştik.”