İsrâ Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 111 âyetten oluşan, adını birinci âyette geçen “gece yürütmek” anlamındaki اَسْرٰى esrâ/isrâ’ kelimesinden alan İsrâ’ sûresi, inişe göre 68, resmî sıralamada ise 17. sûredir. 2-8 ve 101-104. âyetlerinde ele alınan konu gereği bu sûreye Benî İsrâil sûresi de denmektedir.

İsrâ’ sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Nahl sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de kâinat kitabının âyetlerinden söz edilmekte (İsrâ’ 13; Nahl 10-16), öldükten sonra diriltilmeyi inkâr edenler kınanmakta (İsrâ’ 49-51; Nahl 38), şeytanın insanları etkilemeye çalışacağı (İsrâ’ 62-65; Nahl 98-100), Yüce Allah’a çocuk isnadının korkunç bir hata oluşu (İsrâ’ 40; Nahl 56-60), Allah’a ortak koşan müşriklerin şirkinden O’nun yüce ve münezzeh olduğu (İsrâ’ 43; Nahl 1) gibi konular iki sûrenin ortak içerikleri arasında yer almaktadır. İsrâ’ sûresi, isrâ’ denen olayı ifadeyle başlamakta, İsrailoğullarının nankörlüğüne dikkat çekilmekte, Kur’ân’ın tek gerçek yola ileticiliğine, mahşerde yaşanacak hakikatlere gönderme yapılmaktadır.

22. âyetten itibaren, tevhid vurgusu başta olmak üzere, ana-babaya iyilikten Yüce Allah’a çocuk isnadının korkunç bir hata oluşuna varıncaya kadar pek çok prensip gündeme getirilmektedir. Daha sonra kâinattaki bütün mahlûkatın Yüce Allah’ı tesbih ettiği, öldükten sonra diriltilmeyi inkâr edenlerin hatalı inanışları, mucize beklentilerinin reddediliş gerekçeleri ele alınmaktadır.

61. âyetten itibaren, Hz. Âdem için İblis’in secdeden kaçınması, sonrasında insanları saptırmaya çalışacağını söylemesi, Yüce Allah’ın insanlara pek çok ihsanı ve ikramı dile getirildikten sonra, müşriklerin Hz. Peygamber’i rahatsız etmeye çalışmaları ve sonrasında onlara verilen cevaplar ele alınmaktadır.

78. âyetten itibaren, namaz ibadeti, gece Kur’ân okuyuşları, vahyin inançsızlıklara karşı şifa oluşu, ruhun insan idrakini aşan yönü ile insanların ve cinlerin Kur’ân’ın bir benzerini getiremeyecekleri bilgisi ifade edilmektedir.

90. âyetten itibaren, muhatapların Hz. Peygamber’den sıra dışı beklentileri ve bunlara verilen cevaplar, mahşeri inkâr edenlerin oradaki diriltiliş biçimi ile Yüce Allah’ın kudretine dair bilgilendirmeler gündeme getirilmektedir.

100. âyetten itibaren, İsrailoğullarına verilen dokuz delil ile Firavun’un Hz. Mûsâ’yı suçladığı cümlelere yer verilmekte, vahyin peyderpey okunması gerekliliği ile ona gönül verenlerin ayırt edici hassasiyetleri beyan edilmektedir.

Sûrenin sonunda ise Yüce Allah’ın hamde layık yegâne kudret oluşu, çocuk edinmediği, yaratmada ortağının bulunmadığı, acizliğe düşmediği, bu yüzden de yardımcıya ihtiyaç hissetmediği dile getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 101-111. ayetlerinde Hz. Musa’yı, İsrailoğullarını ve Firavun’un tutumunu ele almakta, sonrasında vahyin indirilişinin amacı olduğunu beyan etmekte, muhataplara aktarılma biçimi hakkında bilgi vermekte, vahye inanmayanların karşısında inananların bulunduğunu ve onların örnek tutumlarını dile getirmektedir.

ııı. (107-109. Ayetler): Duyarlı İnsanların Teslimiyeti

قُلْ اٰمِنُوا بِه۪ٓ اَوْ لَا تُؤْمِنُوا اِنَّ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِه۪ٓ اِذَا يُتْلٰى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَآ اِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَيَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَز۪يدُهُمْ خُشُوعًا “De ki: ‘Siz ona ister inanın, ister inanmayın! Şüphesiz ki daha önce kendilerine ilim verilenlere (Kur’an) okununca yüz üstü secdeye kapanırlar. Rabbimizi tesbih ederiz (yüceltiriz) ki O’nun vaadi mutlaka yerine getirilmiştir.’ derler. (Kur’an okumak) onların saygısını artırmış bir şekilde ağlayarak yüzüstü yere kapanırlar.”

Buradaki قُلْ [kul] emri “de ki”; اٰمِنُوا [âminû] emri “(ister) iman edin”; بِه۪ٓ [bihî] emri “ona”; اَوْ لَا تُؤْمِنُوا [evlâ tü’minû] emri “veya (isterseniz) inanmayın”; اِنَّ الَّذ۪ينَ [innellezîne] ifadesi “şu kimseler ki”; اُو۫تُوا [ûtû] edilgen fiili “onlara verildi”; الْعِلْمَ [el-‘ılme] kelimesi “ilim, bilgi”; مِنْ قَبْلِه۪ [min kablihî] ifadesi “ondan önce”; اِذَا يُتْلٰى [izâyütlâ] edilgen fiili “tilavet edildiği, aktarıldığı zaman”; عَلَيْهِمْ [‘aleyhim] ifadesi “onlara”; يَخِرُّونَ [yahırrûne] fiili “kapanırlar”; لِلْاَذْقَانِ [li’l-ezkâni] ifadesi “çeneleri üzere”; سُجَّدًا [sücceden] sözcüğü “secdeler halinde”; وَيَقُولُونَ [veyekûlûne] fiili “ve derler ki”; سُبْحَانَ رَبِّنَا [sübhâne rabbinâ] tamlaması “Rabbimizi tenzih ederiz”; اِنْ كَانَ [in kâne ] fiili “(şöyle) olmaktadır, (şöyle)dir”; وَعْدُ رَبِّنَا [va‘dü rabbinâ] tamlaması “bizim Rabbimizin vaadi”; لَمَفْعُولًا [lemef‘ûlen] kelimesi “elbette yapılmış(tır), yerine getirilmiş (tir)”; وَيَخِرُّونَ [veyahırrûne] fiili “ve yine kapanırlar”; لِلْاَذْقَانِ [li’l-ezkâni] ifadesi “çeneleri üzere”; يَبْكُونَ [yebkûne] fiili “ağlayarak”; وَيَز۪يدُهُمْ [veyezîdühum] fiili “ve onları arttırır”; خُشُوعًا [huşû‘an] kelimesi ise “derin saygı bakımından” demektir.

Burada inkârcılara gözdağı verilmekte, ilim sahibi kişilerin ise Yüce Allah’ı tesbih ederek vahiy karşısındaki saygılı tutumları gündeme getirilmektedir.

1. قُلْ اٰمِنُوا بِه۪ٓ اَوْ لَا تُؤْمِنُوا اِنَّ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِه۪ٓ اِذَا يُتْلٰى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ سُجَّدًا “De ki: Siz ona ister inanın, ister inanmayın! Şüphesiz ki daha önce kendilerine ilim verilenlere (Kur’an) okununca çeneleri üzere (yüz üstü) secdeye kapanırlar.” Yüce Allah bu ayette iki hususa dikkat çekmektedir.

a) قُلْ اٰمِنُوا بِه۪ٓ اَوْ لَا تُؤْمِنُوا “De ki: Siz ona ister inanın, ister inanmayın!” Yüce Allah bu ayette Hz. Peygamber’e ve müminlere moral kazandırmakta, inkârcılara ise gözdağı vermeyi amaçlamaktadır. İsrâ 17:90-93. ayetlerinde açıkladığımız üzere, Hz. Peygamber’den sıra dışı şeyler, yani mucizeler bekleyenlere tek mucize olarak Kur’an sunulmaktadır. Artık isterlerse inanırlar; istemezlerse de sonuçlarına katlanmayı göze alarak inanmazlar. Yüce Allah hiç kimsenin imanına muhtaç değildir.

Lokmân 31:12’de de beyan edildiği gibi “Her kim şükrederse kendi lehine şükretmiş olur; nankörlük edenler de bilsinler ki Allah gerçek zengin olandır; övgüye de layık olandır.” Benzer bir ifade Zümer 39:7’de şu şekilde geçmektedir: “Eğer nankörlük ederseniz şüphesiz Allah siz(in imanınız)a muhtaç değildir. Fakat kulları için küfre razı olmaz. Eğer şükrederseniz sizin için ona razı olur.”

Yorumunu yapmakta olduğumuz İsrâ suresinin 15. ayetinde şöyle buyurulmaktadır: “Kim doğru yolu seçerse, bunu sadece kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de şaşkın olursa, kendi zararına şaşmış olur.” Benzerleri Yûnus 10:108, Neml 27:92 ve Zümer 39:41’de yer alan bu ifadede verilmek istenen mesaj, “sorumluluğun şahsî olduğu”nu beyan etmektir.

Ayrıca Bakara 2:134, 141, 286, Fussilet 41:46 ve Câsiye 45:15 gibi ayetlerde de sorumluluğun şahsiliği hususunda konuya dair bilgiler verilmektedir. Bu bağlamda hidayetin ve dalaletin fayda ve zararının bunları seçen insanoğluna yönelik olduğunu ve özellikle bu tercihlerin Yüce Allah’a yararının da zararının da olamayacağını bildirmektir.

İnkârcı muhataplar özelinde şu husus asla unutulmamalıdır: Müşriklerin veya inkârcıların Hz. Peygamber’e indirilen bu son vahye inanıp inanmamaları Kur’an’ın hak kitap olduğuna dair hiçbir şekilde belirleyici değildir. Kur’an’ın hak kitap olduğu kaynağıyla sabittir. İnkârcıların veya bütünüyle insanların vahye iman etmeleri kendi şereflerini arttırır; yoksa onların imanlarının vahyin doğruluğunu ispat hususunda herhangi bir katkısından söz edilemez. Müşriklerin inanmaması ise vahyin değerinden herhangi bir şey kaybetmeye neden olamaz. Vahye iman edenlerin şeref ve itibarı artar; inkâr edenlerin ise ziyanı ve kaybı katlanır.

b) اِنَّ الَّذ۪ينَ اُو۫تُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِه۪ٓ اِذَا يُتْلٰى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ سُجَّدًا “Muhakkak ki ondan (Kur’an’dan) önce kendilerine ilim verilenlere (bu Kur’an) okununca derhal çeneleri üzere (yüz üstü) secdeye kapanırlar.” Yüce Allah Mekkeli müşriklerin inanmamalarının kendisi ve vahiy açısından sorun teşkil etmeyeceğini beyan ettikten sonra, Kur’an gelmeden önceki ilahi mesajları izleyen ve kendilerine ilim verilenlerin bu vahiy karşısında yere kapandıklarını bildirmektedir. Ayette sözü edilenlerin Zeyd b. Amr b. Nufeyl, Varaka b. Nevfel ve Abdullah b. Selâm olduğu bildirilmektedir.(687) Esasında kitap ehlinden insanların bu son vahye inandıkları hususunda başka ayetler de vardır.(688)

Kur’an vahyedilmeden önce Mekke ve civarında bulunan kitap ehli kimselerin Kur’an’ın ilahi kaynaklı olduğunu anladıkları ve hemen secdeye kapandıkları beyan edilmektedir. Burada geçen يُتْلٰى [yütlâ] edilgen fiili “okunup aktarılmak” manasına gelmektedir. Bu kelimenin edilgen fiil kalıbında Kur’an’da [yütlâ] ve [tütlâ] şeklinde 23 kullanımı vardır. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de olduğu gibi bunların bir kısmı olumlu içeriktedir;(689) ancak çoğunluğu inkârcıların vahye karşı olumsuz tavrını ortaya koymaktadır.(690)

Vah iy kendilerine aktarılan bu duyarlı kişilerin tavrı يَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ سُجَّدًا cümlesiyle ifade edilmektedir. Bu cümle “yüzüstü kapanıp secde etmek, yüzüstü yere kapanmak, çeneleri üzerine yere kapanmak” gibi anlamlar vermektedir. İsrâ 17:109 ve Yâsîn 36:8’de de geçen ال ْاَذْقَان [el-ezkân] kelimesi [zekan] kelimesinin çoğuludur. Bu kelime her ne kadar “çeneler”(691) manasına gelmekteyse de, maksadın “yüzüstü secdeye kapanmak”(692) olduğu da elbette dile getirilebilir. Bu ifade tıpkı Secde 32:15’te geçen ve “secdeye kapanırlar” manasına gelen cümle gibi derin bir saygı, teslimiyet ve iman ifade eder.

Kitap ehlinden olan bu duyarlı kişilerin Kur’an vahyi karşısındaki tutumu ve elde ettikleri hassasiyet bağlamında Kasas 28:52-55’te şöyle buyurulmaktadır:

“Ondan ( Kur’an’dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz ona (Kur’an’a) inanırlar. Kendilerine (Kur’ân) okunduğu zaman ‘Ona iman ettik. Çünkü o, Rabbimizden gelen gerçektir. Esasen biz daha önce de Müslümanlar idik’ derler. İşte bunlara (inanan kitap ehline), sabretmelerinden ötürü ödülleri iki defa verilecektir. Bunlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler. Onlar, boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirip ‘Bizim işlerimiz bize, sizin işleriniz size. Size selâm olsun. Bizim kendini bilmezlerle işimiz olmaz’ derler.”

Bu ayetlerde de dile getirildiği gibi, vahyin Yüce Allah katından olduğunu bilip ona iman etmek bu bağlamda kitap ehlinden olup iman edenlerin ilk özelliği olarak verilmektedir. Bu konuda Mâide 5:83-84’teki bilgiler mutlak surette hatırlanmalıdır. Muhatap kılındıkları vahyin Yüce Allah’tan gelen gerçek olduğuna inanmak için onu daha önce haber veren bir bilgiye ihtiyaç vardır. Bu noktada ellerinde bulunan kutsal metinlerde Kur’an ve Hz. Muhammed’le ilgili bilgilerin bulunduğu ve her iki metnin de ortak noktalar içerdiğini söylemek hatalı olmasa gerektir. Bu arada En‘âm 6:19’da “kendilerine kitap verilenlerin Hz. Peygamber’i kendi çocuklarını tanıdıkları gibi tanımakta oldukları” beyan edilerek aynı hakikate dikkat çekilmiş olmaktadır.

Kitap ehlinden olup vahye iman etmesi istenenlerin durumu hakkında Hadîd 57:28-29’da da şöyle buyurulmaktadır:

“Ey iman edenler! Allah’a karşı muttaki (duyarlı) olun ve Rasûlü’ne de inanın ki O, size rahmetinden iki kat versin ve size ışığında yürüyeceğiniz bir nûr lütfetsin; sizi bağışlasın. Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. Böylece kitap ehli, Allah’ın lütfundan hiçbir şey elde edemeyeceklerini bilsinler. Lütuf bütünüyle Allah’ın elindedir, onu dilediğine bahşeder. Allah, büyük lütuf sahibidir.”

Bu mesajlarla uyumlu olacak şekilde Âl-i İmrân 3:110’da “kitap ehlinin içinden iman edenlerin bulunduğu, ancak çoğunun yoldan çıktığı” bildirilmektedir. Ayrıca yine Âl-i İmrân 3:113-115’te de şu bilgilere yer verilmektedir:

“Hepsi bir değildir; ehl-i kitap içinde istikamet sahibi bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah’ın ayetlerini okurlar. Onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten menederler; hayırlı işlere koşuşurlar. İşte bunlar iyi insanlardandır. Onların yaptıkları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takvâ sahiplerini çok iyi bilir.”

Kitap ehlinin hem kendilerine, hem de Hz. Peygamber’e indirilen vahiyle ilgili durumları bağlamında Âl-i İmrân 3:199’da şöyle buyurulmaktadır:

“Ehl-i kitaptan öyleleri var ki, Allah’a, hem size indirilene, hem de kendilerine indirilene tam bir samimiyetle ve Allah’a boyun eğerek iman ederler. Allah’ın ayetlerini az bir paraya satmazlar. İşte onlar için Rableri katında ecirleri vardır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk olandır.” İşte bu ve benzer ayetler kitap ehlinin hepsinin bir olmadığını, içlerinde iyilerin de bulunduğunu açıkça göstermektedir.

2. وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَآ اِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا “(Onlar) ‘Rabbimizi tesbih ederiz (yüceltiriz) ki O’nun vaadi mutlaka yerine getirilmiştir.’ derler.” Bu cümleyi hâl cümlesi olarak yorumlamak gerekir. Buna göre Yüce Allah kitap ehlinden duyarlı kişilerin vahye karşı teslimiyetçi ve mümince tavrını beyan etmek üzere, onların vahiy karşısında eğilirken dile getirdikleri sözlerini de aktarmaktadır. Söylediklerine bakıldığında öncelikle “Yüce Allah’ı tesbih ettikleri, yani O’nun yüceler yücesi olduğunu beyan ettikleri”, ardından da “Rablerinin vaadinin gerçekleşmiş olduğunu itiraf ettikleri” görülmektedir.

a) Tesbihin anlamı hakkında Bakara 2:30’da açıklamalarda bulunduğumuz için burada aynı şeyleri tekrarlamak istemiyoruz. Şu kadarını söylemekle yetineli m: Burada tesbih aslında tenzihtir; yani Yüce Allah’ı eksikliklerden münezzeh ve uzak tutmaktır.

Bağlam gereği düşünüldüğünde Mekkeli müşriklerin şirk içerikli tutumları, Yüce Allah’a çocuk isnadı, mahşerdeki diriltilmeyi inkâr gibi konular onların olumsuz tavırlarının bir göstergesiydi. İşte kendilerince Yüce Allah’a yakıştırmalarda bulunmaları kitap ehlinin duyarlı kişileri tarafından eleştirilmekte ve Yüce Allah’ın onların yakıştırmalarından münezzeh ve uzak olduğunu beyan etmiş olmaktadırlar.(693)

b) “Yüce Allah’ın vaadi” denince de akla şu gelir: Belli ki kitap ehlinden olup vahye iman eden bu kişiler kendi ellerinde bulunan ilahi mesajlarda Hz. Peygamber’in geleceğini ve vahiy ile risaletin onunla tamamlanacağını biliyorlardı. Hz. Peygamber’in tebliğ ettiği prensipleri duyunca geleceği müjdelenen peygamberin Hz. Muhammed olduğunu anlamışlardı. En‘âm 6:19’da “kendilerine kitap verilenlerin Hz. Peygamber’i kendi çocuklarını tanıdıkları gibi tanıyacakları” ifadesi ile A‘râf 7:157, Feth 48:29 ve Saff 61:6’daki bilgiler de aynı maksadı ortaya koymaktadır.

“Bu duyarlı kişiler kitap ehlinden oldukları için ayetteki ifadenin Kitab-ı Mukaddes’te Hz. Muhammed’in peygamber olarak çıkışını haber veren bölümlere ve özellikle (Tesniye xviii, 15 ve 18)’e ilişkin bir ima olması mümkündür. Her ihtimali içerecek şekilde Yüce Allah’ın vaadinin gerçekleşmiş olması en geniş anlamıyla O’nun belli bir vahyi indirmesiyle, yani Kur’an’ı vahyetmesiyle ve dolayısıyla insanoğluna, manev i, kültürel ve toplumsal gelişim çizgisinin her adımında yol gösterecek olan bir rehber bahşetmiş olmasıyla ilgili olsa gerektir.”(694)

3. وَيَخِرُّونَ لِلْاَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَز۪يدُهُمْ خُشُوعًا “(Kur’an okumak) onların saygısını artırmış bir şekilde ağlayarak çeneleri üzere (yüz üstü) yere kapanırlar.” Burada kendilerine ilim verilen ve vahyin hak ve hakikat olduğunu anlayanların vahye karşı tutumları gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah kitap ehlinden olan bu yiğitlerin Kur’an karşısındaki duyarlı tutumlarını beyan bağlamında ağlayarak yere kapandıklarını ifade etmektedir. Kur’an’ın hak kitap olduğunu anlayanların tutumu böyle olmalıdır. Önceki ayette secdelerindeki boyun büküşe dikkat çekilmişken, bu ayette ağlam aları hatırlatılmaktadır; ifadenin tekrarının amacı bu olsa gerektir.(695)

Konuyla ilgili olarak kitap ehlinden duyarlı insanların vahye karşı samimi ve muhabbetli tutumları Mâide 5:83-84’te şu şekilde beyan edilmektedir: “Rasûl’e indirileni duydukları zaman, tanış çıktıkları gerçekten dolayı gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün. Derler ki: Ey Rabbimiz! İman ettik, bizi (hakka) şahit olanlarla beraber yaz. Rabbimizin bizi iyiler arasına katmasını umup dururken niçin Allah’a ve bize gelen gerçeğe iman etmeyelim?”

Öte yandan vahyin müminler üzerindeki etkisi bağlamında bir başka husus ise onların [huşû‘u]nu, yani saygıyla boyun büküşlerini arttırmasıdır. Kur’an, müminlerin imanlarını arttıran bir değerdir. Konuyla ilgili olarak Enfâl 8:2’de şu bilgiler yer almaktadır: “Müminler ancak, Allah anıldığı zaman yürekleri titreyen, kendilerine Allah’ın ayetleri okunduğunda imanlarını artıran ve yalnız Rablerine dayanıp güvenen kimselerdir.” Herhangi bir sure indirildiğinde müminlerin imanlarının arttığını n beyan edildiği Tevbe 9:124’te verilmek istenen mesaj da aynıdır. Dahası Müddessir 74:31’de kısmen değinilen nokta da budur.

Vahyin etkinliği bağlamında Haşr 59:21’de ise şöyle buyurulmaktadır: “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu, Allah’a derin saygısından dolayı boğun eğerek, parça parça olmuş görürdün. Bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” İşte bu ayet vahyin mümin üzerinde meydana getirmeyi amaçladığı etkiyi en güzel şekilde ortaya koyan ifadelerden birisidir.

Bu arada Zümer 39:23’te de şu ifadeler vardır: “Allah sözün en güzelini, birbiriyle benzeşen ve (hakikatleri) tekrarlanan bir kitap olarak indirdi. Bu (Kitab)ın etkisiyle Rablerine derin saygı duyanların tüyleri ürperir. Sonra hem bedenleri ve hem de gönülleri Allah’ın zikrine (ısınıp) yumuşar. İşte bu (Kitap), Allah’ın dileyeni kendisiyle doğru yola ilettiği hidayet rehberidir. Allah kimi de saptırırsa (sapıklığını onaylarsa) artık ona hiçbir yol gösteren olamaz.”

Vahye gönül vermenin önemini ortaya koyması bakımından arzu edilen düzeyde olmayanlara yönelik olarak uyarı içeren Hadîd 57:16. ayeti de hatırlamak gerekmektedir: “İman edenlerin Allah’ı anma ve O’ndan inen Kur’an sebebiyle kalplerinin ürpermesi zamanı daha gelmedi mi? Onlar daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar. Onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı. Onlardan birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir.”

İşte bütün bu ve benzer ayetlerde ele alınan konular ile yorumunu yapmakta olduğumuz ayette dile getirilen mesele aynı noktada buluşmaktadır. Kitap ehlinden duyarlı kişilerin ortaya koyduğu tutum bir Müslüman tutumudur ve vahye muhatap olanlar bu duyarlı tutumu özenle ortaya koymaya çalışmalıdır.

Dipnotlar

• 687-) Razi, age ., XXI, 69. 688-) Âl-i İmrân 3: 113-114, 199; A‘râf 7: 159; Kasas 2 8: 52-55; Hadîd 5 7: 28-29. 689-) N isâ 4: 127; Mâide 5: 1; İsrâ 17: 107; Meryem 1 9: 58; Hacc 2 2: 30; Kasas 2 8: 53; Ahzâb 3 3: 34. 690-) Âl-i İmrân 3: 101; Enfâl 8: 31; Yûnus 1 0: 15; Meryem 1 9: 73; Hacc 2 2: 72; Mü’minûn 2 3: 66, 105; ‘Ankebût 2 9: 51; Lokmân 3 1: 7; Sebe’ 3 4: 43; Câsiye 4 5: 8, 25, 31; Ahkâf 4 6: 7; Kalem 6 8: 15; Mütaffifûn 8 3: 13.
  • Âl-i İmrân 3/113 A‘râf 7/159 Kasas 28/52 Hadîd 57/28 Nisâ 4/127 Mâide 5/1 İsrâ 17/107 Meryem 19/58 Hacc 22/30 Kasas 28/53 Ahzâb 33/34 Âl-i İmrân 3/101 Enfâl 8/31 Yûnus 10/15 Meryem 19/73 Hacc 22/72 Mü'minûn 23/66 ‘Ankebût 29/51 Lokmân 31/7 Sebe' 34/43 Câsiye 45/8 Ahkâf 46/7 Kalem 68/15 Mutaffifîn 83/13
• 691-) Taberi , age ., XV, 181; Razi, age ., XXI, 69. 692-) Semerkandi , age ., II, 349; Taberi , age ., XV, 180-181; Zemahşeri , age ., II, 672.
• 693-) Taberi , age ., XV, 180.
• 694-) Esed, age ., s. 581’de 131. not.
• 695-) Zemahşeri , age ., II, 672.