Hicr Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 99 âyetten oluşan, adını 80. âyette geçen ve Hz. Sâlih’ın kavminin adı olan الْحِجْر el-hıcr kelimesinden alan Hıcr sûresi, inişe göre 72, resmî sıralamada ise 15. sûredir.

Hıcr sûresi, resmî sıralamada öncesindeki İbrâhim sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Her iki sûrenin de aynı mukatta‘a harfleriyle başlayıp ilahi mesaja dikkat çekilmesi (İbrâhim 1; Hıcr 1) ortak yanlardandır. Ayrıca her iki sûrede de peygamber kıssalarına (İbrâhim 5-17, 35-41; Hıcr 26-84), özellikle Hz. İbrâhim kıssasıyla ilgili bilgilere yer verilmesi (İbrâhim 35-41; Hıcr 51-60), kâinat kitabına yönelik ifadeler (İbrâhim 32-33; Hıcr 16-22), şeytanın insanoğlunu saptırmaya çalışmasıyla ilgili beyanları (İbrâhim 22; Hıcr 39-40) iki sûrenin ortak konuları arasında sayılabilir.

Hıcr sûresi, mukatta‘a harferiyle başlamakta, kâfirlerin pişmanlıklarına yer verilmekte, kâfirlerin bu hayatı anlamsız bir şekilde yaşamakta oldukları, her kavmin belli bir süresinin bulunduğuna dikkat çekilmektedir. Altıncı âyette müşriklerin Hz. Peygamber’e mecnun demeleri sonrasında melek beklentilerine cevap verilmekte, vahyi indiren kudretin onu korumaya da gücünün yeteceği bildirilmektedir.

10. âyetten itibaren, önceki milletlere de peygamberler gönderildiği, kendileriyle alay edildiği, ilâhî sünnetin onlara da uygulandığı, olağanüstülükler görseler de bunun büyü olduğunu söylemiş olacakları bildirilmektedir.

16. âyetten itibaren, göğün süslü yapısı, şeytanların bilgi çalma girişimlerine karşı korunaklılığı, yeryüzünün çeşitli özelliklerle şekillendirilmiş olması, orada insanoğlunun yaşaması için bütün düzenlemelerin yapılması, yağmurun, hazinelerin ve rüzgârların durumu vs. konularda bilgiler verilmekte, diriltenin de öldürenin de nihayet her şeyin sonuna vâris olacak kudretin de Yüce Allah olduğu beyan edilmektedir.

24. âyetten itibaren, insanoğlunun yaratılış süreciyle ilgili bilgiler verildikten sonra, meleklerin durumu ile İblis’in karşı çıkışı ele alınmakta, bu özellikte devam edenler için cehennemin ceza durağı olacağı haber verilmekte, 45. âyetten itibaren bu defa muttakilerin ödüllerine ve Yüce Allah’ın bağışlayıcılığına dair müjdeler verilmektedir.

51. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. İbrâhim, Hz. Lût, Eykeliler ve nihayet sûreye adını veren Hıcr ashabıyla ilgili kıssalara çeşitli boyutlarda yer verilmektedir. 85. âyetten itibaren de göklerin, yeryüzünün ve ikisi arasındakilerin bir anlam ve amaç için yaratıldığı, Hz. Peygamber’e “tekrarlanan yedili” yani bütün Kur’ân’ın vahyedildiği bildirilmektedir.

88. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’in dünyalıklara özenmemesi, müminlere merhamet kanatlarını germesi gerektiği, onun apaçık bir uyarıcı olduğu, dinde ayrılıklar peşinde koşanların bunun hesabını verecekleri, müşriklerden yüz çevirmek gerektiği, alay edenlerin hesabını Yüce Allah’ın göreceği, Hz. Peygamber’in muhatapları nedeniyle yüreğinin daraldığı, tesbih ve secde emrinin devam ettiği ve ölüm gelinceye kadar ibadete devamın zorunlu olduğu beyan edilmektedir.

Yüce Allah, surenin 61-77. ayetlerinde Hz. Lut’un kıssasını gündeme getirmekte, diğer surelerde yer alan kısımlara ilave olarak, kıssanın sadece burada geçen birtakım detaylarına dikkat çekmektedir.

ıı. (68-69. Ayetler): Hz. Lut’un Onlara Uyarısı ve Ricası

قَالَ اِنَّ هٰٓؤُ۬لَآءِ ضَيْف۪ي فَلَا تَفْضَحُونِ وَاتَّقُوا اللّٰهَ وَلَا تُخْزُونِ “(Lut onlara:) ‘Bunlar, benim misafir(ler)imdir; sakın beni utandırmayın! Allah’a karşı [takvâ]lı (duyarlı) olun! Beni rezil etmeyin!’ demişti.”

Ayetteki قَالَ [kâle] fiili “demişti ki”; اِنَّ هٰٓؤُ۬لَآءِ [innehâülâi] ifadesi “muhakkak ki bunlar”; ضَيْف۪ي [dayfî] tamlaması “benim misafir(ler)im(dir)”; فَلَا تَفْضَحُونِ [felâ tefdahûni] emri “beni mahcup etmeyin”; وَاتَّقُوا [vettekû ] emri “takvalı, duyarlı olun”; اللّٰهَ [ allâhe] kelimesi “Allah’a karşı”; وَلَا تُخْزُونِ [velâ tuhzûni] emri ise “ve beni rezil de etmeyin, mahcup etmeyin” demektir.

Burada Hz. Lut’un kavmini davet ettiği duyarlılık cümleleri gündeme getirilmektedir.

1. قَالَ اِنَّ هٰٓؤُ۬لَآءِ ضَيْف۪ي فَلَا تَفْضَحُونِ “(Lut onlara:) ‘Bunlar, benim misafir(ler)imdir; sakın beni utandırmayın!’ demişti.” Hûd 11:78’de geçtiği gibi Hz. Lut azgın ve ahlaksız kavminin kötü niyet ve arzularını sezmiş ve öncelikle kendilerine şöyle bir teklifte bulunmuştu: “Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır (onlarla evlenin); sizin için onlar daha temizdir.” Hz. Lut yanına gelen meleklere karşı çirkin arzular içerisinde bulunan ve bu nedenle de evine gelen kavmine seslenmiş, kızlarını kendilerine teklif etmişti. Benzer bir ifade yorumunu yapmakta olduğumuz ayet grubu içerisinde yer alan hıcr 15:71. ayette de dile getirilmektedir.

Hz. Lut yaptığı uyarılar çerçevesinde kavmine seslenerek yanında bulunanların ona gelmiş misafirleri olduğunu ve onların yanında, dahası onlar sebebiyle kendisini mahcup etmemelerini kendilerinden istemiştir. Ayette yer alan ضَيْف۪ي [dayfî] tamlaması “benim misafir(ler)im” manasına gelmekte ve çoğul manada kabul edilmektedir.(201)

Buradaki لَا تَفْضَحُونِ [lâ tefdahûni] emri ise “beni mahcup etmeyin, beni utandırmayın, bir rezalet çıkararak beni rüsva etmeyin” gibi anlamlar içermektedir. Bu kelimenin sonunda لَا تَفْضَحُون ي ِ [lâ tefdahûnî] şeklinde gizli bir “mütekell im [yâ]”sı bulunduğu ve [kesra] harekeyle yetinildiği için bu [yâ]’nın hazf edildiğini özellikle hatırlamak gerekmektedir. Tercümede “beni” ifadesini kullanmamızın ve [nûn] harfinin kesra harekeli oluşunun sebebi budur.

Esasında misafirlere ikram etmek gerekmesine rağmen, onların bunu yapmamaları bir tarafa, korkunç bir ahlaksızlık planı içerinde bulunup bu doğrultuda hareket etmeleri Hz. Lut’u derinden etkilemiş, son bir çaba göstererek onları uyarma ihtiyacına sevk etmişti. Hz. Lut’un bu uyarıl arda bulunurken ne k adar korkunç bir ızdırap ve sıkıntı içerisinde bulunduğunu anlamak zor olmasa gerektir. Bu nedenle sözlerini şu ifadelerle devam ettirmek zorunda kalmıştı:

2. وَاتَّقُوا اللّٰهَ وَلَا تُخْزُونِ “Allah’a karşı [takvâ]lı (duyarlı) olun! Beni rezil etmeyin! (demişti).” Bu ifadenin bir benzeri Hûd 11:78’de şu şekildedir: “Allah’a karşı duyarlı olun ve misafir(ler)imin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde hiç mi aklı başında bir adam yok!” Hz. Lut kavmine adeta yalvarmış ve yanına gelmiş olan melek misafirlerinin huzurunda kendisini rezil etmemeleri gerektiğini bir kez daha beyan etmişti.

Ayette geçen وَاتَّقُوا اللّٰهَ [ vettekullâhe] ifadesi “Allah’a karşı takvâlı olmak”, “O’nun belirlediği esasları hayata geçirmek”, “O’na karşı duyarlı olmak”, “O’nun istediği gibi hayatı yaşamak”, “sorumlu davranmak”, “sorumluluğunu bilmek”, “çok hassas davranmak” gibi manalar içermektedir.

Buradaki وَلَا تُخْزُونِ [velâ tuhzûni] ifadesi de “beni rezil rüsva etmeyin”, “beni mahcup etmeyin”, “beni küçük düşürmeyin” demektir.(202) Önceki ayette geçen لَا تَفْضَحُونِ [lâ tefdahûni] ifadesinde olduğu gibi buradaki لَا تُخْزُونِ [lâ tuhzûni] ifadesinin aslı da لَا تُخْزُون ى ِ [lâ tuhzûnî] şeklindedir; yani kelimenin sonunda gizli “mütekellim [yâ]”sı var kabul edilmektedir ki bu nedenle [nûn] harfinin harekesi [kesra]dır, esredir.

Hz. Lut yanına gelen meleklerle ilgili çirkin düşünceler içinde bulunan bu sapkınları son bir kez daha uyarmış olmasına rağmen onların cevabı olumsuz olmuştu. İşte devam eden cümledeki ifadeler bunun bir delilidir.

Dipnotlar

• 201-) Semerkandi , age ., II, 271.
• 202-) Semerkandi , age ., II, 169; Taberi , age ., XII, 85; Zemahşeri , age ., II, 398.