İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ıv. (4. Ayet): Peygamber Görevlendirmedeki İlahiİlke

وَمَآ اَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ اِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِه۪ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ يَشَآءُ وَيَهْد۪ي مَنْ يَشَآءُ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ “(Allah’ın emirlerini) onlara açıklasın diye her elçiyi yalnız kendi kavminin diliyle gönderdik. Allah dileyeni (layık gördüğünü) saptırır, dileyeni (layık gördüğünü) de doğru yola ulaştırır. O, [el-‘azîz]dir (çok güçlüdür); [el-hakîm]dir (hikmet sahibidir).”

Ayetteki وَمَآ اَرْسَلْنَا [ve mâ arselnâ] fiili “ve gönder me miştik”; مِنْ رَسُولٍ [minrasûlin] kelimesi “herhangi bir elçi, hiçbir elçi, rasül”; اِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِه۪ [illâ bilisâni kavmihî] istisnası “kendi kavminin lisanından, dilinden başka”; لِيُبَيِّنَ [liyübeyyine] fiili “açıklaması için, duyurması için”; لَهُمْ [lehum] ifadesi “onlara”; فَيُضِلُّ [feyudıllü] fiili “saptırı r, sapkınlıkta bırakır”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; مَنْ يَشَآءُ [menyeşâu ] fiilleri “dileyeni/layık gördüğünü”; وَيَهْد۪ي [veyehdî] fiili “ve hidayete erdirir, doğru yoa iletir”; مَنْ يَشَآءُ [menyeşâu ] fiilleri “dileyeni/layık gördüğünü”; وَهُوَ [ve huve] zamiri “O”; الْعَز۪يزُ [el-‘azîzü] kelimesi “üstün(dür)”; الْحَك۪يمُ [el-hakîmu] sözcüğü ise “hikmet sahibi(dir)” demektir.

Burada risaletin ve hidayetile dalaletin nasıl gerçekleşeceğiyle ilgili çok önemli ilkeler gündeme getirilmektedir.

1. وَمَآ اَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ اِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِه۪ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ “(Allah’ın emirlerini) onlara açıklasın diye her elçiyi yalnız kendi kavminin diliyle gönderdik.” Yüce Allah ayetin bu cümlesinde peygamber göndermedeki prensibini ortaya koymakta ve her bir peygamberi sadece ve sadece kendi kavminin diliyle gönderdiğini beyan etmekte, gerekçesini ise “onlara gerçeği apaçık bir şekilde ulaştırması, net olarak iletmesi, yani açıklaması, duyurması” olarak belirlemektedir.

İlahi mesajların gönderilme gerekçesi elbetteki anlaşılmalarıdır. Bunun için bir peygamber ve ilk muhatapları hangi dili konuşuyorlarsa kitap da o dilde gönderilmiştir. Fussilet 41:44’te geçtiği gibi Arap olan bir kavme yabancı bir dille kitap gönderilmesi halinde bunun eleştirileceği haber verilmektedir. Rûm 30:22’de de beyan edildiği gibi, dillerin ve renklerin farklı oluşu Yüce Allah’ın kudretinin delillerindendir.

Irkların birbirine üstünlüğü olmadığı gibi, insanların kullandığı dillerin de birbirlerine herhangi bir üstünlüğü söz konusu değildir. Mesajın ilk muhataplara iletilmesi için “mesaj” ile “muhataplar”ın aynı dilde olması şarttır. Yûsuf 12:2 ve Zuhruf 43:3’te de aynı durum söz konusudur.

Peygamberlerin kavimlerine tebliğ ettiği mesajlar [el-mübîn ] olmaları itibariyle önce “açıklayıcı”dır, sonra da “apaçık”tır. Bu itibarla mesajın gizlenmeyip duyurulması ve pratik hayata dair prensiplerinin uygulanabilmesi onların yapısı gereğidir. Peygamberlerin [tebyîn] görevi tam da bu noktada önem arz etmekte ve dinin hayata taşınmasındaki örneklikleri gündeme gelmektedir.

[Tebyîn] kelimesinin kökeni [bâne] fiilidir ki bu fiilin anlamı “açık, görünür olmak” demektir. Dolayısıyla [tebyîn] de mesajın gizlenmemesini, açıklanmasını ortaya koyan bir anlam içeriğine sahiptir. “Ümmetlere nelerin indirildiğini onlara [tebyîn] etmek” demek mesajı gizlemeden, geldiği şekliyle olduğu gibi ümmete aktarmak, gizlide bırakmayıp açıklamak demektir. “Mal beyanıda bulunmak” fiilinde kast edilen ne ise [tebyîn] fiilinde de temel maksat budur.

Genelde bütün peygamberler için olduğu gibi özelde Hz. Peygamber için de durum aynıdır ve onun da mesajı iletme görevi anlamında hem [teblîğ](46) hem de [tebyîn](47) görevine dikkat çekilmektedir. Ümmet bir taraftan Ahzâb 3 3:21 gereği “onu örnek alacak”, diğer taraftan da Âl-i İmrân 3:31 ve A‘râf 7:158 gibi ayetler gereği “ona tabi olacak”tır. Bütün bunlar onun [tebyîn] görevinin açılımı durumundadır.

Konuyla ilgili olarak Yüce Allah A‘râf 7:3’te şöyle buyurmaktadır: “Rabbinizden size indirilen (Kur’an’a) uyun! O’nun peşi sıra (onu bırakıp da) başka dostlara uymayın! Ne kadar da azınız gerçeği hatırlıyorsunuz!” B u ayet, önceki ayetin anlamını devam ettirmekte, Yüce Allah tarafından indirilen Kitâb’ın indirilişinin bir başka gayesini dile getirmektedir ki o da “vahye tabi olmak”tır.

En‘âm 6:106, Yûnus 10:109, Ahzâb 3 3:2, Câsiye 45:18 gibi ayetlerde Hz. Peygamber’e hitap edilerek vahye tabi olması gerektiği beyan edilmekte, Bakara 2:170, En‘âm 6:153, 155, A‘râf 7:3, Lokmân 31:21 ve Zümer 39:55’te ise bu emir bütün insanlara yönlendirilmektedir. Bu arada Âl-i İmrân 3:31, A‘râf 7:158 ve Zuhruf 4 3:61 gibi ayetlerde de Hz. Peygamber’e tabi olunması gerektiği ifade edilmektedir.

Bu üç grup ayetten ortaklaşa anlaşılan nokta, prensip olarak “vahye”, insan olarak da “Hz. Peygamber”e tabi olma gerekliliğidir. Çünkü o Ahzâb 3 3:21’de belirtildiği gibi [üsve-i hasene]dir; en güzel örnektir, rol modeldir. Neticede onun da uyduğu kaynak Yüce Allah’ın vahyidir. En‘âm 6:50, A‘râf 7:203, Yûnus 10:15, Ahkâf 4 6:9 gibi ayetlerde Hz. Peygamber’in tabi olduğu mesaj “vahiy” olarak belirlenmiştir. Âl-i İmrân 3:95, Tâhâ 20:90 ve Yâsîn 3 6:20, 21 gibi ayetlerde önceki peygamberlere uymayla ilgili emirlerde de sonuç yine vahye çıkmaktadır.

2. فَيُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ يَشَآءُ وَيَهْد۪ي مَنْ يَشَآءُ “Allah dileyeni (layık gördüğünü) saptırır, dileyeni (layık gördüğünü) de doğru yola ulaştırır.” Bu cümle şöyle de tercüme edilebilir: “Allah dilediğini/layık gördüğünü saptırır, dilediğine/layık gördüğüne ise hidayet eder.” “Allah (azabı tercih edip) dileyeni/layık gördüğünü saptırır, (bağışlanmayı) dileyene/layık gördüğüne ise hidayet eder.” Konuyla ilgili diğer ayetlerde de durum aynıdır.(48)

Yüce Allah her peygamberi kendi kavminin diliyle göderdiğini beyan ederek, sapıklığı veya hidayeti tercihi insana bıraktığını ifade etmiş olmaktadır. Artık sapkınlıkta kalmayı dileyeni sapkınlıkta bırakır; hidayeti isteyene de hidayet eder ki zaten vahyin gönderiliş gayesi, insanların hidayet üzere olmalarıdır. Bu cümlenin benzerleri Kur’an’da çeşitli ayetlerde yer almakta,(49) hepsinde de aynı vurgu söz konusu edilmektedir.

Fâtiha 1:6’da [hidayet/dalâlet] ve [meşîet] “dileme” konusunda açıklamalar yaptığımız için burada benzer şeyleri tekrarlamak istemiyoruz. Önemine binaen şu kadarını hatırlatmakla yetinelim:

a) Kur’an’da hidayetin isteyene verileceği beyan edilmekte, bunun şansa bırakılacak veya tamamen ilahi kadere terk edilecek herhangi bir yönünden de söz edilmemektedir. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de belirtildiği gibi, Yüce Allah isteyene hidayet verir; isteyeni de sapıklıkta terk eder.(50) Hz. Peygamber bile sevdiğine hidayet edemez; Allah isteyene hidayet verir.(51) Hz. Peygamber’in yapabileceği şey, Allah’ın yolunu göstermek ve ona davet etmektir.(52) İman edene(53) ve Hakk ’a yönelen kişiye hidayet edilir.(54) Çünkü hidayet bir isteğin sonucudur.(55)

b) Yüce Allah, Fâtiha suresinin 6. ayetinde bize “Kendisinden hidayetistememizi ve bunun dua şeklini” öğretmektedir. Yûnus 10:25 ve benzer ayetlerde de dile getirildiği üzere, insanlar kendi iradeleriyle hidayetisteyecekler ki Yüce Allah da yaratsın. İsteyen insandır; ancak hidayeti verecek ve yaratacak olan yine elbette Yüce Allah’tır. Kehf 18:29, Teğâbun 64:2 ve İnsân 76:3 gibi ayetlerde insanın irade hürriyetine dikkat çekilmekte ve verdiği kararın sonucu belirleyeceği beyan edilmektedir. Zümer 39:7’de de dikkat çekilen husus budur.

c) Yüce Allah’ın insan hayatına bir anlamda müdahalesi demek olan peygamberlik kurumu, ilk insan neslinden itibaren başlatılmış ve son ümmetin peygamberi olan Hz. Muhammed’in gönderilmesiyle tamamlanmıştır. Kur’an’ın ifadesiyle “Allah’a ibadet edin, şeytandan kaçının” diye her ümmete mutlak surette bir peygamber gönderilmiş,(56) her kavmin bir hidayete çağırıcısı var edilmiş(57) ve her ümmetin bir peygamberinin olması sağlanmıştır.(58) İşte bu son ümmetin de peygamberi “Hz. Muhammed”, hidayet kitabı ise “Kur’an-ı Kerim” olarak belirlenmiştir.

3. وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ “O, [el-‘azîz]dir (çok güçlüdür); [el-hakîm]dir (hikmet sahibidir).” Yüce Allah hem kâinatı yaratmada, hem idare etmede, hem peygamber görevlendirmede, hem de kitap göndermede yegâne üstün güçtür; bu anlamda hiç kimseden hiçbir şekilde yardım istemek durumunda olmadığı gibi kimselerle de istişareye muhtaç değildir. Zira O’nun الْعَز۪يز [el-‘azîz] oluşu bunu gerektirmektedir.

Ayrıca الْحَك۪يم [el-hakîm] oluşu da verdiği her bir kararda hikmet sahibi oluşunu ve kesinlikle yanılmayacağını ortaya koymaktadır. Vahyin indirildiği ilk dönem muhatapları düşünüldüğünde onların putperest oluşları unutulmamalıdır. Bu nedenle, putlardan beklentilerinin de çekinmelerinin de olmaması gerektiği bu şekilde kendilerine dolaylı olarak hatırlatılmaktadır; çünkü gerçek üstün güç sadece ve sadece Yüce Allah’tır.

Dipnotlar

• 46-) Mâide 5: 67. 47-) Nahl 1 6: 44, 64.
  • Mâide 5/67 Nahl 16/44
• 48-) Benzer mesajlar için bk. Bakara 2: 284; Âl-i İmrân 3: 129; Mâide 5: 18, 40; Ra‘d 1 3: 27; İbrâhîm 1 4: 4; Nahl 1 6: 93; Hacc 2 2: 16; Fâtır 3 5: 8; Fetih 48: 14; Müddessir 7 4: 31. 49-) Bakara 2: 142, 213, 272; Mâide 5: 16; En‘âm 6: 88, 125; Yûnus 1 0: 25; Ra‘d 1 3: 27; İbrâhim 1 4: 4; Nahl 1 6: 93; Hacc 2 2: 16; Nûr 2 4: 35, 46; Kasas 2 8: 56; Fâtır 3 5: 8; Zümer 3 9: 23; Şûrâ 4 2: 13; Müddessir 7 4: 31. 50-) İbrâhim 1 4: 4. 51-) Bakara 2: 272; Kasas 2 8: 56. 52-) Şûrâ 4 2: 52-53. 53-) Teğâbun 6 4: 11. 54-) Ra‘d 1 3: 27; Şûrâ 4 2: 13. 55-) Hacc 2 2: 16.
  • Bakara 2/284 Âl-i İmrân 3/129 Mâide 5/18 Ra‘d 13/27 İbrâhîm 14/4 Nahl 16/93 Hacc 22/16 Fâtır 35/8 Fetih 48/14 Müddessir 74/31 Bakara 2/142 Mâide 5/16 En‘âm 6/88 Yûnus 10/25 Ra‘d 13/27 İbrâhîm 14/4 Nahl 16/93 Hacc 22/16 Nûr 24/35 Kasas 28/56 Fâtır 35/8 Zümer 39/23 Şûrâ 42/13 Müddessir 74/31 İbrâhîm 14/4 Bakara 2/272 Kasas 28/56 Şûrâ 42/52 Teğâbun 64/11 Ra‘d 13/27 Şûrâ 42/13 Hacc 22/16
• 56-) Nahl 1 6: 36. 57-) Ra‘d 1 3: 7. 58-) Yûnus 1 0: 47.
  • Nahl 16/36 Ra‘d 13/7 Yûnus 10/47