İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ıı. (39. Ayet:) Çocuk İhsanına Karşı Hamdi

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي وَهَبَ ل۪ي عَلَى الْكِبَرِ اِسْمٰع۪يلَ وَاِسْحٰقَ اِنَّ رَبّ۪ي لَسَم۪يعُ الدُّعَآءِ “Yaşlılıkta bana İsmail’i ve İshak’ı lütfeden Allah’a hamdolsun! Şüphesiz ki Rabbim elbette duayı duyandır.”

Ayetteki اَلْحَمْدُ el-hamdü kelimesi “hamd, övgü”; لِلّٰه lillâhi ifadesi “Allah için(dir)”; الَّذ۪ي وَهَبَ ellezî vehebe fiili “vermiş olan(dır), veren(dir)”; ل۪ي lî ifadesi “bana”; عَلَى الْكِبَر ‘ale’l-kiberi ifadesi “yaşlıyken, yaşlılıkta”; اِسْمٰع۪يلَ ismâ‘île kelimesi “İsmail’i”; وَاِسْحٰقَ ve ishâka sözcüğü “ve İshak’ı”;اِنَّ رَبّ۪ي inne rabbî tamlaması “muhakkak ki benim Rabbim”; لَسَم۪يعُ lesemî‘u kelimesi “elbette işiten(dir)”; الدُّعَآءِ ed-du‘âi sözcüğü ise “duayı” demektir.

Burada Hz. İbrahim’in çocuklarıyla ilgili olarak Yüce Allah’a hamdi gündeme getirilmektedir.

1. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي وَهَبَ ل۪ي عَلَى الْكِبَرِ اِسْمٰع۪يلَ وَاِسْحٰقَ “Yaşlılıkta bana İsmail’i ve İshak’ı lütfeden Allah’a hamdolsun!” Yüce Allah Hz. İbrahim’in kadir kıymet bildiğinin ispatı olan cümlesine dikkat çekmekte, diğer insanların da bu yönde duyarlılık göstermeleri gerektiğini ortaya koymaktadır.

Ayette geçen الْكِبَر el-kiber kelimesi “yaşlılık, ihtiyarlık, ileri yaş” manasına gelmekte ve Hz. İbrahim’in ileri yaşına rağmen kendisine çocuk verdiği için Yüce Allah’a hamd ettiği beyan edilmektedir. Hz. İbrahim’in kaç yaşında ilk çocuğa sahip olduğuyla ilgili çeşitli rivayetler vardır; ancak bunlar önemsiz olduğu için burada aktarmaya gerek görmemekteyiz.

Ayette önce Hz. İsmail, sonra da Hz. İshak zikredildiği için ilk çocuğun Hz. İsmail olduğu anlaşılmaktadır. Bu konuda kurban edilmek istenen çocuğun Hz. İbrahim’in ilk çocuğu olan Hz. İsmail olduğunu çeşitli delillerle Sâffât 37:101’de ele aldık. Bu çocuğun Hz. İsmail olduğu görüşünü desteklemek bakımından onun Hz. İshak’tan 13 yaş büyük olduğu da ifade edilmektedir.¹⁰⁷⁴ Dolayısıyla kurban olayında da tartışmalara gerek olmadığı, çünkü Sâffât 37:102’de beyan edilen “Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap! İnşaallah beni sabredenlerden bulacaksın” beyanının gereği olarak Meryem 19:54’te de geçtiği gibi “sözüne sadık olduğu ifade edilen oğlun Hz. İsmail olduğu” anlaşılmaktadır.

* Hz. İsmail Kıssası

Hz. İsmail ile ilgili tarihi bilgiyi bir ansiklopedi maddesinden çok özet bir şekilde vermekle yetineceğiz.

“Arapça bir kelime olmayan İsmail’in aslının İşmavil olduğu, İsmâîn şeklinin de bulunduğu, Süryânîce olup “Allah’a itaatkâr” anlamına geldiği nakledilmekle birlikte kelimenin aslı İbrânîce Yişmâ’êl’dir ve “Tanrı işitir” manasındadır. Tevrat’ta Yişmael kelimesi meleğin, “İşte sen gebesin ve bir oğul doğuracaksın ve onun adını İsmail koyacaksın, çünkü Rab sana olan cefayı işitti” (Tekvîn, 16:11) sözünden hareketle İbrânîce’de “işitmek, bir dilek veya isteği kabul etmek” anlamına gelen şâma fiiline bağlanmaktadır.”

“Bu fiil, Hâcer’e yapılan cefanın Rab tarafından duyulması (Tekvîn, 16:11) veya İbrâhim’in, oğlu İsmail’le ilgili temennisinin (Tekvîn, 17:20), ayrıca çölde çocuğun susuzluktan ağlamasının Allah tarafından işitilmesi olaylarıyla da bağlantılı kılınmaktadır (Tekvîn, 21:17). Kelime Kitâb-ı Mukaddes’in eski nüshalarında Hismael, Ismahel, Hismahel ve Smahel şekillerinde de yazılmıştır.”

“Tevrat’a göre İsmail, Hz. İbrahim’in Hâcer’den ilk ve tek çocuğudur (Tekvîn, 16:1-16). Çocuğu olmayan Sâre cariyesi Hâcer’i eşine vermiş ve İbrâhim seksen altı yaşında iken ilk çocuğu İsmail doğmuştur. Uzun müddet zürriyetsiz kalma endişesi taşıyan İbrâhim, İsmail’i Allah’ın kendisine vaad ettiği mirasçısı olarak görmüştür. Ancak Sâre’nin de bir oğul doğuracağı müjdelendiğinde İbrâhim, ilk oğlu İsmail’in Tanrı katında itibarının düşeceği kaygısına kapılıp, “Keşke İsmail senin önünde yaşayabilse” demiş ve Allah, İsmail’i mübarek kıldığını, neslini çoğaltacağını, İsmail’in on iki beyin babası olacağını ve ondan büyük bir millet meydana geleceğini müjdelemiş, ancak ahdini İshak’la sabit kılacağını da bildirmiştir (Tekvîn, 17:9-21).”¹⁰⁷⁵

Bu kısa tarihsel bilgiden sonra konuyu Kur’an çerçevesinde ele almak istiyoruz

Kur’an’da اِسْمٰع۪يل ismâ‘îl kelimesi 8 surede 12 kez yer almaktadır. 6 surede Hz. İsmail’in sadece adı geçmektedir.¹⁰⁷⁶ İki surede ise kıssaya genel hatları itibariyle şu ayetlerde yer verilmektedir:

Bakara 2:125’te Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’e “tavaf edenler, ibadete kapananlar, secde ve rukû halinde olanlar için Allah’ın evini temiz tutmaları” emredilmektedir.

Bakara 2:127-128’de Hz. İsmail’in babasıyle birlikte Kâbe’nin temellerini yükseltmesi, kendilerinin ve zürriyetlerinin Yüce Allah’a teslim olan kişiler olması şeklindeki duaları yer almaktadır.

İsmi zikredilmese de Sâffat 37:100-103’te Hz. İsmail’in Hz. İbrahim’e müjdelenmesi, belli bir yaşa geldikten sonra babasının ruyada onu kurban edeceğini görmesi, kendisinin sabredenlerden olacağına dair babasına söz vermesi ve sonuçta baba oğul her ikisininin Yüce Allah’a teslimiyeti söz konusu edilmektedir. Bu olayda hangi çocuğun konu edinildiği isim olarak açıkça belirtilmemiş olsa da, babasına söz vermesi ve bu kıssanın devamında Sâffât 37:112. ayette Hz. İshak’a sözün getirilmesi, maksadın Hz. İsmail olduğunun açık bir delilidir.

Hz. İbrahim’in ilk çocuğunun hangisi olduğu tartışma konusudur. Sâffât 37:101’de bu konuda pek çok delil sayarak bu çocuğun Hz. İsmail olduğunu ispata çalıştık. Kur’an’a göre Hz. İsmail babası Hz. İbrahim’in yaşlılık çağında sahip olduğu iki çocuktan ilkidir. Çünkü İbrâhim 14:39. ayette Hz. İsmail, Hz. İshak’tan önce zikredilmektedir. Hz. İbrahim, Hz. İsmail ve Hz. İshak’ın birlikte anıldığı her yerde Hz. İsmail, Hz. İshak’tan önce zikredilmektedir ki¹⁰⁷⁷ bu da onun ilk çocuk olduğunun delillerindendir.

* Hz. İshak Kıssası

Hz. İshak ile ilgili tarihi bilgiyi bir ansiklopedi maddesinden çok özet bir şekilde vermekle yetineceğiz.

“Hz. İbrahim’in Sâre adlı eşinden oğlu olan İshak Tevrat ve Kur’an’da adı geçen bir peygamberdir, Yahudilerin İbrâhim’den sonra ikinci atasıdır ve yaklaşık olarak milâttan önce XIX-XVIII. yüzyıllarda yaşamıştır. İshak isminin Arapça sahak kökünden geldiği yolundaki görüş gerek klasik Arap dilcileri gerekse çağdaş araştırmacılarca reddedilmiş, kelimenin aslının İbrânîce olduğu belirtilmiştir. İbrânîce’de Yishak, Grekçe’de İsaak şeklindedir. İbrânîce aslının Arapça’ya baştaki “y” olmaksızın İshak olarak geçmesi Hristiyan menşeini düşündürmektedir.”

“Josef Horovitz’e göre İshak biçimi, Süryânî ve Filistin Hristiyanlığı’nda da olduğu gibi İbrânîce’deki Yishak’a tekabül eder. Ancak Talmud’da İsak şeklinin mevcudiyeti, milâttan sonra IV. yüzyıl Babilonya Yahudilerinde kelimenin bu şeklinin de kullanıldığını göstermektedir. Torrey ise Kitâb-ı Mukaddes’teki Yisrael, Yişmal, Yishak gibi kelimelerin Kur’an Arapçası’na “y”siz geçtiğini, bunun da Araplar’daki lehçe farklılığından kaynaklandığını ifade etmektedir.”

“İshâk kelimesi İbranice’de ‘gülmek’ anlamındaki sahak kökünden olup ‘O gülüyor’ manasına gelmektedir. Bir çocuğu olacağı müjdesini aldığında İbrahim’in (Tekvîn, 17:17) veya Sâre’nin (18:12-15) gülmesiyle İshak adının verilmesi arasında bağlantı kurulmakta ve bu husus kelimenin bu anlama gelişinin bir açıklaması diye gösterilmekte, ancak bunlar halk etimolojisi ve yakıştırma olarak değerlendirilmektedir.”

“Kelime, genellikle kabul edildiğine göre Tanrı adı taşıyan bir ismin (Yishakel) kısaltılmış biçimidir. “El (Tanrı) güldü” veya “Tanrı (çocuğa) tebessüm etti” anlamına gelmektedir. “El’in gülmesi” ifadesine milâttan evvel XIV. yüzyıl öncesi Kenan metinlerinde de rastlanmaktadır. İshak ismi, öznesi olan El’in düşmesiyle yapılmış şefkat ifade eden bir kelimedir. Ugarit metinleri “shk” fiilini yapan El’den bahsetmektedir. Kelime Ahd-i Atîk’te hem Yishak hem de Yitshak şeklinde geçmektedir.”

“Tevrat’ta nakledildiğine göre Hz. İbrahim ve eşi Sâre’nin çocukları olmaz. İbrâhim’in bu duruma üzülmesi ve çocuk istemesi üzerine Rab ona çocuğunun olacağını ve zürriyetinin semanın yıldızları gibi çoğalacağını müjdeler (Tekvîn, 15:2-5). Ancak Sare’nin yine de çocuğu olmayınca dönemin âdeti gereği câriyesi Hâcer’i kocasına verir ve İbrâhim’in Hâcer’den İsmâil adlı oğlu doğar (Tekvîn, 16:1-4; 15-16).”

“Daha sonra Hz. İbrahim doksan dokuz, Sâre seksen dokuz yaşında iken Allah, Sâre’nin de bir çocuk doğuracağı müjdesini verir (Tekvîn, 17:1, 17). İbrâhim bunu duyunca yüz üstü düşer, güler ve kendi kendine, “Yüz yaşında olanın bir oğlu doğar mı? Ve doksan yaşında olan Sâre doğurur mu?” diye söylenir. Allah, Sâre’nin bir erkek çocuk doğuracağını bildirir, doğacak çocuğa İshak adının konmasını ister, onunla ve ondan sonra zürriyetiyle ahdini ebedî ahid olarak sabit kılacağını açıklar (Tekvîn, 17:17-19).”¹⁰⁷⁸

Bu kısa tarihsel bilgiden sonra konuyu Kur’an çerçevesinde ele almak istiyoruz

Kur’an’da اِسْحٰقَ İshâk kelimesi 12 surede 17 kez yer almaktadır. 11 surede Hz. İshak’ın sadece adı geçmektedir.¹⁰⁷⁹ Sadece bir surede kendisiyle ilgili çok kısa bir bilgiye verilmektedir.

Buna göre Sâffât 37:112-113’te şöyle buyurulmaktadır: “Sâlihlerden bir nebî olarak O’na (İbrâhim’e) İshak’ı müjdelemiştik. Ona ve İshak’a bereketler ihsan etmiştik. Her ikisinin neslinden muhsin (iyi, erdemli) kimse(ler) de kendine açıkça zulmeden(ler) de çıkacak.”

Ayette yer alan Hz. İshak’ın İsrailoğullarının atası olduğunu, babası, kardeşi, oğlu ve torunu peygamber olan bir kişiliği temsil ettiğini bu vesileyle söylemek durumundayız. Babası Hz. İbrahim, kardeşi Hz. İsmail, oğlu Hz. Yakup, torunu ise Hz. Yusuf’tu ve hepsi de peygamberdi.

2. اِنَّ رَبّ۪ي لَسَم۪يعُ الدُّعَآءِ “Şüphesiz ki Rabbim elbette duayı duyandır.” Hz. İbrahim bir önceki ayette dile getirdiği “Rabbimiz! Şüphesiz ki sen bizim gizlemekte olduğumuzu da açıklamakta olduğumuzu da bilirsin” duasında yer verdiği “gizlemekte olduğumuzu” ifadesini de önceleyerek, Yüce Allah’ın bütün duaları işitmekte olduğunu beyan etmiş olmaktadır.

Hûd 11:24’teki kullanım hariç, Yüce Allah’ın semî‘/es-semî‘, yani her şeyi işiten olduğu toplam 46 yerde geçmektedir. Bu ve benzer sıfatların Yüce Allah’a nispet edilmesi O’nun her şeyi hakkıyla bildiğini, gördüğünü ve işittiğini ortaya koymaktadır. İşte Hz. İbrahim’in duasında dile getirdiği husus da bundan başkası değildir. Rabbimizin duaları işitmekte olduğunun dile getirilmesi aynı zamanda O’nun dualara icabet edeceği gerçeğinin de bir görüntüsüdür. Zaten bir sonraki ayette de bu husus beyan edilmektedir.

Bakara 2:186 ve Mü’min 40:60’ta dile getirildiği üzere, kullar Yüce Allah’a dua eder, O’ndan istekte bulunurlarsa O da kendilerine icabet edeceğini müjdelemektedir. Demek ki önemli olan husus Allah’tan istemeyi bilmek ve becermektir. Buna karşılık, kulları anlasa da anlamasa da, hissetse de hissetmese de, görse de görmese de, Yüce Allah kendilerine icabet edecektir. Hz. İbrahim’in duasındaki ince nokta budur; müminler de dualarını bu bilinçle yapmalıdır.

Dipnotlar

• 1074-) Semerkandi, age., II, 257.
• 1075-) Hz. İsmail ile ilgili geniş bilgi için bkz. Ömer Faruk Harman, “İsmail” mad., DİA, XXIII, 76-80.
  1076-) Bakara 2:133, 136, 140; Âl-i İmrân 3:84; Nisâ 4:163; En‘âm 6:86; İbrâhim 14:39; Enbiyâ 21:85; Sâd 38:48.
  • Bakara 2/133 Bakara 2/136 Bakara 2/140 Âl-i İmrân 3/84 Nisâ 4/163 En‘âm 6/86 İbrâhîm 14/39 Enbiyâ 21/85 Sâd 38/48
• 1077-) Bakara 2:136, 140; Âl-i İmrân 3:84; Nisâ 4:163.
  • Bakara 2/136 Bakara 2/140 Âl-i İmrân 3/84 Nisâ 4/163
• 1078-) Hz. İshâk ile ilgili geniş bilgi için bkz. Ömer Faruk Harman, “İshâk” mad., DİA, XXII, 519-521.
• 1079-) Bakara 2:133, 136, 140; Âl-i İmrân 3:84; Nisâ 4:163; En‘âm 6:84; Hûd 11:71; Yûsuf 12:6, 38; İbrâhim 14:39; Meryem 19:49; Enbiyâ 21:72; ‘Ankebût 29:27; Sâd 38:45.
  • Bakara 2/133 Bakara 2/136 Bakara 2/140 Âl-i İmrân 3/84 Nisâ 4/163 En‘âm 6/84 Hûd 11/71 Yûsuf 12/6 Yûsuf 12/38 İbrâhîm 14/39 Meryem 19/49 Enbiyâ 21/72 ‘Ankebût 29/27 Sâd 38/45