İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

Yüce Allah, surenin 24-34. ayetlerinde iyi ve kötü kelimelerin mukayesesini, iman sahiplerinin destekleneceğini, zalimlerin saptırılacağını, nankörlerin akıbetinin cehennem olacağını beyan etmekte, daha sonra Allah’ın has kullarına yönelik bazı emirlerle Allah’ın kâinat kitabından çeşitli nimetleri insanların hizmetine sunduğunu ve nimetlerin sayılamayacağını belirtmektedir.

ııı. (27. Ayet): Yüce Allah’ın Müminleri Desteklemesi

يُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَفِي الْاٰخِرَةِ وَيُضِلُّ اللّٰهُ الظَّالِم۪ينَ وَيَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ “Allah iman edenleri sağlam sözle hem dünya hayatında hem de ahirette sapasağlam tutar. Allah zalimleri ise saptırır. Allah dilediğini yapar.”

Ayetteki يُثَبِّتُ [yüsebbitü ] fiili “sabit tutar”; اللّٰهُ [ allâhu] kelimesi “Allah”; الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا [ellezîne âmenû] ifadesi “iman edenler i, iman etmiş kişileri”; بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [bi’l-kavli’s-sâbiti] tamlaması “sağlam bir sözle”; فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا [fi’l-hayâtü’d-dünyâ] tamlaması “hem dünya hayatında, yakın hayatta”; وَفِي الْاٰخِرَةِ [ve fi’l-âhırati] kelimesi “hem de ahirette”; وَيُضِلُّ [ve yudillü] fiili “ve saptırır, sapkınlıkta bırakır”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; الظَّالِم۪ينَ [ez-zâlimîne] kelimesi “zalimler i, haksızlık edenleri”; وَيَفْعَلُ [veyef‘alü] fiili “ve yapar, uygular”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; مَا يَشَآءُ [mâyeşâu] ifadesi ise “dilediğini, uygun gördüğü şeyi” demektir.

Burada Yüce Allah’ın müminleri dünya ve ahiret hayatlarında desteklemesi, zalimleri saptırması ve dilediğini yapabilmesi gündeme getirilmektedir.

1. يُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَفِي الْاٰخِرَةِ “Allah iman edenleri sağlam sözle hem dünya hayatında hem de ahirette sapasağlam tutar.” Yüce Allah ayetin bu ilk kısmında iman edenleri [kavl-i sâbit]le hem dünya hayatında desteklemekte olduğunu, hem de ahirette destekleyeceğini haber vermektedir. Burada sözü edilen [ kavl-i sâbit]in ve dünya hayatı ile ahiret ifadelerinden maksadın ne olduğunu belirlemek büyük önem arz etmektedir. Bu noktada daha önce kaleme aldığımız [Kur’ân’a Göre Kabir Azabı ] adlı eserimizden ilgili bölümü özetleyerek burada aktarmak istiyoruz:

“Buhârî , bu ayeti, bâb/konu başlığı olarak vermiş ve Berâ b. ‘Âzib’den gelen bir riv ayetle konuyu kabirle ilişkilendirmiştir. Ona göre kabirde kişiye soru sorulduğunda لا اله إلا الله محمد رسول الله [lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlüllâh] cevabını verecektir; böylece bu ayetin kabir sorgusuna delil olduğu anlaşılacaktır.(196) Öyle anlaşılıyor ki لا اله إلا الله محمد رسول الله cevabı, الْقَوْلِ الثَّابِتِ [el-kavlü’s-sâbit] “sâbit söz” olarak kabul edilmektedir. Söz konusu riv ayet hakkındaki değerlendirmemizi daha sonra yapacağımız için öncelikle müfessirlerin ilgili ayete getirdikleri yorumları aktarmak istiyoruz.

ı. Semerkandî, ayette geçen [kavl-i sâbit]ten maksadın [kelime-i tevhîd] olduğunu(197) beyan ederek konuyu kabirle ilişkilendirmiştir.

ıı. Taberî , buradaki الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا [el-hayâtü’d-dünyâ] ifadesinden maksadın dünya hayatı olduğunu, الْاٰخِرَة [el-âhırah] kelimesinden maksadın da kabir olduğunu beyan ederek pek çok rivayet zikretmiştir.(198)

ııı. Râzî ve Merâğî de bu görüşü ikinci ve meşhur görüş olarak zikretmişlerdir.(199)

ıv. İbnü’l-Cevzî, bu ayetteki dünya hayatı ve ahiret hakkında iki farklı görüş nakletmiştir. Bunlardan ilki, daha önce Buhârî ’den naklettiğimiz görüştür. İkinci görüşe göre dünya hayatından maksat kabirdeki sorgulamadır; ahiretten kasıt ise kıyametteki sorgulamadır. Bu görüş, Tâvûs ve Katâde ’ye aittir. İbnü’l-Cevzî, bu iki görüşü zikrettikten sonra, müfessirlere göre bu ayetin, kabir fitnesi, meleklerin sorgulaması ve Yüce Allah’ın sorgulama esnasında müminlere “hak kelimeyi telkîni” hakkında indirildiğini ifade etmiştir.(200)

İbnü’l-Cevzî’nin müfessirlere ait olarak zikrettiği ve ayetin iniş nedeni olarak ileri sürdüğü görüşlerden sonuncusu gerçekten dikkat çekicidir. Yüce Allah’ın, sorgulama esnasında müminlere “hak kelimeyi telkîni” anlaşılamaz bir iddiadır.

Aslında yaşayan insanların, ölmek üzere olanlara yapmaları istenen telkîn, başka bir deyişle Hz. Peygamber ’in, ölüm anlarında insanlara yapılmasını tavsiye ettiği “kelime-i tevh id telk ini”(201) işlemi daha sonra maalesef şekil ve muhteva değişikliğine uğramıştır. “Ölmüş insanlara, mezara konulduktan sonra yapılan ve gerçekliğine inanılan kabir sorgulamasında yardımcı olma veya ölüye kopya vermeye çalışma” işlemi, konuyu hem zaman hem mekân hem de içerik olarak değiştirmiştir.

Kabirde yapılacağına inanılan sorgulama Yüce Allah adına yapılacağına göre, sorgulanan kişiye bizzat O’nun yardım etmesi yerine, soruları değiştirtmesi, bilebileceği soruları sordurtması veya hiç soru sordurtmaması daha doğru değil mi? Bunu yapacak yerde, kendi yaptırdığı imtihanda Yüce Allah’ı kopya veren biri gibi kabul etmek oldukça tuhaf, bir o kadar da düşündürücüdür.

Yukarıda görüldüğü gibi, Taberî , Râzî ve Merâğî , ahiret hayatını kabir hayatı olarak anlamlandırdıkları halde, İbnü’l-Cevzî dünya hayatını kabir hayatı olarak göstermiştir. İlk üçü ahiret hayatının, İbnü’l-Cevzî ise dünya hayatının anlamını değiştirmiştir. Bu farklı açıklamalar bize gösteriyor ki, söz konusu âlimlerin konu hakkındaki kanaatleri, kelimeleri asıl anlamlarından uzaklaştırarak şekillenmiştir. Daha sonra açıklayacağımız gibi, bu ayetin önceki ayetlerle bağlantısı kurulmadan varılan sonuçlar gerçeği yansıtmaktan uzaktır.

v. Ebu’s-Suud, ayeti izahında dünya hayatındaki [tesbît]in, bazı peygamberler veya şahısların dinleri hakkında imtihana tabi tutulmaları olduğunu, ahiretten maksadın ise kıyamet hallerinin dehşetinden uzak tutulmak ya da kabir sorgulamasında sıkıntıya düşmemek anlamına geldiğini belirtmiştir. Ardından Buh a ri’nin kaydettiği söz konusu riv ayeti nakletmiş, en sonunda şu rüyaya yer vermiştir:

“Sehl b. ‘Ammâr, rüyasında ölümünden sonra Yez id b. H a r un’u görmüş; ona, ‘Allah, sana nasıl muamelede bulundu?’ diye sormuş, cevaben o da şunları söylemiş: ‘Kabrimde yanıma sert iki melek geldi ve bana, ‘Rabbin kim? Dinin ne? Nebîn kim?’ diye sordular. Ben de beyaz sakalımı elime aldım, onlara uygun cevaplar verdim ve ‘İnsanlara 80 sene (sorularınızda istediğiniz bu) cevapları öğretmiştim’ demiş.”(202)

vı. Kurtubî , bu rüyayı biraz daha genişleterek; “Hz. Ali’ye buğzedene Allah’ın da buğzedeceği” ilavesini yapmıştır.(203) Buradan anlaşılacağı üzere bu tür riv ayetlerin üretilmesinde mezhep kaygıları da önplana çıkmaktadır. Bu riv ayette olaya bir de rüyanın katılmış olması bu konuda söylenenlerin güvenilirliğini büsbütün kuşkulu hale getirmektedir.

vıı. Mevdûdî , ayetin tefsirinde dünya hayatı ile ahiret hayatı hakkında bilgi verirken konuyu sadece dünya ve ahiret ikilisi üzerine inşa etmiş, diğer müfessirlerin aksine kabir hayatından hiç söz etmemiştir.(204)

vııı. Muhammed İzzet Derveze , söz konusu riv ayetleri uzun uzadıya naklettikten sonra kabir sorgusu, mükâfatı ve azabı konusunda zikredilen hadislerin ve Kur’an’daki bu tür konuların aklın ve mantığın sınırını aştığını belirtmiştir. Daha sonra sözü edilen olayları Yüce Allah’ın yapmaya gücünün yeteceğini, bunların anlatılmasında bir hikmetin bulunduğunu ifadeyle akla ilk gelen hikmetin mümini tatmin etmek, onu şevklendirip konumunu sağlamlaştırmak ve iman etmeye heveslendirmek, kâfiri de korkutup konumunun çirkinliğini ortaya koymak olduğunu beyan etmiştir.(205)

Derveze’nin son değerlendirmesinden anlaşılıyor ki konu çok fazla incelemeye müsait değildir. “İşin içinde bir hikmet vardır” deyip konuyu imana havale etmek gerekmektedir. Şüphe yok ki böyle konular, özellikle hakkında ayrıntı verilmeyen gayb i konular Derveze’nin dediği gibi olabilir. Ancak bu konu, onlardan değildir. Hakkında verilen bilgileri doğru değerlendirdiğimiz zaman konuyu hikmete terk etmek yerine, doğru bir sonuca varmamız elbette mümkün olacaktır.

“Riv ayetleri esas alıp ayetleri yorumlama” yoluna girilince durum tabii ki içinden çıkılmaz bir hal alır. Hâlbuki Kur’an’ın hesap, mizan gibi değerlerini ortaya koyunca hesabın ne zaman başlayacağı, madd i yani bedenle birlikte ruha yönelik cezalandırmanın veya nimetlendirmenin nasıl ve ne zaman gerçekleşeceği gün ışığına çıkmış olacaktır.

ıx. İncelemeye konu edindiğimiz İbrahim suresi 27. ayette geçen الْقَوْلِ الثَّابِتِ [el-kavlü’s-sâbit] “sâbit söz” ifadesinden neyin kastedildiği konusunda görüş beyan eden Muhammed Esed , buradaki “sabit söz”den kastın, [kelime-i tevhîd] olduğunu belirtmiştir.(206) Bu son derece isabetli görüşün sahibi konuyu hiçbir şekilde kabir sorgulamasıyla ilişkilendirmemiştir.

x. Değerli hocam Süleyman Ateş ise, söz konusu rivayeti zikrettikten sonra konu hakkında şu değerlendirmeyi yapmıştır:

“Bu (Berâ b. Âzib kaynaklı) hadisin ayetle bir ilişkisi yoktur. A ncak sözün güçlendirilmesi için hadis, ayetle desteklenmiştir. Gerçekte ayet kabir sorusundan ve cevabından söz etmez. Müminlerin dünyada da ahirette de sağlam söz üzerinde bulunacaklarını belirtir. Ruh dünyada neye alışmış, kendisine hangi düşünce yerleşmiş ise bedenden ayrıldıktan sonra da onunla meşgul olur. Nitekim insan en çok ne ile meşgul ise rüyalarında onunla veya onun manevi , hay alî şekilleriyle uğraşır.”

“Rüya, ruhun, bedenle bağlantısını azaltıp kısmen serbest kalması halinde görülür. Ölüm ise ruhun bedenle bütün bağlantılarını kesip tamamen serbest kalması, bedenden ayrılma halidir. Bedenden ayrılan ruh , beden içinde edindiği alışkanlıkların ve kazandığı vasıfların manevi şekilleri arasında kalır, onlarla meşgul olur. Dünyada doğruya alışan, ahirette doğruluğun sonuçlarıyla karşılaşır.”

“Dünyada yalana alışan, bâtıl düşüncelere saplanan kimse, dünya yaşamından sonra da o inanç ve düşüncelerinin manevi şekilleri içinde bocalar. Müminin sözü, düşüncesi dünyada da sağlam, ahirette de sağlam olur. Zâlimin (yani müşrikin) söz ve düşüncesi dünyada bâtıldır, ahirette de hali perişandır. İşte ayet bu gerçeği belirtmekte, dünyada sağlam söz söyleyen, Allah’ın birliğini ikrâr eden müminin, dünyadan sonraki hayatında da sağlam söz üzerinde bulunacağını bildirmektedir.”(207)

Ateş’in açıklamasına bakıldığında bu ayette kabir hayatı diye bir hususun olmadığı görülmektedir. Ayette dünya hayatı ve ahiret hayatı vardır. Bize göre Ateş’in bu izahından çıkaracağımız en önemli sonuç da budur. Ateş, ayette geçen dünya hayatı ve ahiret hayatı kavramlarına diğer müfessirlerin yaptığı gibi olumsuz anlamda hiç dokunmamıştır. Ateş’in bu konuda söyledikleri, söz konusu riv ayetin veya bu konuda nakledilen riv ayetlerin bu ayetle nasıl uyuşmadığını göstermesi açısından son derece çarpıcı ve önemlidir.

Konunun böyle şekillenmesi hakkındaki gerekçesi de çok önemlidir. Zira riv ayetlerle şekillenen bir iddianın desteklenmesi için, ayetler, birtakım zorlamalarla destekçi konumuna getirilmeye çalışılmaktadır. Bu durum sadece ayetlerin konumunu zedelemekle kalmayıp, aynı zamanda onların evrenselliğine de gölge düşürmektedir.

Bazı müfessirlerimizin görüşlerini bu şekilde naklettikten sonra, İbrahim 14:27. ayetle ilgili şu değerlendirmeyi yapmak istiyoruz: İncelemeye çalıştığımız söz konusu ayette, çok açık bir şekilde dünya hayatı ile ahiret hayatından söz edilmektedir. Yüce Allah, İbrâhim 14:24. ayette [kelime-i tayyibeh] “güzel söz”, 26. ayetinde de [kelime-i habîseh] “çirkin söz” hakkında iki benzetme yapmıştır.

Ardından, 27. ayette sözü [kavl-i sâbit]e getirerek iman edenleri hem dünya hayatında, hem de ahirette bu sözle destekleyeceğini ifade ederek, [kelime-i tayyibeh] ile [kavl-i sâbit] arasında bir anlam ilişkisi kurmuştur. Kurulan bu ilişki tevhid ikrarının dünyada devam etmesi ile ahirete yansımasını Yüce Allah’ın sağlayacağını göstermektedir. Yoksa konunun kabir âlemiyle ve özellikle orada gerçekleşeceğine inanılan sorgulama ile herhangi bir alakası yoktur.

Eğer bazı âlimlerin dediği gibi ahiret hayatını kabir hayatı olarak alırsak, o zaman ahirette ne olacağı sorusu akla gelmektedir. Bize göre ahiret hayatını veya dünya hayatını kabir hayatı diye yorumlama k doğru değildir. Yüce Allah’ın, isimlerini dünya hayatı ve ahiret hayatı diye koyduğu, hem ruhun hem de bedenin birlikte yaşayacakları bir özellikte yarattığı ve insanları yaşattığı bu iki âlemi, O’nun tanımlamasına uygun olmayacak şekilde yorumlamak, gerçeği yansıtmaktan uzak bir yaklaşım olduğu gibi, O’nun kitabının mesajını tahrif etmekten başka bir şey de değildir.

İlgili ayette ölüm sonrası kıyamet öncesi hayata dair hiçbir işaret yoktur. Eğer ahiret hayatının içine başka bir âlem de katılıyorsa -ki bizce katılamaz- o zaman ölen kişi için ölümünden sonrasına, ancak mahşerden öncesine ait bu âlemin farklı durumuna açıklık getirilmesi gerekirdi. Zira bedenlerin kabirlerden kaldırılması, diriltilmesi sadece mahşerde gerçekleştirilecektir.(208)

Özetleyecek olursak, kabir sorgusu bağlamında zikredilen bu ayetin aslında kabirle hiçbir ilgisi yoktur ve kabir sorgulaması inancı Kur’ani dayanaktan yoksundur. Riv ayetlerdeki sıkıntılar ve çelişkiler konunun riv ayet ayağının da sağlam olmadığını ortaya koymaktadır.

Kabir sorgusuna delil olarak ileri sürülen ayetle ilgili açıklamaları bitirmeden önce şunu hatırlatmak gerekir: Yüce Allah, Fâtiha 1:4’te مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ [mâliki yevmi’d-dîn] buyurarak “Hesap gününün sahibi” olduğunu beyan etmektedir. Hesap gününün mahşer günü olduğunda şüphe bulunmadığına göre, daha öncesinde farklı sorgulamaların olacağını iddia etmek söz konusu ayetle uyuşmamaktadır.

Eğer kabirde veya başka bir yerde başka bir sorgulama daha olsaydı ilgili ayette “hesap gününün sahibi” değil, “hesap günlerinin sahibi” denirdi. Oysa Kur’an’da böyle bir ifade bulunmamaktadır. Sırf bu noktadan bakılsa bile, kabirde sorgulamanın olamayacağı kolaylıkla anlaşılabilir. İnsanların ölürken yaşayacakları melek diyaloğunun kabir sorgusuna dönüştürüldüğü kanaatindeyiz.”(209)

Ayetin kabir ve kabir sorgusuyla ilişkilendirilmesine dair görüşleri ve bizim ayete yaklaşımımızı bu şekilde beyan ettikten sonra şimdi de ayetin ikinci kısmını incelemeye çalışacağız.

2. وَيُضِلُّ اللّٰهُ الظَّالِم۪ينَ وَيَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَآءُ “Allah zalimleri ise saptırır. Allah dilediğini yapar.” “Allah kâfirleri saptırır/sapıklıkta terk eder” manasında bir ifade Mü’min 40:74’te geçmektedir. Yüce Allah iman edenleri sabit bir sözle yani tevhid akıdesiyle hem dünya hayatında, hem de ahirette destekleyeceğini haber verdikten sonra sözü zalimlere getirmekte ve onları sapkınlıkta terk edeceğini bildirmektedir.

Allah hiç kimseyi hak etmediği sürece saptırmaz, sapkınlıkta bırakmaz. Burada da görüleceği üzere, zaten zalim olanları, zalimlikte karar kılanları ve zulümde ısrar edenleri sapkınlıkta bırakacağını beyan etmektedir.

Yüce Allah’ın kimlere hidayet edeceği, kimleri de sapkınlıkta bırakacağı, bu konuda insan iradesinin ne anlam ifade ettiği vs. konularda Fâtiha 1:6’da geniş açıklamalar yaptığımız için burada detaya girmek ve aynı şeyleri tekrarlamak istemiyoruz. Şu kadarını belirtmekle yetinelim: Yüce Allah zaten zalim olanları saptırır; çünkü O nihayetinde dilediğini yapabilen yegâne kudrettir. Bakara 2:253, Âl-i İmrân 3:40, İbrâhim 14:27, Hûd 1 1:107, Hacc 2 2:18 ve Burûc 85:16’da da Yüce Allah’ın dilediğini yapabildiği beyan edilmektedir.

Dipnotlar

• 196-) Buhari , Kitâbu Tefsîri’l-Kur’ân, İbrahim Sûresi, bâb 2. Bu riv a yetin uzunca bir örneği için bk. Hayrettin Karaman, Ebediyet Yolcusunu Uğurlarken , Ankara, 2006, s. 10-14; el-Fethu’r-Rabbânî ’den naklen. 197-) Semerkandi , age., II, 253. 198-) Taberi , age., XIII, 213-219.
• 199-) Râzî , Mefâtîhu’l-Ğayb , XIX, 122. Benzer kanaatler için ayrıca bk. Ahmed Mustafa el-Merâğî , Tefsîr , Beyrut, 1974, V, 150. 200-) İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, IV, 275. 201-) Müslim, Cenâiz, “Ölüye Kelime-i Tehlîl Telk i ni” babı.
• 202-) Ebu’s-Suud, age., V, 44.
• 203-) Kurtubî , age., IX, 238. 204-) Mevd ûdî , age., II, 552’de 39. not. 205-) Muhammed İzzet Derveze , et-Tefsîru’l-Hadîs , tercüme: Muharrem İnce, İstanbul, 1997, IV, 99-102.
• 206-) Esed, age., s. 507’de 39. not.
• 207-) Ateş, Tefsir , V, 25.
• 208-) Yâsîn 3 6: 51-52.
  • Yâsîn 36/51
• 209-) Okuyan, Kur’ân -ı Kerîm’e Göre Kabir Kavramı , İstanbul, Düşün Y ayınları, 2014.