İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

Yüce Allah, surenin 24-34. ayetlerinde iyi ve kötü kelimelerin mukayesesini, iman sahiplerinin destekleneceğini, zalimlerin saptırılacağını, nankörlerin akıbetinin cehennem olacağını beyan etmekte, daha sonra Allah’ın has kullarına yönelik bazı emirlerle Allah’ın kâinat kitabından çeşitli nimetleri insanların hizmetine sunduğunu ve nimetlerin sayılamayacağını belirtmektedir.

ıı. (26. Ayet): Kötü Sözün Köksüz Ağaca Benzemesi

وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَب۪يثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَب۪يثَةٍۨ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْاَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ “Kötü bir sözün örneği, gövdesi yerden koparılmış, (o yüzden) sabit olmayan (ayakta duramayan) kötü bir ağaç gibidir.”

Ayetteki وَمَثَلُ [vemeselü] kelimesi “ve misal i, örneği”; كَلِمَةٍ خَب۪يثَةٍ [kelimetin habîsetin] tamlaması “kötü kelimenin, çirkin sözün”; كَشَجَرَةٍ خَب۪يثَةٍۨ [keşeceratin habîsetin] tamlaması “kötü, verimsiz, kuru bir ağaç gibi(dir)”; اجْتُثَّتْ [üctüsset] edilgen fiili “koparıldı”; مِنْ فَوْقِ الْاَرْضِ [minfavkı’l-ardı] tamlaması “yerin, toprağın üstünden, üst kısmından”; مَا لَهَا [mâ lehâ ] ifadesi “onun için yoktur”; مِنْ قَرَار [min karârin] ifadesi ise “sağlamlığı, istikrarı” demektir.

Burada Kur’an’ın [mesânî]lik özelliği gereği bu defa kötü sözün benzetildiği bir ağaç gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah كَلِمَةٍ خَب۪يثَةٍ [kelime-i habîseh] dediği “kötü kelime, çirkin söz” hakkında bilgi vermekte, bunun da شَجَرَةٍ خَب۪يثَةٍۨ [şecera-i habîseh] yani “kötü, yani verimsiz, kuru bir ağaca” benzediğini beyan etmektedir. “Kötü kelime” elbette insanı kâfirliğe ve müşrikliğe sürükleyen,(195) insanın hem kendisinin hem de başkalarının sapmasına neden olan olumsuz içerikteki her bir ifadedir. İşte Yüce Allah, “kötü sözleri”, kökü yerden sökülmüş, ekili olduğu toprağın üzerine çıkartılmış, bütünüyle kararsız, dayanaksız, çürük ve kuru bir ağaca benzetmektedir.

Ayette geçen اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْاَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ “Gövdesi yerden koparılmış, o yüzden ayakta durma imkânı olmayan” ifadesi, iyi ve faydalı kelime için kullanılan اَصْلُهَا ثَابِتٌ “Kökü (yerde) sabit” ifadesinin zıddıdır. Bu cümle nasıl ki ağacın kök itibariyle yerden aldığı sağlam dayanağı ifade ediyorsa, yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki cümle de bunun aksine köksüzlüğü, güçsüzlüğü ve dayanıksızlığı ifade etmektedir.

Ayetin Güne Mesajı:

Son üç ayette dile getirilen hususlardan anlaşılıyor ki, iyi, temiz ve faydalı kelimeler gücünü kaynağından ve gösterdiği hedeften alırlar. Kötü kelimelerin ise kökü olmadığı için onların insan inşa etmeye ve bir medeniyet oluşturmaya dair herhangi bir duruşu da gücü de yoktur. Demek ki hakikatler değerini eski oluşlarından ve kalabalık taraftarlardan değil, kaynağından almaktadır.

İşte din adına insanı önce inşa edip sonra da ihya edecek olan değer vahiydir; vahyin sunduğu hakikatlerdir. Kökü ve beslendiği değer vahiy olmayanların medeniyet adına söyleyebilecek kayda değer bir sözü olamaz. Onlar sadece eldeki mevcut imkânları gereksiz bir şekilde tüketen çok kötü birer müsrif durumundadırlar. Oysa vahyin amacı, hayatı ilahi ilkeler ışığında doğru anlayabilen, hedef ve uf uk sahibi insanlar yetiştirmektir.

Dipnotlar

• 195-) Semerkandi , age ., II, 253; Taberi , age ., XIII, 210; Zemahşeri , age ., II, 532.