İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ı. (24-25. Ayetler): Güzel Sözün Sağlam ve Verimli Ağaca Benzemesi

اَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ اَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَآءِ تُؤْت۪يٓ اُكُلَهَا كُلَّ ح۪ينٍ بِاِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ “Görmüyor musun Allah nasıl bir örnek verdi! Güzel bir sözü, kökü (yerde) sabit, dalları yüksekte olan güzel bir ağaca (benzetti). (O ağaç), Rabbinin izniyle her zaman (her yıl) yemişini verir. (Gerçeği) hatırlasınlar diye Allah insanlara örnekler vermektedir.”

Buradaki اَلَمْ تَرَ [elem tera] sorusu “görmedin(iz) mi? düşünmez misin(iz)”; كَيْفَ [keyfe] edatı “nasıl”; ضَرَبَ darabe fili “örnek verdi”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; مَثَلًا [meselen] kelimesi “misal olarak”; كَلِمَةً طَيِّبَةً [kelimeten tayyibeten] tamlaması “güzel bir kelimeyi, güzel bir sözü”; كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ [keşeceratin tayyibetin] tamlaması “güzel, verimli bir ağaç gibi”; اَصْلُهَا [asluhâ] tamlaması “onun kökü”; ثَابِتٌ [sâbitün] kelimesi “sabit(tir), sağlam(dır)”; وَفَرْعُهَا [vefer‘uhâ] tamlaması “ve onun dal(lar)ı”; فِي السَّمَآءِ [fi’s-semâi] kelimesi “gök te(dir), yukarı da(dır)”; تُؤْت۪ي [tü’tî] fiili “verir”; اُكُلَهَا [ükülehâ] tamlaması “onun ürünlerini, meyvelerini”; كُلَّ ح۪ين [külle hînin] tamlaması “her yıl, her mevsim, zamanında”; بِاِذْنِ رَبِّهَا [biizni rabbihâ] tamlaması “kendilerinin Rab binin izniyle, buyruğuyla”; وَيَضْرِبُ [ve yadribu] fiili “örnek vermektedir”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; الْاَمْثَالَ [el-emsâle] kelimesi “misaller”; لِلنَّاسِ [li’n-nâsi] ifadesi “insanlar için, insanlara”; لَعَلَّهُمْ [le‘allehum] ifadesi “umulur ki onlar”; يَتَذَكَّرُونَ [yetezekkerûne] fiili “(gerçeği) hatırlayıp öğüt alırlar” demektir.

Burada iyi ve faydalı bir kelimenin benzetildiği sağlam ve verimli bir ağaç örneği gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 24-34. ayetlerinde iyi ve kötü kelimelerin mukayesesini, iman sahiplerinin destekleneceğini, zalimlerin saptırılacağını, nankörlerin akıbetinin cehennem olacağını beyan etmekte, daha sonra Allah’ın has kullarına yönelik bazı emirlerle Allah’ın kâinat kitabından çeşitli nimetleri insanların hizmetine sunduğunu ve nimetlerin sayılamayacağını belirtmektedir.

1. اَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ اَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَآءِ “Görmüyor musun Allah nasıl bir örnek verdi! Güzel bir sözü, kökü (yerde) sabit, dalları yüksekte olan güzel bir ağaca (benzetti).” Yüce Allah temiz bir sözü, kökü yerde, dalları göğe doğru uzanmış temiz yani güzel bir ağaca benzetmektedir.

Ayette geçen كَلِمَةً طَيِّبَةً [ kelime-i tayyibeh] tamlaması [lâ ilâhe illellâh] “kelime-i tevh id” manasına alınabilir. Çünkü [kelime-i tevhîd]de herhangi bir eksiklik ve fazlalık söz konusu değildir.(187) Bunun “müminin imanı” olma ihtimali de vardır. İbn Abbâs’tan gelen bir rivayete göre [kelime-i tayyibeh] tamlaması Yüce Allah’tan başka ilah olmadığına şahitlik etmektir. شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ [şecere-i tayyibeh ]ise mümindir.

“Kökü (yerde) sabittir” ifadesi [lâ ilâhe illellâhu] kabulü şeklinde müminin kalbinde sabittir. Dallarının gökte oluşu ise müminin amellerinin göğe doğru yükselmesidir. Ayrıca [kelime-i tayyibeh] tamlaması imana benzer. İman güzel/temiz bir ağaç gibidir. Kökü Allah’a ihlasa dayalı olarak yıkılmayacak ve yok olmayacak şekilde (yerde) sabittir; dallarının gökte oluşu ise Allah’a duyduğu derin saygıdır.(188)

Taberî’nin bu yaklaşımı son derece güzel mesajlar içermekte, özellikle Fâtır 35:10. ayette verilmek istenen mesajla da yakın bir ilişki oluşturmaktadır. Yüce Allah söz konusu ayette mealen şöyle buyurmaktadır: “Kim şeref (onur, haysiyet) istiyorsa, (bilsin ki), şeref bütünüyle Allah’ındır. S alih amelin yükselttiği güzel ve yararlı sözler sadece Allah’a yükselir. Kötülükleri tuzak kuranlara ise çetin bir azap vardır ve onların tuzağı yok olup gider.” Demek ki bizim güzel sözlerimiz sadece Yüce Allah’a yükselirler; ancak onları yükselten ise salih amellerdir. Salih amelle yani fedakârlıklarla desteklenmeyen sözler güzel olma hakkına sahip olamazlar.

[Kelime-i tayyibeh] tamlaması “[kelime-i tevhîd], [tesbîh], [tahmîd], [istiğfâr], tevbe” gibi her türlü güzel kelime de olabilir.(189) Dahası, bu tamlama İbrâhim 14:22. ayette sözü edilen ve Yüce Allah’ın insanlara va a d ettiği [va‘de’l-hakkı] yani “gerçek vaad” de olabilir. Ayrıca bu tamlama “tevhid esasına dayalı bir prensip”, “güzel-doğru bir söz” manalarını da içermektedir.

“Buna göre sözün [tayyib] oluşu, mahiyeti itibariyle doğru olan ve ahlaki anlamda iyi ve güzel olana çağırdığı için sonuna kadar yararlı ve kalıcı olan teklif, fikir ya da öğreti anlamındadır. Yüce Allah’ın mesajlarının her biri nihai amacı itibariyle ahlaken iyi ve doğru olan yönünde yapılmış birer çağrıdan ibaret olduğuna göre ‘güzel-doğru söz’ terimi, aynı zamanda Allah’ın mesajlarını işaret etmektedir.”(190)

“Ağacın tayyib oluşu” ise, biçiminin, şeklinin güzelliği olabileceği gibi kokusunun ve meyvesinin güzelliği, lezzetli ve hoş oluşu anlamlarına da gelebilir. Esasında “tayyib ağaç”tan kasıt bir sonraki ayette açıklandığı için bu özellikleri birer görüş olarak nakletmek durumundayız. Bir ağacın bu özellikte olabilmesi için köklerinin toprakta, dallarının ise göğe doğru yükselir posizyonda olması gerekir ki Yüce Allah’ın dikkat çektiği hususiyet de budur.

Râzî’nin de dediği gibi, “ağacın kökünün yerde oluşu” kökün sağlamlığını, sökülemeyecek oluşunu, yıkılıp yok olmaktan uzak oluşunu gösterir. Böyle olunca, ağacın sahiplerinde derin bir huzur ve güven hissi meydana gelir ve ağaçla ilgili herhangi bir tedirginlik de yaşanmaz. “Dalların gökte yani yüksekte oluşu” ise, köklerinin sağlamlığının sonucudur.

Kökü sağlam ve derin olmayan ağacın dalları da yüksekte olmaz. Dalların yüksekte oluşu hem ağacın boy atmadaki gücünü, kökünün sağlamlığını gösterir, hem de ağacın yere yakın olumsuz etkilerden uzaklığını ifade eder. Durum böyle olunca, ağacın meyveleri bütün şaibelerden de uzak bir hal alır.

Bu ayetle ilgili şu değerlendirmeyi de aktarmakta yarar görmekteyiz: “Yüce Allah temiz düşünceyi, sağlam davayı, faydalı ve bereketli bilgiyi ya da tevh id inancını ifade eden sözü ağaca benzetmektedir. Bu ağaç kökü yerde, dalları gökte olan güzel, sağlam ve bereketli bir ağaçtır. Ağacın kökleri yerde, yani yerin içinde olunca sağlam olmaktadır. Şiddetli rüzgârlar bile onu kökleri ile söküp atamaz. [Tevhîd] kelimesinin kökleri de insanın gönlündedir. Şeytanın, nefsin ve sahte felsefelerin onu söküp yıkması mümkün değildir.

Eğer Allah’ın gerçek olan vaadini bu ağaca benzetirsek, hak olan sözün yerde kalması mümkün değildir. “Güzel kelime”yi “dava” anlamına alırsak, Allah’ın davasının kökleri yerin derinliklerinde, dalları da yücelere ulaşmaktadır diyebiliriz. Doğru, verimli ve faydalı olan sözün, bilginin verimli ve sağlam bir ağaç gibi kökleri ilahi vah iyde, dalları da göklerde, yani yücelerde olmalıdır.”(191)

2. تُؤْت۪يٓ اُكُلَهَا كُلَّ ح۪ينٍ بِاِذْنِ رَبِّهَا وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ “(O ağaç), Rabbinin izniyle her zaman (her yıl) yemişini verir. (Gerçeği) hatırlasınlar diye Allah insanlara örnekler vermektedir.” Yüce Allah [şecere-i tayyibeh] yani “güzel/faydalı ağac”ın aslında ne olduğuyla ilgili olarak bu ayette açıklama getirmektedir. Söz konusu ağaç, Yüce Allah’ın izniyle yani O’nun emri ve buyruğuyla(192) her zaman ürününü, meyvesini verir. Kur’an’da yedi kez(193) geçen اُكُلُ [ükül] kelimesi “yemiş, ürün, meyve” gibi manalar içermekte, كُلَّ ح۪ينٍ [külle hînin] tamlaması da “her zaman, yani her mevsim” manası vermektedir. Demek ki [şecere-i tayyibeh ] tamlaması her mevsim ürününü veren “verimli ağaç”tır.

Ra‘d 13:17’de de açıkladığımız üzere, Yüce Allah bu tür misaller vererek insanların düşünüp gerçeği hatırlamasını, sonuçta da öğüt almalarını istemektedir. Kur’an’da bu ve benzer konularda verilen örneklerin hepsinde insanların düşünmeleri onlara öğütlenmekte, sıradanlıktan kurtulup sıra dışı bir konuma gelmeleri arzu edilmektedir. Ra‘d 13:17, İbrâhim 14:25, 45, Nûr 24:35, Furkân 25:39, ‘Ankebût 29:43 ve Haşr 59:21’de yer aldığı üzere, bütün darb-ı meseller insanoğlunu düşünmeye sevk etmeyi amaçlamaktadır.

Bilindiği üzere, [tezekkür] denilen şey [tedebbür’]ün sonucudur; yani Sâd 38:29’da da geçtiği gibi, kitabın ayetleri üzerinde derin ve ince araştırmalar yapılarak [tedebbür] ortaya konulacak ki sonuçta [tezekkür] denilen “gerçeği hatırlama erdemi”ne ulaşılmış olsun. Daha çok kâinat kitabından verilen misaller üzerinden gidilse de, Kur’an ayetleri üzerindeki çalışmalar da insanları hakikate ulaştırmada en önemli kalemlerdendir.

Ayetin günümüze mesajı olarak şunları hatırlatmalıyız: “Öğretimde öğrencilere temiz, doğru, verimli ve faydalı bilgiler öğretilmelidir. Eğitimde de sağlam, temiz ve doğru değerler aşılanmalı ve yaşatılmalı, öğrencilere doğru ve iyi davranışlar kazandırılmalıdır. Onların gönüllerine kök salacak ama onları göklere çıkar gibi yüceltecek bilgi ve değerler ekilmelidir.

Ekilen bu bilgiler onların beyinlerinde düşünceye, gönüllerinde de öğüde dönüşmelidir. O bilgi ve değerlerin sentezinden yeni düşünceler üretmelidirler. Ama o düşüncelerin kökü beyin ve gönüllerde olduğu halde yemişlerini yücelerde vermelidirler. Eğitim bu amacına ulaştığında, insanlığa çok büyük bir hizmet sunmuş olacak ve onlara mutluluk getirecektir. Mademki Yüce Allah insanları düşünebilmeleri için eğitimini yapıyor, din ve genel eğitim de aynı amacı onların önüne koymalıdır.”(194)

Dipnotlar

• 187-) Semerkandi , age ., II, 251. 188-) Taberi , age ., XIII, 203-204.
• 189-) Zemahşeri , age ., II, 531. 190-) Esed, age ., s. 506’da 36. not.
• 191-) Bayraklı, Tefsîr , X, 218. 192-) Semerkandi , age ., II, 252. 193-) Bakara 2: 265; En‘âm 6: 141; Ra‘d 1 3: 4, 35; İbrâhim 1 4: 25; Kehf 1 8: 33; Sebe’ 3 4: 16.
  • Bakara 2/265 En‘âm 6/141 Ra‘d 13/4 İbrâhîm 14/25 Kehf 18/33 Sebe' 34/16
• 194-) Bayraklı, age ., X, 219.