İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ı. (13-15. Ayetler): Kâfirlerin Tehditleri ve Allah’ın Müminlere Vaadi

وَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ اَرْضِنَآ اَوْ لَتَعُودُنَّ ف۪ي مِلَّتِنَا فَاَوْحٰىٓ اِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِم۪ينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْاَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَام۪ي وَخَافَ وَع۪يدِ وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَن۪يدٍ “Kâfir olanlar elçilerine şöyle demişlerdi: ‘Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!’ Rableri de ‘Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! Onlardan sonra sizi mutlaka o yerde yerleştireceğiz’ diye onlara vahyetmişti. İşte bu (durum) makamımdan korkan ve tehdidimden sakınanlar içindir. (Peygamberler) zafer istemişlerdi (Allah da vermişti). Her inatçı zorba ise kaybetmiş (olacak)tır.”

Buradaki وَقَالَ [vekâle] fii li “demişti ki”; الَّذ۪ينَ كَفَرُوا [ellezîne keferû] ifadesi “kâfir olanlar, inkâr etmiş kişiler”; لِرُسُلِهِمْ [lirusülihim] tamlaması “onların kendi elçilerine”; لَنُخْرِجَنَّكُمْ [lenuhricenneküm] fiili “muhakkak ki sizi çıkaracağız”; مِنْ اَرْضِنَا [minardınâ] tamlaması “bizim ülkemizden”; اَوْ لَتَعُودُنَّ [ev lete‘ûdünne] ifadesi “veya elbette döneceksiniz”; ف۪ي مِلَّتِنَا [fîmilletinâ] tamlaması “bizim dinimiz e”; فَاَوْحٰى [feevhâ] fiili “vahyetmişti”; اِلَيْهِمْ [ileyhim] ifadesi “onlara”; رَبُّهُمْ [rabbuhüm] tamlaması “onların Rab bi”; لَنُهْلِكَنَّ [lenühlikenne] fiili “mutlaka helak edeceğiz”; الظَّالِم۪ينَ [ez-zâlimîne] sözcüğü “zalimler i, haksızlık edenleri”; وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ [ve lenüskinenneküm] fiili “ve mutlak surette sizi yerleştireceğiz”; الْاَرْض َ [el-arda] kelimesi “ülkeye”; مِنْ بَعْدِهِمْ [minba‘dihim] tamlaması “onlardan sonra”; ذٰلِكَ [zâlike] edatı “işte o, işte bu durum”; لِمَنْ خَافَ [limenhâfe] fiili “korkan(lar) içindir”; مَقَام۪ي [makâmî] tamlaması “benim makamımdan”; وَخَافَ [ve hâfe ] fiili “ve korkmuş (olan kişi için)”; وَع۪يدِ [va‘îdi ] tamlaması “benim tehdidimden”; وَاسْتَفْتَحُوا [vesteftehû] fiili “ve zafer istemişler di”; وَخَابَ [vehâbe] fiili “ve kaybetmişti”; كُلُّ جَبَّارٍ [küllü cebbârin] tamlaması “her zorba”; عَن۪يدٍ [‘anîdin] kelimesi ise “inatçı” demektir.

Burada inkârcıların tehditleri ile Yüce Allah’ın onlara yönelik cevapları gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 9-18. ayetlerinde çeşitli peygamberlerin ümmetlerine tebliğ ini, kavimlerinin tepkilerini ve yaşadıkları karşılıklı konuşmaları dile getirmekte, inkârcıların feci akıbetini beyan etmektedir.

1. وَقَالَ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ اَرْضِنَآ اَوْ لَتَعُودُنَّ ف۪ي مِلَّتِنَا “Kâfir olanlar elçilerine şöyle demişlerdi: Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!” Yüce Allah inkârcıların peygamberlere verdiği tehdit dolu cevabı dile getirmektedir.

A‘râf 7:88’de de geçtiği üzere, Hz. Şuayb’ın kavminin müminlere yönelik tehditleri gibi, bütün inkârcılar da peygamberlerine ve müminlere aynı tehdidi savurmuşlar, “ya sizi sürgün ederiz ya da dinimize geri dönersiniz” demişlerdi. Ayette geçen لَنُخْرِجَنَّ [lenuhricenne] ve لَتَعُودُنَّ [lete‘ûdünne] fiillerinin başında bulunan [lâm/le] ve sonundaki “şeddeli [nûn]” harfleri onların son derece kararlı olduklarını göstermektedir.

a) لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ اَرْضِنَآ “Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız.” A‘râf 7:88’de de ele aldığımız üzere, Medyenliler Hz. Şuayb’ı ve müminleri iki seçenekle başbaşa bırakmışlardı. Seçeneklerden ilki tehdit idi. Buna göre, “müminleri şehirden, yani ülkeden çıkarmakla tehdit etmişlerdi.”

Ülkeden sürülme tehdidi başka peygamberlerin kavimlerinde de görülen bir durumdu. Nitekim A‘râf 7:82, Şu‘arâ 26:167 ve Neml 2 7:56’da “Hz. Lut’un”; Şu‘arâ 26:116’da “Hz. Nuh’un”; Meryem 19:46’da “Hz. İbrahim’in” ve nihayet İbrâhim 14:13 ve Yâsîn 36:18’de “bütün peygamberlerin” sürgünle tehdit edildikleri beyan edilmektedir. Ayette مِنْ اَرْضِنَا [min ardınâ] denilmesi, onların ülkeyi sahiplendiklerini ve müminleri dışladıklarını göstermektedir.

b) اَوْ لَتَعُودُنَّ ف۪ي مِلَّتِنَا “Ya da dinimize döneceksiniz.” Bir benzeri de A‘râf 7:88’de geçen bu ifadede ikinci seçenek ise “kavimlerinin dinine, onların takip ettiği yola, yani inanç sistemine dönmekti.” Anlaşılıyor ki ya ülkeden sürüleceklerdi ya da küfre döneceklerdi.(109) Bazı âlimlerimizin söylediği gibi biz de buradaki لَتَعُودُنَّ [lete‘ûdünne] kelimesini “geri dönmek” değil de “dönmek, girmek” manasına almaktayız.(110)

Müfessir Râzî bunun gerekçelerini tefsirinde uzun uzadıya açıklamaktadır.(111) Burada peygamberlerin daha önce şirk içinde olduğu kesinlikle söylenemez. Çünkü buradaki [‘âde/te‘ûdü] fiili “dönüşmek” manasına gelmektedir. Küfrün ve şirkin mantığı bu tür alaycılık ve tehditkâr çıkışları içerdiği için, Hz. Şuayb’ın kavminde de diğer kavimlerde de bu durum açıkça gözlemlenmekteydi.

Her iki unsurun da burada zikredilmesinin sebebi, Hz. Peygamber’i hem bir şeylere hazırlamak hem de ona moral vermek olabilir. Söylenmek istenen şudur: Her peygambere olduğu gibi yakında senin kavmin de sana aynı şeyleri söyleyecek, seni yurdundan kovmayı ya da şirk inancına girmeni isteyeceklerdir. Kalem 68:9’da dile getirilen istekleri de bunun bir göstergesidir.

2. فَاَوْحٰىٓ اِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِم۪ينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْاَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَام۪ي وَخَافَ وَع۪يدِ “Rableri de ‘Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! Onlardan sonra sizi mutlaka o yerde yerleştireceğiz’ diye onlara vahyetmişti. İşte bu (durum) makamımdan korkan ve tehdidimden sakınanlar içindir.” Yüce Allah peygamberlere vahyederek kâfirlerin tehditlerine aynı kararlılık ifadeleriyle cevap vermekte ve onları nasıl bir akıbetin beklediğini bildirmektedir.

a) فَاَوْحٰىٓ اِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِم۪ينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْاَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ “Rableri de ‘Zalimleri mutlaka helak edeceğiz! Onlardan sonra sizi mutlaka o yerde yerleştireceğiz’ diye onlara vahyetmişti.” Rabbimizin verdiği ilk cevap “zalimleri helak edeceği”, ikincisi ise “onlardan sonra yurtlarına müminleri yerleştireceği”dir.

Ayetin bu kısmında yer alan لَنُهْلِكَنَّ [lenühlikenne] ve لَنُسْكِنَنَّ [lenüskinenne] fiilleri önceki ayette geçen iki fiil gibi başlarında [lâm/le] ve “şeddeli [nûn]” ile getirilmekte ve Yüce Allah’ın onları mutlaka helak edeceğini ve yurtlarına müminleri yerleştireceğini beyan etmektedir. Helak edilen topluluklar hakkında Kur’an’da oldukça fazla malumat vardır. Bu nedenle, hemen her peygamberin kıssasında bunun bir örneğini görmekteyiz.

Yeryüzüne yerleştirilme meselesine gelince, ayette geçen الْاَرْض [el-ard] kelimesi bütün yeryüzü değil de peygamberlerin yaşadığı topraklar, ülkeler manasına alınmalıdır. Nitekim İsrailoğullarının Mısır’a yerleştirilmesiyle ilgili ayette [el-ard] kelimesi kullanıldığı gibi,(112) Tevrat’tan sonra gelen Zebur’da da salih kulların yeryüzüne yani o ülkelere vâris kılınacağı beyan edilmektedir.(113)

Medineli Müslümanların da kitap ehlinin yurtlarına vâris kılındığından söz eden ayette de aynı şekilde [ard] kelimesi kullanılmaktadır.(114) Hatta bu konuya çok iyi örnek olabilecek bir hadiste Nebî (as)’ın şöyle buyurduğu nakledilmektedir: “Her kim komşusuna eziyet ederse Allah eziyet edenin yerine diğerini (eziyete maruz bırakılanı) vâris kılar.”(115)

Teker teker peygamberlerin hayatında bu örnekleri gördüğümüz gibi, daha genel ifadeler bağlamında Nûr 25:55. ayeti de bu vesileyle hatırlatmalıyız:

“Allah, sizlerden iman edip iyi davranışlarda bulunanlara, kendilerinden öncekileri sahip ve hâkim kıldığı gibi onları da yeryüzüne sahip ve hâkim kılacağını, onlar için beğenip seçtiği dini (İslam’ı) onların iyiliğine yerleştirip koruyacağını ve (geçirdikleri) korku döneminden sonra, bunun yerine onlara güven sağlayacağını vaa d etmişti. Çünkü onlar bana kulluk ederler; hiçbir şeyi bana eş tutmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte bunlar asıl büyük günahkârlardır.” Bu ayette verilen bilgi ilahi sistemde Allah’ın sünnetini ve vaadini ortaya koymakta, peygamberlerini izleyen ve iman/salih amel sahibi olan müminlere yönetimi ihsan edeceğini beyan etmektedir.

Ayette geçen الْاَرْض [el-ard] kelimesi Zümer 39:74’te de olduğu gibi eğer “cennet yurdu” manasına alınırsa, bu defa ayette sözü edilen iskân durumu mahşerle ve dolayısıyla cennetle ilişkili olur ki bunun da yanlış olmadığı açıktır. İmam Taberî müfessir Katâde’den böyle bir görüş naklederek ayeti daha iyi anlamamızın yolunu açmıştır.(116) Yüce Allah kendi yolunu takip edenlere hem dünyada iktidar lütfedecek, hem de mahşerde cennetiyle ödüllendirecektir. İlk tercih daha doğru gözükse de diğerinin de doğru olduğunu söyleyebiliriz.

b) ذٰلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَام۪ي وَخَافَ وَع۪يدِ “İşte bu (durum) makamımdan korkan ve tehdidimden sakınanlar içindir.” Yüce Allah ayetteki vaadinin duyarlı insanlara yönelik olduğunu beyan etmekte, hem huzurunda hesap vermekten korkan(117) hem de cehennem tehdidinden çekinenler için bunun söz konusu olacağını bildirmektedir.

Ayetin sonundaki وَع۪يدِ [va‘ıdi] kelimesinin aslı [va‘îdî] şeklindedir; sonunda bir mütekellim [yâ]’sı var kabul edilerek [kesra] okunur.(118) Manası da “benim va‘îdim, yani azap tehdidim” demektir. Kelimenin sonundaki [kesra] harekesi orada gizli bir [yâ]’nın bulunduğunun delilidir. Ayetin bu cümlesinde verilmek istenen mesaj tıpkı A‘râf 7:128 ve Kasas 28:83’te de olduğu gibi “akıbetin muttakiler için olduğunu beyan”dır.

3. وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَن۪يدٍ “(Peygamberler) zafer istemişlerdi (Allah da vermişti). Her inatçı zorba ise kaybetmiş (olacak)tır.” Yüce Allah bütün peygamberlerin düşmanlarına karşı fetih, yani zafer istediklerini beyan etmekte, her inatçı zorbanın da kaybettiğini bildirmektedir. Bu ifadenin A‘râf 7:89’da Hz. Şuayb’ın duasında da olduğu gibi “düşmanlarıyla kendi aralarında hükmün ortaya çıkartılması” manası da vardır.

a) Bu kalıpta Kur’an’da sadece bu ayette geçen وَاسْتَفْتَحُوا [vesteftehû] fiilinin peygamberler için kullanıldığı fikrine göre, bunun sonrasında “icabet ettim; kabul ettim, fetih verdim, maksatlarına ulaştılar” manalarına gelebilecek gizli bir fiilin bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu fiilin faili azgın insanlar da olabilir. Bu durumda söz konusu inkârcıların “kendileri peygamberlere karşı fetih istediler; ancak her inatçı zorba hüsrana uğramış oldu” manası söz konusu edilmiş olur.(119)

b) Kur’an’da dört kez(120) zikredilen خَابَ [hâbe] fiili ise “ziyana ve hüsrana uğramak” manasına gelmektedir. Peygamberlere karşı gelenler için kullanılan [cebbâr] kelimesi insanlara nispet edildiğinde جَبَّار [cebbâr] kalıbında(121) tekil olarak olumsuz ve “zorba” manasında yerilen bir anlam vermekte, Haşr 59:23’te olduğu gibi [el-cebbâr] şeklinde [eliflâm]lı olarak Yüce Allah’a nispet edildiğinde ise O’nun erişilmez kudretini ifade etmektedir.

Yüce Allah bu ayette inatçılık anlamında [‘anede] kökünden türetilen عَن۪يد [‘anîd] sıfatını kullanmaktadır. Bu kelime Kur’an’da dört kez(122) geçmekte ve “doğru olan bir şeyi, doğruluğunu bildiği halde reddeden veya doğruya karşı çıkan kimse, inatçı” manasına gelmektedir.

[‘Anîd ] veya [ mu‘annid] kelimeleri “gerçeğe karşı kendisini bilerek şartlandıran veya konuşlandıran kişi”yi ifade eder. Buradan hareketle, peygamberlerin karşısına dikilenlerin hem onlara düşman olduğu hem de inatçı zorba birer insan oldukları ortaya konulmuş olmaktadır. Ayetteki جَبَّارٍ عَن۪يدٍ “Her inatçı zorba” tamlaması, جَبَّار [cebbâr] ve عَن۪يد [‘anîd] şeklinde iki mübalağa kalıbıyla gelmektedir.

Dipnotlar

• 109-) Zemahşeri , age ., II, 124. 110-) Semerkandi , age ., I, 533. 111-) Razi, age ., XIV, 177-178.
• 112-) A‘râf 7:129, 137; Kasas 2 8: 5. 113-) Enb iyâ 21: 105. 114-) Ahzâb 3 3: 27. 115-) ‘Aclûnî, Keşfu’l-Hafâ , II, 219.
  • A‘râf 7/129 Kasas 28/5 Enbiyâ 21/105 Ahzâb 33/27
• 116-) Taberi , age ., XIII, 192. 117-) Zemahşeri , age ., II, 524.
• 118-) Semerkandi , age ., II, 248. 119-) Semerkandi , age ., II, 249; Taberi , age ., XIII, 193-194; Zemahşeri , age ., II, 524. 120-) İbrâhim 1 4: 15; Tahâ 2 0: 61, 111; Şems 9 1: 10. 121-) Hûd 1 1: 59; İ brâhim 1 4: 15; Meryem 1 9: 14, 32; Kasas 2 8: 19; Mü’min 4 0: 35; Kâf 5 0: 45.
  • İbrâhîm 14/15 Tâhâ 20/61 Şems 91/10 Hûd 11/59 İbrâhîm 14/15 Meryem 19/14 Kasas 28/19 Mü'min 40/35 Kâf 50/45
• 122-) Hûd 1 1: 59; İbrâhim 1 4: 15; Kâf 5 0: 24; Müddessir 7 4: 16.
  • Hûd 11/59 İbrâhîm 14/15 Kâf 50/24 Müddessir 74/16