İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ııı. (11-12. Ayetler): Peygamberlerin Kavimlerine Sözleri

قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ اِنْ نَحْنُ اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَمُنُّ عَلٰى مَنْ يَشَآءُ مِنْ عِبَادِه۪ وَمَا كَانَ لَنَآ اَنْ نَاْتِيَكُمْ بِسُلْطَانٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وَمَا لَنَآ اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَقَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَآ اٰذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ “Elçileri ise onlara şöyle demişti: (Evet) biz de ancak sizin gibi bir insanız. Fakat Allah (vahyi) kullarından dilediğine (layık olana) lütfeder. Allah’ın izni olmadan bizim size herhangi bir delil getirmemiz mümkün değildir. Müminler yalnızca Allah’a güvensinler! Hem bize yollarımızı göstermiş olduğu hâlde ne diye biz Allah’a güvenmeyelim! Sizin bize verdiğiniz eziyete elbette direneceğiz. Güvenenler yalnızca Allah’a güvensinler!”

Buradaki قَالَتْ [kâlet] fiili “demişti ki”; لَهُمْ [lehum] ifadesi “onlara”; رُسُلُهُمْ [rusülühüm] tamlaması “onların elçiler i”; اِنْ نَحْنُ [in nahnu ] ifadesi “bizler değiliz”; اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [illâ beşerun mislüküm] istisnası “sizin gibi birer insan olmanın dışında, biz de sadece ve sadece sizin gibi insanlarız”; وَلٰكِنَّ [velâkinne] ifadesi “ancak”; اللّٰهَ [allâhu] kelimesi “Allah”; يَمُنُّ [yemunnu] fiili “ikram eder, ihsan eder”; عَلٰى مَنْ يَشَآءُ [‘alâ men yeşâu] ifadesi “dilediğine/layık gördüğüne”; مِنْ عِبَادِه۪ [min‘ıbâdihî] tamlaması “O’nun kullarından”; وَمَا كَانَ [vemâ kâne] ifadesi “mümkün değildir”; لَنَا [lenâ] ifadesi “bizim için”; اَنْ نَاْتِيَكُمْ [enne’tiyeküm] ifadesi “size getirmemiz”; بِسُلْطَانٍ [bisültânin] kelimesi “herhangi bir delil”; اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِ [illâ biiznillâhi] istisnası “Allah’ın izni dışında, buyruğu olmaksızın”; وَعَلَى اللّٰهِ [ve ‘alellâhi ] ifade si “sadece Allah’a”; فَلْيَتَوَكَّلِ [fe’lyetevekkel] emri “güvensin”; الْمُؤْمِنُونَ [el-mü’minûne] kelimesi “inananlar”; وَمَا لَنَآ [ve mâ lenâ] ifadesi “bize ne oluyor da”; اَلَّا نَتَوَكَّلَ [ellâ netevekkele] ifadesi “güvenmeyelim”; عَلَى اللّٰهِ [‘alellâhi ] ifadesi “Allah’a”; وَقَدْ هَدٰينَا [vekadhedânâ] fiili “elbette bize rehberlik yaptı, gösterdi, göstermiş (iken)”; سُبُلَنَا [sübülenâ] tamlaması “bizim yollarımızı”; وَلَنَصْبِرَنَّ [ve lenasbiranne] fiili “ve muhakkak ki sabredeceğiz”; عَلٰى مَآ اٰذَيْتُمُونَا [‘alâ mââzeytümûnâ] ifadesi “bize yaptığınız eziyetlere karşı”; وَعَلَى اللّٰهِ [ve ‘alellâhi ] ifadesi “sadece Allah’a”; فَلْيَتَوَكَّلِ [fe’lyetevekkel] emri “güvensin”; الْمُتَوَكِّلُونَ [el-mütevekkilûne] kelimesi ise “tevekkül edenler, güvenenler” demektir.

Burada peygamberlerin kavimlerinin delil isteklerine verdikleri cevaplar gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 9-18. ayetlerinde çeşitli peygamberlerin ümmetlerine tebliğ ini, kavimlerinin tepkilerini ve yaşadıkları karşılıklı konuşmaları dile getirmekte, inkârcıların feci akıbetini beyan etmektedir.

1. قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ اِنْ نَحْنُ اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَمُنُّ عَلٰى مَنْ يَشَآءُ مِنْ عِبَادِه۪ وَمَا كَانَ لَنَآ اَنْ نَاْتِيَكُمْ بِسُلْطَانٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ “Elçileri ise onlara şöyle demişti: (Evet) biz de ancak sizin gibi bir insanız. Fakat Allah (vahyi) kullarından dilediğine (layık olana) lütfeder. Allah’ın izni olmadan bizim size herhangi bir delil getirmemiz mümkün değildir. Müminler yalnızca Allah’a güvensinler!” Yüce Allah inkârcı kavme gönderilen ve kendileriyle alay edilip tehditlere maruz bırakılan peygamberlerin verdiği cevapları beyan etmektedir.

a) قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ اِنْ نَحْنُ اِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ “Elçileri ise onlara şöyle demişti: (Evet) biz de ancak sizin gibi bir insanız.” Yüce Allah peygamberlerinin durumunu ifade etmek üzere onların da diğer insanlar gibi birer beşer olduğunu vurgulatarak söyletmektedir. Peygamberlere yönelik bir küçümseme ve alaycılık olarak onların beşer oldukları belirtilse de(97) neticede elbette onlar da birer insandır.

Çünkü yeryüzünün sakinleri insanlar olduğu için peygamber olarak da insan peygamberler görevlendirilmiştir.(98) Onların alaycılıklarına karşılık peygamberlerin ve Hz. Peygamber’in bir beşer olduğu başka bazı ayetlerde de dile getirilmektedir.(99) Onların beşer oluşu ölümlü oluşlarını gösterirken,(100) misyonları ise ölümsüz gerçekler olarak insanlığa sunulmuştur.

Hem Kehf 18:110 ve Fussilet 41:6. ayetin başındaki اِنَّمَا [innemâ] edatı, hem de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen اِنْ [in] ve اِلَّا [illâ] edatlarının birlikte kullanımı onların da birer beşer olduğu “vurgu”sunu içerir. Devam eden cümlelerde ise diğer insanlardan farklı yönlerine dikkat çekilmektedir.

b) وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَمُنُّ عَلٰى مَنْ يَشَآءُ مِنْ عِبَادِه۪ “Fakat Allah (vahyi) kullarından dilediğine (layık olana) lütfeder.” Kehf 18:110 ve Fussilet 41:6’da dikkat çekilen husus “Hz. Peygamber’e vahyedilmesi” iken, buradaki ifade Yüce Allah’ın kullarından dilediğine ihsan ve ikram edebileceğiyle ilgilidir. Her iki ayet grubunu birlikte düşündüğümüzde maksadın onlara peygamberlik verilmesi olduğunu söyleyebiliriz.

Yüce Allah Bakara 2:105, En‘âm 6:124, Hacc 2 2:75 ve Şûrâ 4 2:13 gibi ayetlerde de belirttiği üzere, dilediğine peygamberlik vermektedir. İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayetlerde de bu hususa dikkat çekilmekte, Yüce Allah’ın kullarından dilediğine peygamberlik görevi vererek ihsan edebileceği beyan edilmektedir.

c) وَمَا كَانَ لَنَآ اَنْ نَاْتِيَكُمْ بِسُلْطَانٍ اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِ “Allah’ın izni olmadan bizim size herhangi bir delil getirmemiz mümkün değildir.” Bu ifade de verilmek istenen mesajlardan birisi, “peygamberlerin muhataplarının istediği türden delil getirmelerinin imkânsızlığı”dır; diğeri de “peygamberlerin böyle bir görevlerinin bulunmadığı”dır.

Peygamberler önceki ayetin sonunda kendilerinden apaçık başka deliller isteyen kavimlerine cevap vermekte ve kendilerinin de birer insan olduklarını, ancak Yüce Allah’ın onlara vahyederek ihsanda bulunduğunu, bu nedenle Allah’ın izni, buyruğu veya emri olmadan muhatapların istediği türden herhangi bir delil getirmelerinin mümkün olmadığını beyan etmişlerdir. Peygamberlerin getirdiği deliller de kendilerine yönelik gerçekleştirilen vahiylerdir, hakikatin apaçık belgeleridir.

Genel olarak peygamberlerin cevabı böyle şekillenmiş ve muhatapların istediği türden şeyler olumlu cevap bulmamış tır. Özel olarak da benzer istekler Hz. Peygamber’e yönlendirilmiş ve o da buradakine benzer cevaplar vermiştir. Konuyla ilgili olarak En‘âm 6:109, Yûnus 10:15-16, Ra‘d 13:31, İsrâ 17:90-94, ‘Ankebût 29:50 gibi ayetlerde çok kesin ifadelerle bu tür isteklerin yersizliği ve bütün kudretin Yüce Allah’a aidiyeti üzerinde durulmaktadır. Rabbimiz izin vermezse hiçbir şey gerçekleşemez, [vesselâm].

d) وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ “Müminler yalnızca Allah’a güvensinler!” Bu cümle çeşitli ayetlerde mesaj olarak geçmekte(101) ve müminlerin sadece ve sadece Yüce Allah’a tevekkül etmeleri gerektiğini içermektedir. Peygamberler Yüce Allah’a olan teslimiyet ve güvenlerini işte bu cümle ile ortaya koymuş, güvenilecek yegâne makamın Yüce Allah’ın katı olduğunu ifade etmişlerdi. Ayetteki devrik cümle Allah’tan başkasına güvenilemeyeceğini ve mümin olmanın da sadece Allah’a güveni gerektirdiğini ortaya koymaktadır. Yûnus 10:84’te de bu mesaj özellikle zikredilmektedir.

Kur’an’da tevekkül ile ilgili 40 ayet vardır.(102) [Tevekkül], elden gelen fedakârlıkların ve sorumluluklarının gereğini yerine getirdikten sonra Yüce Allah’a güveni esas almak demektir. Müminlerden istenen de böyle bir güveni hayatlarında tesis etmeleridir. [Tevekkül] sadece Yüce Allah’a yönelik gerçekleştirilmelidir;(103) çünkü [vekîl] yani “güven kaynağı” olarak Allah yeter;(104) her şeye vekil olan O’dur;(105) O en güzel vekildir.(106)

2. وَمَا لَنَآ اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَقَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَآ اٰذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ “Hem bize yollarımızı göstermiş olduğu hâlde ne diye biz Allah’a güvenmeyelim! Sizin bize verdiğiniz eziyete elbette direneceğiz. Güvenenler yalnızca Allah’a güvensinler!” Bu ayette de üç hususa dikkat çekilmektedir:

a) وَمَا لَنَآ اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَقَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا “Hem bize yollarımızı göstermiş olduğu hâlde ne diye biz Allah’a güvenmeyelim” Peygamberler Yüce Allah’a olan güvenlerini beyana devam ederek “bize yolumuzu göstermiş olmasına rağmen neden Allah’a güvenmeyecekmişiz ki!” diyerek çok önemli bir teslimiyet göstermişlerdi.

‘Ankebût 29:69’da da zikredildiği gibi, ayette geçen سُبُلَنَا [sübülenâ] tamlamasında سُبُل [sübül] kelimesinin çoğul getirilmesinin sebebi, yolların çok oluşu değil, konuşan peygamberlerin birden çok oluşları olabilir. Yoksa bütün peygamberler [sırât-ı müstakîm] denilen “bir tek hakikat yolu”nun yolcularıydılar.

Ayette verilmek istenen mesajlardan birisi de hakikat yolunu gösterecek olanın sadece Yüce Allah olduğunu beyandır. Nahl 16:9, İnsân 76:3, Beled 90:10 ve Leyl 92:12 gibi ayetlerde de geçtiği gibi, [hidayet] denilen “yol göstericilik” sadece Yüce Allah’a aittir. Burada da peygamberler bu hakikate işaret etmişlerdir. Gerçek yol gösterici Yüce Allah olduğuna göre, hayatın her anında ve alanında O’na güvenip teslim olmak mümin olmanın da peygamber olmanın da gereğidir.

b) وَلَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَآ اٰذَيْتُمُونَا “Sizin bize verdiğiniz eziyete elbette direneceğiz.” Peygamberler bu cümlelerinde inkârcı ve azgın muhataplarının kendilerine yönelik alaycılıklarının ve tehditkâr ifadelerinin karşılığında dik duruş ortaya koymuşlar ve Yüce Allah’tan yana olacaklarını beyan etmişlerdi. İşte böyle bir davanın sahipleri bilirler ki hakikatin savunucuları eziyetlere maruz bırakılacaklardır. Bu şuur ve bilinçle hareket eden peygamberler, başlarına gelecek eziyetlere karşı sabredeceklerini güçlü ve kararlı ifadelerle dile getirmişlerdi. Ayetteki لَنَصْبِرَنَّ [lenasbiranne] ifadesinin başındaki [lâm/le] ve sonundaki “şeddeli [nûn]” harfi bu kararlılığın bir göstergesidir.

Çeşitli vesilelerle ifade ettiğimiz üzere, sabır kavramı zillet ve meskenet içerisindeki bir katlanma değil, hak ve hakikati savunmak için dik duruş ortaya koymak, ısrarcı ve kararlı olup düşmanlara göğüs germek, eziyetlere direnmektir. Lokmân 31:17’de de geçtiği gibi, namaz kılmak, iyiliği emredip kötülüklerden vazgeçirmeye çalışmak kişinin başına sıkıntıların gelmesine sebep olabilir. İşte bu gibi noktalarda müminler davalarına sadakatle sarılan yiğitlerdir ve peygamberler de bunların başında gelmektedir.

c) وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ “Güvenenler yalnızca Allah’a güvensinler!” Peygamberler karşıtlarına yönelik cevaplarının sonunda bu cümleyi dile getirmişlerdi. Ayetin sonunda yer alan [el-mütevekkilû(î)ne] kelimesi Kur’an’da dört kez(107) geçmekte, hepsinde de Yüce Allah’a güvenmek gerektiğiyle ilgili bilgiler vermekte, Yüce Allah’ın O’na güvenenleri sevdiği mesajını içermektedir. İki ayetin sonunda da yer alan bu ifadelerin ilkinde güvenin başlaması, ikincisinde ise devamlı olmasına dikkat çekildiği ifade edilmektedir.(108)

Dipnotlar

• 97-) Hûd 1 1: 27; İbrâhim 1 4: 10; Enb iyâ 21: 3; Mü’minûn 2 3: 24, 33, 34, 47; Ş u‘arâ 26: 154, 186; Yâsîn 3 6: 15; Kamer 5 4: 24; Teğâbun 6 4: 6. 98-) İsrâ 17: 95. 99-) İbrâhim 1 4: 11; Fussilet 41: 6. 100-) Enb iyâ 21: 34; Zümer 3 9: 30.
  • Hûd 11/27 İbrâhîm 14/10 Enbiyâ 21/3 Mü'minûn 23/24 Şu‘arâ 26/154 Yâsîn 36/15 Kamer 54/24 Teğâbun 64/6 İsrâ 17/95 İbrâhîm 14/11 Fussilet 41/6 Enbiyâ 21/34 Zümer 39/30
• 101-) Âl-i İmrân 3: 122, 160; Mâide 5: 11; Tevbe 9: 51; Yûsuf 1 2: 67; İbrâhim 1 4: 11, 12; Zümer 3 9: 38; Mücâdele 5 8: 10; Teğâbun 6 4: 13. 102-) Âl-i İmrân 3: 122, 159, 160; N isâ 4: 81; Mâide 5: 11, 23; A‘râf 7: 89; Enfâl 8: 2, 49, 61; Tevbe 9: 51, 129; Yûnus 1 0: 71, 84, 85; Hûd 1 1: 56, 88, 123; Yûsuf 1 2: 67; Ra‘d 1 3: 30; İbrâhim 1 4: 11, 12; Nahl 1 6: 42, 99; Furkân 2 5: 58; Ş u‘arâ 26: 217; Neml 2 7: 79; ‘Ankebût 2 9: 59; Ahzâb 3 3: 3, 48; Zümer 3 9: 38; Şûrâ 4 2: 10, 36; Mücâdele 5 8: 10; M ümtehine 60: 4; Teğâbun 6 4: 13; Talâk 6 5: 3; Mülk 6 7: 29. 103-) Âl-i İmrân 3: 159; N isâ 4: 81; Enfâl 8: 61; Hûd 1 1: 123; Furkân 2 5: 58; Ş u‘arâ 26: 217; Neml 2 7: 79; Ahzâb 3 3: 3. 104-) N isâ 4: 81, 109, 132, 171; İsrâ 17: 65; Ahzâb 3 3: 3, 48; Müzzemmil 7 3: 9. 105-) En‘âm 6: 102; Hûd 1 1: 12; Yûsuf 1 2: 66; Kasas 2 8: 28; Zümer 3 9: 62. 106-) Âl-i İmrân 3: 173.
  • Âl-i İmrân 3/122 Mâide 5/11 Tevbe 9/51 Yûsuf 12/67 İbrâhîm 14/11 Zümer 39/38 Mücâdele 58/10 Teğâbun 64/13 Âl-i İmrân 3/122 Nisâ 4/81 Mâide 5/11 A‘râf 7/89 Enfâl 8/2 Tevbe 9/51 Yûnus 10/71 Hûd 11/56 Yûsuf 12/67 Ra‘d 13/30 İbrâhîm 14/11 Nahl 16/42 Furkân 25/58 Şu‘arâ 26/217 Neml 27/79 ‘Ankebût 29/59 Ahzâb 33/3 Zümer 39/38 Şûrâ 42/10 Mücâdele 58/10 Mümtehine 60/4 Teğâbun 64/13 Talâk 65/3 Mülk 67/29 Âl-i İmrân 3/159 Nisâ 4/81 Enfâl 8/61 Hûd 11/123 Furkân 25/58 Şu‘arâ 26/217 Neml 27/79 Ahzâb 33/3 Nisâ 4/81 İsrâ 17/65 Ahzâb 33/3 Müzzemmil 73/9 En‘âm 6/102 Hûd 11/12 Yûsuf 12/66 Kasas 28/28 Zümer 39/62 Âl-i İmrân 3/173
• 107-) Âl-i İmrân 3: 159; Yûsuf 1 2: 67; İbrâhim 1 4: 12; Zümer 3 9: 38. 108-) Zemahşeri , age ., II, 523.
  • Âl-i İmrân 3/159 Yûsuf 12/67 İbrâhîm 14/12 Zümer 39/38