İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

Yüce Allah, surenin 42-52. ayetlerinde zalimler ve akıbetleriyle ilgili çeşitli konularda Hz. Peygamber’i ve dolayısıyla müminleri inşa etmekte, nankörlere yönelik nimetlerini hatırlatmakta, tuzaklarının boşa çıkacağını bildirmekte, mahşerdeki yeni yapılanma hakkında malumat vermekte ve vahyin evrensel mesajını beyan etmektedir.

ıı. (43. Ayet): Zâlimlerin Mahşerdeki Korkunç Durumları

مُهْطِع۪ينَ مُقْنِع۪ي رُؤُ۫سِهِمْ لَا يَرْتَدُّ اِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَاَفْـِٔدَتُهُمْ هَوَآءٌ “Kalpleri bomboş olarak bakışlarını kontrol edemez şekilde, (panik içinde), (akılları başlarından gitmiş) başları yukarı dikilmiş bir durumda (davetçiye doğru) seğirtip koşarlar.”

Ayetteki مُهْطِع۪ينَ [mühtı’îne] kelimesi “koşanlar olarak”; مُقْنِع۪ي رُؤُ۫سِهِمْ [muknı‘î ruûsihim] tamlaması “başları yukarı doğru kalkık bir şekilde”; لَا يَرْتَدُّ [lâ yarteddü] fiili “dönmez”; اِلَيْهِمْ [ileyhim] ifadesi “onlara”; طَرْفُهُمْ [tarfuhum] tamlaması “onların bakışları”; وَاَفْـِٔدَتُهُمْ [veef’idetühum] tamlaması “ve onların gönülleri, kalpleri de”; هَوَآءٌ [hevâun] sözcüğü ise “bomboş(tur)” demektir.

Burada zalimlerin mahşerde yaşayacakları azap ortamındaki korkunç durumları gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah bu ayette mahşer şartlarında kâfirlerin korkunç durumlarını ifade etmeye devam etmektedir.

Kamer 54:8’de de zikredildiği gibi, Kur’an’da üç kez geçen مُهْطِع۪ين [mühtı’îne] kelimesi Me‘âric 70:36’da müşriklerin Mekke’de Hz. Peygamber’le alay edişleriyle, diğer iki kullanımı ise mahşerle ilgilidir. Bu kelime hem yorumunu yapmakta olduğumuz İbrâhim 14:43’te, hem de Kamer 54:8’de inkârcıların mahşer sabahı “çaresizlik içinde (davetçiye) koşmak”(328) manasında durumlarını deşifre etmektedir.

Buradaki مُقْنِع۪ي رُؤُ۫سِهِمْ [muknı‘î ruûsihim] ifadesi ise “başlarının yukarı doğru kalkık oluşu”(329) demektir. لَا يَرْتَدُّ اِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ ifadesine gelince bu da “bakışlarının kendilerine dönememesi”, önceki ayetteki ifadeyi açıklar mahiyette “gözlerin donuklaşması, bir noktaya sabitleşmesi”(330) manasında bu halin devamlı olacağı manasını desteklemektedir.

Ayetin sonundaki وَاَفْـِٔدَتُهُمْ هَوَآءٌ cümle ise “kâfirlerin gönüllerinin, kalplerinin ve zihinlerinin her türlü hayırdan bomboş olmasını”,(331) Ebû Ubeyde’ye göre bir anlamda “akıllarının başlarından gitmiş olduğunu”(332) ifade etmektedir. Burada geçen هَوَآء [hevâ’ ] kelimesi maddenin ve kütlelerin işgal etmediği, yer kaplamadığı boşluk demektir. Buradan hareketle, söz konusu kelime kalbin veya zihnin her şeyden boş, gücü ve kuvveti kalmayacak hale gelmesi, aklını yitirmesi, aklın baştan çıkması manasını içermektedir.

Râzî’nin de isabetle belirttiği gibi, ayette bütünüyle kâfirlerin mahşerdeki halleri tasvir edilmekte, başları yukarı kalkık veya başları enseye düşük bir şekilde yuvalarına geri dönemeyen gözlerin ve bomboş yüreklerin sahipleri panik içerisinde sağa sola yalpalayacak veya duruşma çağrısını yapan görevliye doğru seğirteceklerdir. Mahşer gününün dehşeti nedeniyle, kâfirlerin kalplerinin kendilerini saran korku ve hayretin büyüklüğünden dolayı bütün hatıra ve düşüncelerden, başlarına gelen azap ve cezadan dolayı her türlü ümit ve arzudan, dahası onlardaki hüzün ve kederin çokluğu sebebiyle her türlü sevinç ve huzurdan yoksun olmaları bu ifade ile ortaya konulmuş olmaktadır.

Dünyada hakka ve hakikat e karşı burun kıvırıp olabildiğince alaycı davrananlar bunun karşılığını mahşerde göreceklerdir. Hatta Mutaffifûn 83:29-32’de yer aldığı üzere, her gördüklerinde Müslümanlara gülen, kaş göz hareketleri yapıp kafadarlarının yanına döndüklerinde eğlenen, dahası Müslümanların sapık olduğunu iddia edenler bu yaptıklarının hesabını elbette vereceklerdir. Mutaffifûn 83:34-36’da da bu konuda çok önemli bilgiler yer almaktadır.

Dipnotlar

• 328-) Semerkandi , age , II, 257-258; Taberi , age ., XIII, 236-237; Zemahşeri , age ., II, 541. 329-) Semerkandi , age , II, 258; Taberi , age ., XIII, 239; Zemahşeri , age ., II, 541. 330-) Semerkandi , age , II, 258; Taberi , age ., XIII, 239; Zemahşeri , age ., II, 541. 331-) Semerkandi , age , II, 258; Taberi , age ., XIII, 239-240; Zemahşeri , age ., II, 542. 332-) Zemahşeri , age ., II, 542.