İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ıı. (36. Ayet:) Kendisine Tabi Olanlar ve Olmayanlar için Sözleri

رَبِّ اِنَّهُنَّ اَضْلَلْنَ كَث۪يرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَن۪ي فَاِنَّهُ مِنّ۪ي وَمَنْ عَصَان۪ي فَاِنَّكَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ “Rabbim, onlar (putlar) insanlardan birçoğunu saptırdılar. Kim bana uyarsa o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, sen ğafûrsun (çok bağışlayansın); rahîmsin (çok merhamet edensin).”

Ayetteki رَبِّ rabbi hitabı “ey Rabbim”; اِنَّهُنَّ innehünne ifadesi “muhakkak ki onlar”; اَضْلَلْنَ adlalne fiili “saptırdı”; كَث۪يرًا kesîran sözcüğü “çok, pek çoğunu”;مِنَ النَّاسِ mine’n-nâsi kelimesi “insanlardan”; فَمَنْ تَبِعَن۪ي fe men tebi‘anî ifadesi “kim bana tabi olursa, kim bana uyarsa”; فَاِنَّهُ fe innehû ifadesi “muhakkak ki o”; مِنّ۪ي minnî ifadesi “benden(dir)”; وَمَنْ عَصَان۪ي ve men ‘asânî ifadesi “kim de bana isyan ederse”; فَاِنَّكَ fe inneke ifadesi “muhakkak ki sen”; غَفُورٌ ğafûrun kelimesi “çok bağışlayan(sın)”; رَح۪يمٌ rahîmun sözcüğü ise “çok merhametli(sin)” demektir.

Burada Hz. İbrahim’in putlarla ilgili bir değerlendirmesi ve Yüce Allah’a niyazı gündeme getirilmektedir.

1.رَبِّ اِنَّهُنَّ اَضْلَلْنَ كَث۪يرًا مِنَ النَّاسِ “Rabbim, onlar (putlar) insanlardan birçoğunu saptırdılar.” Hz. İbrahim putperestliğe karşı verdiği mücadelede çok önemli bir noktaya temas etmekte ve putların pek çok insanı saptırdığını, sapmalarına sebep olduğunu dile getirmektedir.

Burada putlar eğer “cansız varlıklar” şeklinde kabul edilirse, o zaman pek çok insanın onlar sayesinde saptığı ifade edilmiş olmaktadır. “Seni dünya fitneye düşürdü ve aldattı” ifadesinde de olduğu gibi maksat dolaylı bir anlatımdır.¹⁰⁴⁴ Bu durumda putların saptırması mecaz olur. Bazı âlimler şeytanların bu tür putlara girdiğini ve içlerinden muhataplara seslendiğini ifade etmişlerdir.¹⁰⁴⁵ Bu uzak bir ihtimal olsa da şeytanlaşmış insanların bunu yapmış olabileceği şeklinde yorumlanırsa bu da bir görüş olarak dile getirilebilir.

Eğer saptıranlar putlaştırılmış yani kendilerine tapınılan canlı varlıklar, bir anlamda “insanlar” iseler, o zaman maksat, doğrudan onların diğer insanları saptırdığını beyandır. Putların saptırması putperestlerin ve putperest elebaşların insanları saptırması olarak da anlaşılabilir.

Yûsuf 12:106 gibi çeşitli ayetlerin tefsirinde de belirttiğimiz üzere, Kur’an’da yer alan pek çok ayetten de anlaşıldığına göre, kesîr veya ekser kelimeleriyle ifade edilen “çoğunluk” hakikatin ölçüsü olarak sunulmamakta, pek çok ayette eleştirilmekte ve kınanmaktadır.

2. فَمَنْ تَبِعَن۪ي فَاِنَّهُ مِنّ۪ي وَمَنْ عَصَان۪ي فَاِنَّكَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ “Kim bana uyarsa o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, sen ğafûrsun (çok bağışlayansın); rahîmsin (çok merhamet edensin).” Burada iki hususa dikkat çekilmektedir:

a) فَمَنْ تَبِعَن۪ي فَاِنَّهُ مِنّ۪ي “Kim bana uyarsa o bendendir.” Hz. İbrahim tebliğ ettiği tevhid esaslarını kabul edip kendisine tabi olanların ondan olduğunu beyan etmekte, aynı değerlere sahip olanların birlikte anılmalarının gerekçesini vermektedir. “Bana tabi olan bendendir” demek, “benimle birlikte iman eden, ibadetini ihlaslı bir şekilde yapan ve puta tapmaktan uzak duran kişi benimle birlikte tebliğ ettiğim din üzeredir, benim sünnetimi sünnet edinendir, benim ümmetimdendir” demektir.¹⁰⁴⁶ Hz. İbrahim’e tabi olmak, hanîf yani Yüce Allah’ı birleyen ve müslim yani Allah’a teslimiyet gösteren kişi olmak demektir. Onu bu anlamda takip edenler onunla anılmayı da hak ederler.

Bu noktada Hz. Peygamber’in “Bizi aldatan bizden değildir”¹⁰⁴⁷ hadisinde de aynı mantığın bulunduğunu söylemeliyiz. Bir peygamberden olmak veya olmamak onun tebliğ ettiği değerlere sadık kalmak veya onları reddetmek manasına gelmektedir. Yüce Allah’ın Hz. Nuh’a oğluyla ilgili olarak dediği “O senin ehlinden değildir”¹⁰⁴⁸ ifadesinde de “o senin değerlerine sadık olanlardan ve sana iman edip tabi olanlardan değildi; o senin inanç ailenden değildi” manası söz konusu edilmektedir.

b) وَمَنْ عَصَان۪ي فَاِنَّكَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ “Kim de bana karşı gelirse, sen ğafûrsun (çok bağışlayansın); rahîmsin (çok merhamet edensin).” Hz. İbrahim bu cümlesinde şu noktaya dikkat çekmektedir: “Bana âsi olan, bana itaat etmeyip Allah’ı birlemeyene gelince, artık ona karşı ne yapacağını sen bilirsin. Çünkü sen hatalı olanları çok bağışlayansın ve çok merhametlisin.”

Bir peygamber ümmetinin kurtuluşu ve istikameti için dua edeceğine göre, burada sözü edilen husus Hz. İbrahim’in de ümmetinin inkârcılarının tevbe etmesini istemesidir. Eğer tevbe ederlerse Yüce Allah’ın onları bağışlayacağını ve merhamet göstereceğini bildiğini Yüce Allah’a ifade etmektedir. Böylece muhataplarına da bu konuda çok önemli bir yol göstermekte, Allah’ın rahmetinden ümit kesmemek gerektiğini öğretmektedir.¹⁰⁴⁹

Hz. Nuh’un kavmiyle ilgili yaptığı duada onların tuzaklarının boşa çıkartılmasıyla ilgili bilgideki durum dâhil,¹⁰⁵⁰ bütün peygamberler ümmetlerinin iyiliğini istemişler, onların da hak yolun yolcusu olmalarını arzu etmişlerdi. Ancak her türlü tebliğe ve her türlü çabaya rağmen, inkârda ısrar edip¹⁰⁵¹ peygamberlere ve müminlere düşmanlıktan geri durmayan, onlara hayatı zindan eden, azgınlığa şartlanmış kişilerin helaki de kaçınılmaz bir durum halini alabilmiştir.¹⁰⁵²

Bütün bu anlattıklarımıza ilave olarak Hz. İbrahim’in yolunu izleyen Hz. İsa’nın mahşerde Yüce Allah’a söyleyeceği şu söz de Hz. İsa’nın Hz. İbrahim’in izinden gittiğinin en belirgin delillerdinden birisidir: “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır (dilediğini yaparsın). Eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen izzet ve hikmet sahibisin.”¹⁰⁵³ Bilindiği üzere, peygamberler kendilerini ümmetlerinin kurtuluşuna adayan yiğitlerdir. Onlar birer merhamet abidesi insanlar oldukları için onların dilinde lanet veya gazap nidaları dökülmez.

En‘âm 6:90. ayet gereği önceki peygamberlerin izinden giden Hz. Peygamber de şefkat ve merhametiyle örnek ve önder bir şahsiyettir. Nitekim Yüce Allah’ın dinini tebliğ için gittiği Taif’te hakarete maruz kalmış, yüzü gözü yaralanmış, Uhud’da dişi kırılmış, miğferi parçalanmış, yüzüne batmıştı. Durum böyle olmasına rağmen, kavmi için beddua etmemiş, aksine ellerini kaldırmış ve Yüce Allah’a şöyle yalvarmıştır: “Ey Allah’ım, kavmime hidayet et! Çünkü onlar bilmiyorlar.”¹⁰⁵⁴

Hz. Peygamber ümmetinin kusurlarını affederek, onları incitmeden, şefkat ve merhametle kucaklamış ve ümmetine olan düşkünlüğünü şu ifadeleriyle dile getirmiştir: “Benim sizinle olan misalim, ateş yakan bir adam misali gibidir ki hemen kelebekler o ateşin içine düşmeye başlarlar; adam da bunları ateşe düşmekten alıkor. Ben de ateşten korumak için sizin eteğinizden tutuyorum. Hâlbuki siz elimden kaçıyorsunuz.”¹⁰⁵⁵ Bu ifade onun ümmetine olan merhametini ve şefkatini açıkça ortaya koymaktadır.

Esasında bu rivayet Tevbe 9:128. ayette sözü edilen şu bilgilerin Hz. Peygamber’in dilinden bir benzetmeye konu edinilmesidir. Rivayetin beslendiği kaynak olan ayette şöyle buyrulmaktadır: “Şüphesiz ki size kendinizden öyle bir Elçi gelmiştir ki sıkıntıya uğramanız ona çok ağır gelir. Size çok düşkündür; müminlere karşı elbette raûftur (çok şefkatlidir); rahîmdir (çok merhametlidir).”

Ayrıca yine Hz. Peygamber’in “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz”¹⁰⁵⁶ hadisi, ilahi rahmete ve bağışlanmaya ulaşabilmenin tek yolunun insana ve tüm yaratıklara şefkat ve merhametten geçtiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. İşin sonunda şu hakikati hatırlatarak yorumumuzu bitirelim: Hz. Peygamber “Ben lanet edici olarak gönderilmedim; ancak ve ancak rahmet edici olarak gönderildim”5 buyurarak, peygamberlerin ahlakını bir anlamda özetlemiştir.

Bu noktada hatırlatılmasında yarar gördüğümüz ayetlerden birisi de Câsiye 45:14’tür: “İman edenlere söyle: Allah’ın (ceza) günlerinin geleceğini ummayanları bağışlasınlar. Sonuçta (Allah) her topluma yaptıklarının karşılığını verecektir.” Bu ayette muhataplar eğer mahşeri inkâr edenler iseler, onların bağışlanmayı hak etmesi için tevbe etmeleri maksadıyla duada bulunuyor demektir.

Dipnotlar

• 1044-) Zemahşeri, age., II, 536.
  1045-) Semerkandi, age., II, 256.
• 1046-) Semerkandi, age., II, 256; Taberi, age., XIII, 228.
  1047-) Müslim, Îmân, 164; Ebu Davud, Buyû‘, 50; Tirmizi, Buyû‘, 72; İbn Mace, Ticârât, 36; Darimi, Buyû‘, 10; Ahmed b. Hanbel, II, 50, 242, 417; III, 466; IV, 45.
  1048-) Hûd 11:46.
  • Hûd 11/46
• 1049-) Yûsuf 12:87; Hicr 15:56; Zümer 39:53.
  1050-) Nûh 71:24.
  1051-) Nûh 71:4-9.
  1052-) Nûh 71:25.
  1053-) Mâide 5:118.
  • Yûsuf 12/87 Hicr 15/56 Zümer 39/53 Nûh 71/24 Nûh 71/4 Nûh 71/5 Nûh 71/6 Nûh 71/7 Nûh 71/8 Nûh 71/9 Nûh 71/25 Mâide 5/118
• 1054-) Buhari, Enbiyâ’, 54; Müslim, Cihâd, 105.
  1055-) Buhari, Rikâk, 26; Müslim, Fedâil, 17-19
  1056-) Müslim, Birr ve Sıla, 23. 5 Müslim, Birr, 87.