İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ııı. (3. Ayet): İnkârcıların Yanlışları

اَلَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا اُو۬لٰٓئِكَ ف۪ي ضَلَالٍ بَع۪يدٍ “Onlar dünya hayatını ahirete tercih eder; Allah yolundan alıkoyar ve o (yol)un eğriliğini isterler. İşte onlar uzak bir sapkınlık içindedir.”

Ayet teki اَلَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ [ellezîneyestehıbbûne] ifadesi “onlar sevenler, tercih edenler(dir)”; الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا [el-hayâte’d-dünyâ] tamlaması “dünya hayatını, yakın hayatı”; عَلَى الْاٰخِرَةِ [‘ale’l-âhırati] kelimesi “ahiret e karşılık”; وَيَصُدُّونَ [veyesuddûne] fiili “ve engellerler, engelleyenler”; عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ [‘ansebîlillâhi] tamlaması “Allah’ın yolundan”; وَيَبْغُونَهَا [veyebğûnehâ] fiili “ve onu isterler, edinirler, edinenler”; عِوَجًا [‘ıvecen] kelimesi “eğrilik, eğri”; اُو۬لٰٓئِكَ [ülâike] kelimesi “onlar”; ف۪ي ضَلَالٍ بَع۪يدٍ [fîdalâlin ba‘îdin] tamlaması ise “uzak bir sapkınlık ta(dır)” demektir.

Burada hakikati inkâr edenlerin ne kadar korkunç bir hata içerisinde oldukları gündeme getirilmektedir.

1. اَلَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا “Onlar dünya hayatını ahirete tercih eder; Allah yolundan alıkoyar ve o (yol)un eğriliğini isterler.” Burada inkârın çeşitli boyutları gündeme getirilmektedir.

a) اَلَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ “Onlar dünya hayatını ahirete tercih ederler.” Yüce Allah hakikati inkâr edenlerin bir başka özelliğini dünya hayatını ahirete tercih etmeleri olarak beyan etmektedir. Buradan anlaşılıyor ki, Nahl 16:107’de de geçtiği gibi ayette sözü edilenler “mutlak anlamda inkâr edenler” değil, “ebedî olan ahiret hayatına göre fâni olan dünya hayatını önceleyenler”dir.(43)

Tevbe 9:23’te de benzer bir durum söz konusudur ki orada da imana karşı küfrü önceleyenler, imana karşı küfrü daha çok sevdirmeye çalışanlar dikkate sunulmaktadır. Hidayete karşı körlüğü önceleyenlerin durumu da Fussilet 41:17’de gündeme getirilmektedir. Durum böyle olunca, Yüce Allah’ın mesajlarını sadece inkâr edenlerin değil, onlara gereken önemi ve yeri vermeyenlerin de aynı feci akıbeti yaşayacakları ifade edilmektedir.

b) وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا “Allah yolundan alıkoyarlar ve onun eğriliğini isterler.” Bu ifade inkârcıların yaptığı bir başka yanlışı ortaya koymaktadır. Bu kişiler, insanları Yüce Allah’ın hak yolundan, İslam’ın aydınlığından engellemeye ve çevirmeye çalışıp o yolu eğri büğrü göstermek için uğraşanlardır. Bir hakikatin öğrenilmesini engellemek ne ise, insanları ondan çevirmek de, onun yaşanmasına engel olmak da, onun yanlış öğrenilmesine sebep olmak da aynıdır. Sonuçta Yüce Allah’ın yolundan engelleyenler Hûd 11:18-19’da da ifade edildiği gibi Allah’a iftira edenlerdir.

Yüce Allah A‘râf 7:45’te zalimleri anlatırken onların sıfatları bağlamında şöyle buyurmaktadır: “Onlar (insanları) Allah yolundan alıkoyar ve o yolu eğri gösterirlerdi. Onlar ahiretle ilgili de kâfirdirler.” Yüce Allah bu ayette zalimlerin üç sıfatını hatırlatmaktadır. Ayette üçüncü sırada zikredilen “ahirete karşı kâfirdirler” ifadesi hakkında fazla detay vermeye gerek yok tur. Zira Mekkeli müşriklerin önemli bir bölümü fıtratlarına yazılmış olan ahirete imanı örtmüş, onu yok farz ederek yaşamayı tercih etmişlerdi. Diğer iki özellikleriyle ilgili birkaç hususu hatırlatmalıyız:

İlk olarak bunların “insanları Allah yolundan alıkoydukları” ifade edilmektedir. İnkârcıların ve zalimlerin yaptığı iş, İblis’in yolundan gitmek ve A‘râf 7:30. ayette de belirtildiği gibi kendilerini doğru yolda sanarak şeytanları dost edinmektir. Yüce Allah Zuhruf 43:36-37’de bu tiplerin vahiyden yüz çevirdiklerini, bu yüzden başlarına şeytanın musallat edildiğini, daha sonra kendilerini hidayet üzere sanarak insanları Allah yolundan saptırdıklarını beyan etmektedir.

Görevini böyle algılayıp insanları hak yoldan saptıran bu tiplerin daha tehlikeli olanı ise Allah adına yalan uydurup iftira edenlerdir. Hûd 11:18-19’da belirtildiği gibi, onlar için mahşerde özel bir yargılanma yaşanacak ve mahşerin şahitleri bu kişilerin lanetlenmişler olduğunu beyan ettikten sonra, bunların dünyada insanları Allah yolundan alıkoyup o yolu eğri gösterdikleri ve ahirete karşı da kâfir davrandıkları haber verilmektedir.

Allah adına konuşurken onları dinleyenler kendilerini Allah’ın kitabından konuşuyor gözüyle dinledikleri halde Allah’ın kitabından konuşmayıp söylediklerini sanki Allah’ın sözüymüş gibi satanlar oldukça fazladır. Bu tipler bunu yaparken de Âl-i İmrân 3:78’de dile getirildiği gibi söyledikleri Allah’ın kitabından sanılsın diye dillerini eğip bükenler, karşıdakilerini aldattıklarının belki de farkına varmayarak korkunç bir hata işlemektedirler. Eğer bilerek ve isteyerek bunu yapıyorlarsa bunun hesabı çok ağır olacaktır; değilse de çok büyük bir hata işleniyor demektir.

İşlenen bu korkunç hatanın peşinden bir diğeri gelmekte, Yüce Allah buna da “Allah’ın yolunu eğri göstermek” demektir. İnkârcılar hakikat yolunu eğri göstermek bir yana, onlar genellikle Allah’ın yoluyla ilgilenmezler bile. Burada asıl eğriliği yapanlar, Allah’ın yolunu anlatırken doğru bilgiden beslenmeyenlerdir. Kur’an’da 9 kez geçen عِوَج [‘ıvec] kelimesi 4 yerde(44) mutlak anlamda “eğrilik, yamukluk, tümsek” gibi anlamlara gelirken, 5 yerde(45) “Allah’ın yolunun eğri gösterilmesi” içeriğinde kınanan bir muhtevada gelmektedir.

Yüce Allah’ın insanlığa kurtuluş yolu olarak gönderdiği hakikat yolu demek olan Kur’an, herhangi bir eğrilik ve eksilik taşımamaktadır. Bu gerçeğe rağmen insanlar kendi kanaatlerini veya başkalarının kanaatlerini din diye sunarak pek çok insanın dinden soğumasına, dine mesafeli durmasına, dinden çıkmasına, en azından muhabbetinde zedelenmelere sebep olmaktadırlar. Böyle yanlış ve eğri büğrü din sunumlarıyla karşılaşmamak için, insanlar genellikle dini meseleleri konuşmamayı tercih etmekte, soru sormaktan çekinmekte, eskiden bildiği yanlışlarla yaşamayı yeğlemektedirler.

Bütün bunların sebebi, yanlış din sunumu yapmak, insan kaynaklı görüşleri din diye kavratmak, Rabbimizin [sırât-ı müstakim] diye tanıttığı dosdoğru yolu eğri büğrü göstermektir. Fıtrat dini olan İslam’ı beşer dini gibi göstermeye sebep olan bu tutum ve davranışların sahipleri bu yaptıklarının hesabını Allah’ın huzurunda nasıl vereceklerini iyi düşünmeli, ona göre davranmalıdırlar.

2. اُو۬لٰٓئِكَ ف۪ي ضَلَالٍ بَع۪يدٍ “İşte onlar uzak bir sapkınlık içindedir.” Yüce Allah hakikati inkâr edenlerin, ilahi mesajların üzerini örtüp gizleyenlerin, dünya hayatını ahirete önceleyip tercih edenlerin, insanları Allah yolundan engelleyenlerin ve Allah’ın yolunu eğri büğrü göstermeye çalışanların akıbeti hakkında bilgi vermekte ve bunların büsbütün, onulmaz, derin, haktan çok çok uzak bir sapkınlıkta bulunduklarını haber vermektedir.

Dipnotlar

• 43-) Semerkandi , age ., II, 245.
• 44-) Kehf 1 8: 1; Tâhâ 2 0: 107, 108; Zümer 3 9: 28. 45-) Âl-i İmrân 3: 99; A‘râf 7: 45, 86; Hûd 1 1: 19; İbrâhim 1 4: 3.
  • Kehf 18/1 Tâhâ 20/107 Zümer 39/28 Âl-i İmrân 3/99 A‘râf 7/45 Hûd 11/19 İbrâhîm 14/3