Hûd Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 123 âyetten oluşan, adını 50. âyette geçen هُود hûd kelimesinden alan Hûd sûresi, inişe göre 69, resmî sıralamada ise 11. sûredir.

Hûd sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Yûnus sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de mukatta‘a harfleriyle başlayıp ilahi mesaja dikkat çekilmesi (Yûnus 1-2; Hûd 1-2), kâinat kitabına gönderme yapılması (Yûnus 3-6, ; Hûd 7), müşriklerin Hz. Peygamber’den sıra dışı istekleri ve beklentileri (Yûnus 15-16; Hûd 12), Hz. Nûh’un kıssasına dair içerikler (Yûnus 71-73; Hûd 25-49), Hz. Mûsâ’nın Firavun ve İsrailoğullarıyla ilişkileri (Yûnus 75-93; Hûd 96-99) gibi konular ele alınmaktadır. Bu arada vahyin benzerinin getirilmesi manasında meydan okuyuculuğu da her iki sûrenin ortak konuları arasındadır (Yûnus 38; Hûd 13). Hûd sûresi, mukatta‘a harferiyle başlamakta, Yüce Allah’tan başkasına kulluk edilmemesi için âyetlerin bizzat Yüce Allah tarafından açıklandığı beyan edilmekte, insanların Yüce Allah’a yönelik görevlerine dikkat çekilmektedir. Bu arada kâinat kitabından bir pasaj ile insanoğlunun çeşitli davranış özellikleri üzerinde durulmaktadır.

12. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’in muhataplarının baskısıyla vahiyden uzak tutulma girişimlerinin sonuçsuz kaldığı, sonrasında vahyin 10 sûrelik meydan okuyuşu, dünya hayatının geçiciliği ve aldatıcılığı ile Yüce Allah’a yalan iftira edenlerin en zalimler olduğu bilgisine yer verilmekte, iman edip salih ameller işleyenlerin ise cennet ödülleriyle buluşturulacağı belirtilmektedir.

25-49. âyetlerde, Hz. Nûh’un, 50-60. âyetlerde Hz. Hûd’un, 61-68. âyetlerde Hz. Sâlih’in, 69-76. âyetlerde Hz. İbrâhim’in, 77-83. âyetlerde Hz. Lût’tan, 84-95. âyetlerde Hz. Şuayb’ın, 96-99. âyetlerde ise Hz. Mûsâ’nın kıssalarına yer verilmekte, kıssaların çok önemli ibretlik yanları dikkatlere sunulmaktadır.

100. âyetten itibaren, azgınların mahşerdeki korkunç akıbeti gündeme getirilmekte, cehennemin de cennetin de gökler ve yer devam ettiği sürece devam edeceği bildirilmekte, her ikisi için de Yüce Allah’ın dilemesi durumunda durumun değişebileceği beyan edilmektedir.

112. âyette, başta Hz. Peygamber olmak üzere her müslümanın emredildiği üzere istikamet sahibi olması emri yer almakta, 113. âyette zalimlere zerre kadar bile olsa meyledilmemesi gerektiği, aksi takdirde ateşin kaçınılmaz olacağı ve Yüce Allah’tan başka hiçbir dostun olamayacağı, söz konusu kişilere yardım edilemeyeceği ifade edilmektedir.

114. âyetten itibaren, namaz vakitlerine, helak edilen kavimlerin helak nedenlerine, insanlığın ihtilafa devam ettiklerine, kıssaların anlatılma nedenine ve inkârcılara yönelik azap tehdidine yer verilmekte, son âyette ise Yüce Allah’ın bilgisine, O’na kulluk edip güvenilmesinin zorunlu olduğuna ve kullarının yaptığından habersiz olmadığına değinilmektedir.

Yüce Allah, surenin 61-68. ayetlerinde Hz. Salih’in ve Semûd kavminin kıssasını gündeme getirmekte, diğer surelerde yer alan kısımlara ilave olarak, kıssanın sadece burada geçen birtakım detaylarına dikkat çekmektedir. Hz. Salih ve Semûd kavmi hakkında genel bilgileri Şu‘arâ 2 6:141’de vereceğimiz için burada detaya girmek istemiyoruz.

Bu surede kıssanın ilgili kısmını ele alacak ve yorumlarımızı bu çerçevede yapmaya çalışacağız. Hz. Salih’in kıssasıyla ilgili olarak A‘râf 7:73-79, Hûd 11:61-68, Şu‘arâ 26:141-159, Neml 27:45-53, Kamer 54:23-32, Fecr 89:9 ve Şems 91:11-15 çeşitli açıklamalar yer aldığını belirtmekle yetinelim.

ııı. (63. Ayet): Hz. Salih’in Kavmini Uyarması

قَالَ يَا قَوْمِ اَرَاَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّ۪ي وَاٰتٰين۪ي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُن۪ي مِنَ اللّٰهِ اِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَز۪يدُونَن۪ي غَيْرَ تَخْس۪يرٍ “(Salih onlara) şöyle demişti: Ey kavmim! Bir düşünsenize! Ben Rabbim tarafından apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana kendinden bir rahmet vermiş ise (hâliniz nasıl olacak?) O’na isyan edersem Allah’tan (gelecek azaba karşı) bana kim yardım edebilir ki! (O zaman) siz de kaybımı artırmaktan başka bir şey yapmamış olurdunuz.”

Ayetteki قَالَ [kâle] fiili “demişti ki”; يَا قَوْمِ [yâ kavmi] hitabı “ey benim kavmim”; اَرَاَيْتُمْ [eraeytüm] ifadesi “gördünüz mü, düşündünüz mü”; اِنْ كُنْتُ [inküntü] fiili “eğer (şöyle) isem”; عَلٰى بَيِّنَةٍ [‘alâ beyyinetin] ifadesi “apaçık bir delil üzere”; مِنْ رَبّ۪ي [min rabbî ] ifadesi “benim Rabbimden”; وَاٰتٰين۪ي [ve âtânî] fiili “ve bana verdi (ise)”; مِنْهُ [minhu] ifadesi “O’ndan, O’nun katından”; رَحْمَةً [rahmeten] kelimesi “rahmet”; فَمَنْ يَنْصُرُن۪ي [fe men yensurunî] sorusu “bana kim yardım edebilir ki”; مِنَ اللّٰهِ [minallâhi] ifadesi “Allah’tan (gelecek cezaya karşı)”; اِنْ عَصَيْتُهُ [in ‘asaytühû] ifadesi “eğer O’na isyan edersem”; فَمَا تَز۪يدُونَن۪ي [fe mâ tezîdûnenî] ifadesi “beni arttırma z”; غَيْرَ تَخْس۪يرٍ [ğayra tahsîrin] kelimesi ise “zarar ve ziyandan başka” demektir.

Burada Hz. Salih’in kavmine verdiği cevap ve Yüce Allah’a isyan etmesi durumunda yaşayacağı felaket gündeme getirilmektedir.

1. قَالَ يَا قَوْمِ اَرَاَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّ۪ي وَاٰتٰين۪ي مِنْهُ رَحْمَةً “(Salih onlara) şöyle demişti: Ey kavmim! Bir düşünsenize! Ben Rabbim tarafından apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana kendinden bir rahmet vermiş ise (hâliniz nasıl olacak?)” Bir benzeri de Hûd 11:28’de Hz. Nuh’un sözü olarak zikredilen bu ifadede, Yüce Allah Hz. Salih’in kavminin karşı çıkış cümlelerine nasıl cevaplar verdiğini beyan etmekte, bu çerçevede “dört” hususa dikkat çekmektedir.

a) قَالَ يَا قَوْمِ اَرَاَيْتُمْ اِنْ كُنْتُ عَلٰى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبّ۪ي “(Salih onlara) şöyle demişti: Ey kavmim! Bir düşünsenize! Ben Rabbim tarafından apaçık bir delil üzerinde isem.” Benzeri Hûd 11:28’de Hz. Nuh, Hûd 11:88’de ise Hz. Şuayb’ın ifadesinde yer alan bu cümle Hz. Salih’in dile getirdiği “ilk” prensiptir ki bu bir tebliğ esası içermektedir. Tebliğde her şeyden önce muhataplar dışlanmamalı, onları kendilerinden kabul ederek “ey kavmim, ey arkadaşlarım” gibi sahiplenici ve aidiyet duygusu içeren hitaplar tercih edilmelidir.

Ayette geçen ve asıl anlamı “gördünüz mü?” olan اَرَاَيْتُمْ [eraeytüm] ifadesi bu anlamından ziyade, “hiç düşündünüz mü?”, “ne dersiniz?”, “görmüyor musunuz?”, “düşünsenize” “bana bildirin”(458) gibi mesajlar içermekte ve muhatapların bu durum hakkında kafa yormaları gerektiğini ortaya koymaktadır.

Hz. Salih kavmine hitabında öncelikle kendisinin bir بَيِّنَة [beyyineh] üzerinde olduğunu ifade etmektedir. Hûd 11:17 ve 28’de de geçtiği üzere, ayetteki بَيِّنَة [beyyineh] kelimesi “kesin bilgi, vahiy, apaçık delil, din, açıklama, ilim, marifet, beyan, Hz. Salih’in çağrısının gerçek olduğuna dair bir şahit, mucize” gibi anlamlarda yorumlanmıştır. Buna göre, bir peygamber risalet görevi olarak her neye sahip kılındıysa Hz. Salih’in [beyyineh] kelimesi ile ifade etmek istediği de muhtemelen budur. Hz. Salih Rabbinden bir delil üzere olmasını gündeme getirerek, risalet görevinde kendisini Yüce Allah’ın görevlendirmiş olduğunu da bu vesileyle kavmine hatırlatmış olmaktaydı.

b) وَاٰتٰين۪ي مِنْهُ رَحْمَةً “O bana kendinden bir rahmet vermiş ise (hâliniz nasıl olacak?).” Hûd 11:28. ayette de belirtiğimiz üzere, Hz. Nuh gibi Hz. Salih de kavmine verdiği cevapta kendisinin Rabbinden gelen apaçık bir delile sahip olduğunu gündeme getirdikten sonra, bu defa “ikinci” prensip olarak Yüce Allah’ın kendisine katından bir rahmet vermiş olması durumunu dile getirmektedir.

Ayette geçen رَحْمَةً [rahmeten] kelimesi “rahmet, peygamberlik, başarı, islam, hikmet” şeklinde anlaşılmıştır.(459) Her iki cümlede birlikte verilmek istenen mesaj açıktır. Buna göre Hz. Nuh gibi Hz. Salih de kendi konumunu ortaya koyarak, Yüce Allah tarafından apaçık bir delile sahip kılındığını, beraberinde kendisine bir rahmet yani risalet görevi verildiğini beyan ederek, muhatapların bu noktada düşünmeleri gerektiğini ifade etmiş olmaktadır.

Esasında ayetin başında yer alan اِنْ كُنْتُ [in küntü ] ifadesi her ne kadar şart cümlesi ise de, Hz. Salih kendisine bunların verildiğini böyle bir cümle ile beyan etmiş demektir. Ayetin bu kısmının cevap cümlesinin gizli olduğu ve “eğer durum böyleyse sizin durumunuz ne olacak?” şeklinde bir ifadenin metinde zımnen bulunduğunu söylemek durumundayız.

2. فَمَنْ يَنْصُرُن۪ي مِنَ اللّٰهِ اِنْ عَصَيْتُهُ “O’na isyan edersem Allah’tan (gelecek azaba karşı) bana kim yardım edebilir ki!” Bu cümle şöyle de anlaşılabilir: “O’na asi olursam, beni Allah’tan (O’nun azabından) kim koruyabilir ki!” Hz. Salih’in bu bağlamda dile getirdiği “üçüncü” prensip, “Yüce Allah’a isyan etmesi durumunda O’ndan gelecek cezaya karşı kendisini hiç kimsenin kurtaramayacağı”dır. Bu ifade her ne kadar soru cümlesi şeklinde gelmişse de, maksat böyle bir yardımcının kesinlikle bulunamayacağını beyandır.

Hz. Salih’in bu sözünün bir benzerini Hû d 11:30. ayette ge çtiği gibi Hz. Nuh şu şekilde dile getirmişti: “Ey kavmim! Ben onları kovarsam, beni Allah’tan (onun azabından) kim koruyabilir ki!” Hz. Nuh gibi Hz. Salih de inkârcı kavminin sözlerini ve beklentilerini reddetme gerekçesini beyan etmek üzere, onların dediğini yapmasının çok büyük bir yanlış olacağını düşünerek, Yüce Allah’tan gelecek azaba karşı onu hiç kimsenin koruyamayacağını dile getirmiştir.

İsyan etmesi tebliğden vazgeçmesi demekti. Çünkü onların sözüne itibar etmesi Yüce Allah’a isyan manasına gelmekteydi ve bir peygamberin böyle bir yanlışı yapması akla ziyan bir iş olacaktı. Bu durumda azabın nerede geleceğiyle ilgili olarak ayette herhangi bir açıklık olmasa da, maksadın mahşerle ilgili olduğunu kabülde herhangi bir sorun olmasa gerektir.

3. فَمَا تَز۪يدُونَن۪ي غَيْرَ تَخْس۪يرٍ “(O zaman) siz de kaybımı artırmaktan başka bir şey yapmamış olurdunuz.” Kur’an’da sadece bu ayette geçen تَخْس۪ير [tahsîr] kelimesi “zarar, ziyan, kayıp, yıkım” gibi anlamlar vermektedir. Hz. Salih sözlerinin burasında “dördüncü” unsur olarak kavminin kendisinden olan beklentilerinin aslında derin bir ziyandan başka bir şey olmadığını ortaya koymuştur.

Ayette yer alan مَا [mâ] ve غَيْر [ğayr] kelimelerinin birlikte kullanımı, söz konusu durumda ziyanın artmasından başka bir şeyin olmayacağını göstermektedir. Eğer kavminin sözlerine itibar edip tebliğden vazgeçseydi, bu durum onun ziyanını daha da arttırmaktan başka bir işe yaramayacaktı.

Hz. Salih’in bu ifadesi her ne kadar tarihsel bir gerçeklik olarak dile getirilmiş olsa da, esasında vahyin muhatapları bakımından evrensel bir mahiyet arz etmektedir. Çünkü hak ve hakikatin karşısına dikilen her ne tür istek, algı, olgu vs. şeyler olursa olsun, kişi tavrını ve tercihini tereddütsüz bir şekilde haktan yana belirlemeli, dünyevi vaatlere kanarak Yüce Allah’ın rızasını kazanmaktan uzak bir tercih ve tavır sergilememelidir.

İşte Hz. Salih’in bu ifadesi kıss aların hepsinde de yer aldığı gibi mesajı evrensel boyuta taşıma gayesi doğrultusunda güne ve hayata taşınmalıdır; vahyi ve kıssaları doğru okumanın yolu ve yöntemi bu olmalıdır. Zira bu tür anlatımlarda maksat, hikâye anlatmak ve tarih öğretmek değil, bunlardan hareketle hayatı daha doğru yaşama hususunda bir adım atmak, sağlam ve olumlu bir bilinç kazanabilmektir.

Dipnotlar

• 458-) Zemahşeri , age ., II, 374.
• 459-) Semerkandi , age ., II, 163; Taberi, age ., XII, 63.