Kâfirûn Suresi

Bir adı da “Ihlâs” olan, Mekke’de risâletin ikinci yılında, Mâ‘ûn sûresinin peşinden indirilen, adını ilk âyetindeki “kâfirler” anlamındaki الْكَافِرُون el-kâfirûne kelimesinden alan, 6 âyetten oluşan Kâfirûn sûresi, iniş sırasına göre 18, resmî sıralamada ise 109. sûredir.

Kâfirûn sûresi resmî sıralamada öncesinde bulunan Kevser sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Buna göre Kâfirûn ve Kevser sûrelerinde Hz. Peygamber övgünün konusu edilmekte, ona hakaret edenler yerilmektedir. Ayrıca, Kevser’de Hz. Peygamber’den istenen, “Allah için kulluk etmesi” emri, Kâfirûn sûresinde “Allah’tan başkasına tapmadığı” ifadeleriyle ispatlanmaktadır.

Sûrede mutlak anlamda inkârcılara seslenilmekte, Hz. Peygamber’in onların tapındıkları gibi tapınmadığı ve eskiden de böyle bir durumun yaşanmadığı özellikle vurgulanmaktadır. Kâfirûn sûresi, din özgürlüğü alanında ufuk denebilecek esaslar getiren bir sûredir.

ıı. (2-3. Ayetler):Tevhid İlanı

لَا ٓ اَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلَا ٓ اَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا ٓ اَعْبُدُ “Ben sizin tapmakta olduklarınıza tapmıyorum. Siz de benim tapmakta olduğuma tapmıyorsunuz.”

Buradaki لَا ٓ اَعْبُدُ [lâ a‘büdü] olumsuz fiili “tapmam”; مَا تَعْبُدُونَ [mâta‘büdûne] ifadesi “sizin taptığınıza, taptıklarınıza”; وَلَا ٓ اَنْتُمْ [ve lâ entüm] ifadesi “ve siz de değilsiniz”; عَابِدُونَ [‘âbidûne] kelimesi “kulluk edenler”; مَا ٓ اَعْبُدُ [mâa‘büdü] fiili ise “benim kulluk ettiğime” demektir.

Burada Hz. Peygamber’in müşriklerle aynı tapınma ve kulluk içerisinde olmadığı beyanı gündeme getirilmektedir.

Kullanılan kelimeler aynı olsa da niyetler farklı olduğu için tercümede farklı kelimeler kullandık. Muhataplar “put” ise tercümeyi “tapmak”, “Yüce Allah” ise “kulluk etmek” şeklinde vermeyi tercih ediyoruz. Bu ayetlerdeki ifadeler, “Allah’tan başkasına tapmamak” şeklindeki tevhid il anını oluşturmaktadır. İlk cümlede Hz. Peygamber’in kararlılığı ortaya konulmaktayken, ikincide karşı tarafın tutumu dile getirilmiş olmaktadır.

1. Yûnus 10:104’te de ifade edildiği gibi, Hz. Peygamber müşriklerin taptığı varlıklara tapmamakta olduğunu ve ileride de tapmama kararlılığını ilan etmektedir. Bu ifade, En‘âm 6:56’da şu şekilde ortaya konulmaktadır:

“De ki, Allah’ın peşi sıra tapındığınız varlıklara tapınmak bana yasaklanmıştır. De ki, ben sizin hevanıza (arzularınıza) uymam; aksi takdirde sapmış ve hidayete erenlerden olmamış olurum.” Yüce Allah, bu ayette Hz. Peygamber’in peygamberlikle görevlendirildiği dönemi ortaya koymakta ve onun puta tapmamakta olduğu gerçeğini ayetleştirerek herkese bildirmektedir.

2. Öte yandan, yine bu ayetten anladığımıza göre Hz. Peygamber’in karşısına dikilenlerin tapındığı putlar, bir anlamda Necm 53:19-23’te isimleri sayılan ve insanların kendi isimlendirmelerinin sonucu ilah olarak tayin ettikleri varlıklardı.(1) Yüce Allah, En‘âm 6:56’da bu putlara “insanların hevası, arzusu” adını vermektedir. Böylece kendisine kulluk edilmeye layık kudretin sadece Yüce Allah olduğunu, insanların ilah veya aracı olarak herhangi bir üstün güç belirleyemeyeceklerini beyan etmiş olmaktadır.

3. Hz. Peygamber’in risalet döneminde puta tapmadığı gerçeğini ifade eden diğer bir ayet de Mü’min 40:66’dır: “De ki, (hele hele) bana Rabbimden apaçık deliller gelince, sizin Allah’ın peşi sıra taptığınız varlıklara tapmam bana (haliyle) yasaklandı; ‘âlemlerin Rabbine teslim olmam’ bana emredilmiştir.”

Bu ayete göre, Hz. Peygamber’in puta tapıcılıkla ilişkilendirilebilecek hiçbir uygulaması olmamıştı. O, hayatında tevhide odaklanmış ve âlemlerin Rabbi Yüce Allah’a teslim olmaktan başka hiçbir davranış ve düşüncenin içine girmemiştir. Kâfirûn 109:2 ve 3. ayetlerdeki لَا [lâ] edatı bu anlamı zorunlu kılmaktadır. Hz. Peygamber’in peygamberlikten önceki hayatı hakkındaki bilgiyi 4. ayette izah etmeye çalışacağız.

4. Sonraki ayetlerde de kullanıldığı gibi, Kâfirûn 109:2 ve 3. ayetlerde dikkat çeken diğer bir husus da, hem putlar için hem de Yüce Allah için aynı edatın kullanılmasıdır. Ayetlerdeki مَا [mâ] edatı, tapınılan varlıkları nitelendirirse söz konusu durum meydana gelmektedir. Bu durumda edat [ellezî] anlamına gelir ve tapınılan varlıkların bizzat kendileri değil, onlara nispet edilen “güç, üstün güç” kastediliyor demektir.

Şems 91:5-7 ve Leyl 92:3’teki [mâ] edatları da böyle bir konumda bulunmaktadır. Eğer Kâfirûn 2, 3, 4 ve 5. ayetlerdeki [mâ] edatını [kemâ] anlamına alırsak, bu durumda sakınca ortadan kalkmakta, ayetlerin anlamı “benim kulluk ettiğim şekilde” ve “sizin tapındığınız gibi” halini almaktadır.(2)

5. Yüce Allah bu iki ayette ve devam eden diğer ayetlerde Hz. Peygamber örneğiyle bütün tevhid taraftarlarına şu mesajı vermektedir: Tevhid en büyük samimiyet göstergesidir; herhangi bir şeyle ve herhangi bir varlığın hatırına onu zedelememek gerekir. Aksi takdirde, yapılanlar insanların hevası veya arzusu olarak nitelendirilmekte, şirk adını almakta ve ilahi rızaya aykırılık oluşturmaktadır.

Dipnotlar

• 1-) Benzer bir ayet için bk. Yûsuf 12 : 40.
  • Yûsuf 12/40
• 2-) Benzer değerlendirmeler için bk. Razi, age ., XXXII, 145-146.