Yûnus Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 109 âyetten oluşan, adını 98. âyette geçen يُونُس yûnus kelimesinden alan Yûnus sûresi, inişe göre 70, resmî sıralamada ise 10. sûredir.

Yûnus sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Medenî sûrelerden olan Tevbe sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de Yüce Allah’a çocuk isnadı kınanmaktadır (Tevbe 30-31; Yûnus 68). Ayrıca Hz. Peygamber’in risalet öğretileri bağlamında da ortak mesajlar söz konusudur (Tevbe 32-33; Yûnus 108-109). Bu arada müminlere cennet vaadi ile inkârcılara cehennem tehditleri de her iki sûrede ele alınan konular arasındadır (Tevbe 68, 72; Yûnus 26, 27). Tevbe 128’de Hz. Peygamber’in kendi içlerinden bir peygamber olarak gönderilmesi mesajı ile Yûnus 2’de yer alan “içlerinden birisine vahyetmemiz” ifadesi de iki sûrenin anlam ve konu ilişkisini ortaya koyan örneklerdendir.

Yûnus sûresi, mukatta‘a harferiyle başlamakta, vahyin hikmetli yapısı ve Hz. Peygamber’in risaletiyle devam etmekte, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları hatırlatılmakta, âhirete inanmamanın korkunç akıbeti ve cennetliklerin ödülleri gündeme getirilmekte, insanoğlunun aceleciliğinin sıkıntı olduğu, bunu nankörlüğe dönüştürmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

13. âyetten itibaren, geçmiş nesillerin helak edilme nedenleri, müşriklerin Hz. Peygamber’den istediği bazı saçma şeyler ve kendilerine verilen cevaplar ile putperestlerin çelişkili ve anlamsız düşünceleri ele alınıp cevaplandırılmakta, Yüce Allah’ın insanoğluna ikramları, dünya hayatının geçiciliği, dâr-ı selâma davet, isteyenin dosdoğru yola iletileceği ve mahşerde yaşanacaklar ele alınmaktadır.

31. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın kudretine göndermeler, zannın felaket oluşu, vahyin tek gerçek oluşu, meydan okuyuculuğu, insanların inanç ve davranış bakımından farklılıklar oluşturduğu, müşriklerin mahşerle ilgili alay cümleleri, Hz. Peygamber’in risaletle ilgili duruşu, vahyin müminler için şifa ve rahmet oluşu ile dini hayata dair beşer görüşlerinin felaket oluşturacağı dile getirilmektedir. 61. âyetten itibaren, yapılanların bir bir kaydedildiği, Yüce Allah’ın dostlarına korku ve hüzün olmayacağı, dünyada ve âhirette kendilerinin müjdeye layık olduğu, müşriklerin Allah’a çocuk isnadının yanlışlığı ve mahşerde yaşayacakları korkunç akıbete dikkat çekilmektedir.

71. âyetten itibaren, Hz. Nûh ve Hz. Mûsâ kıssalarına yer verilmekte, özellikle İsrailoğullarının Hz. Mûsâ’ya karşı olumsuz tavırları ile Firavun’un boğulma anındaki tevbesinin kabul edilmeyişi konuları gündeme getirilmekte, Hz. Peygamber’in vahye güvenmesi ve ona sarılması emredilmekte, hiçbir şekilde şüpheye düşmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

98. âyette sûreye de adını veren Hz. Yûnus’un tevbe eden kavminden söz edilmekte, ardından aklını kullanmayanların üzerine Yüce Allah’ın pislik yağdıracağı bildirilmekte, iman edenlerin bütün benliğini Yüce Allah’a teslim etmeleri gerektiği bildirilmektedir.

Sûrenin sonunda ise Hz. Peygamber’e moral verilmekte, insanlara hak ve hakikatin vahiy ile öğretildiği bildirilmekte, hidayet ve dalaletin şahsiliğine dikkat çekilerek vahye sarılmanın zorunluluğu üzerinde durulmaktadır.

Yüce Allah, surenin 57-70. ayetlerinde vahyin özelliklerini, insanların nelerle övünmesi gerektiğini beyan etmekte, olumsuz insanların dindeki aşırılıklarını deşifre etmekte, kendi bilgisinin erişilmezliğini vurgulamakta, dostlarını ve hükümranlığını ifade etmekte, zatına çocuk isnadının korkunç bir iftira ol duğunu dile getirmektedir.

ııı. (59. Ayet): Helal ve Haram Kılmanın Akıbeti

قُلْ اَرَاَيْتُمْ مَآ اَنْزَلَ اللّٰهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آٰللّٰهُ اَذِنَ لَكُمْ اَمْ عَلَى اللّٰهِ تَفْتَرُونَ “De ki: ‘Allah’ın size indirdiği rızıktan (bir kısmını) helal, (bir kısmını da) haram kıldığınızı gördünüz mü?’ De ki: Allah mı size izin verdi, yoksa Allah’a iftira mı ediyorsunuz?”

Ayetteki قُلْ [kul] emri “de ki”; اَرَاَيْتُمْ [eraeytüm] fiili “gördünüz mü, düşündünüz mü, düşünsenize”; مَآ اَنْزَلَ [mâ enzele ifadesi “]indirdiği şeyleri”; اللّٰهُ [ allâhu] kelimesi “Allah’ın”; لَكُمْ [leküm] ifade si “sizin için”; مِنْ رِزْقٍ [min rizkın] ifadesi “rızık türünden”; فَجَعَلْتُمْ [fece‘altüm] fiili “siz (ise) kıldınız, yaptınız”; مِنْهُ [minhu] ifadesi “ondan”; حَرَامًا [harâmen kelimesi “haram(lar)”; وَحَلَالًاve halâlen] ifadesi “ve helal(ler)”; قُلْ [kul] emri “de ki”; آٰللّٰهُ [âllâhu] sorusu “Allah mı?”; اَذِنَ [ezine] fiili “izin verdi”; لَكُمْ [leküm] ifadesi “size”; اَمْ [em] edatı “yoksa”; عَلَى اللّٰهِ [‘alâllâhi] ifadesi “Allah’a”; تَفْتَرُونَ [tefterûne] fiili “iftira (mı) ediyorsunuz” demektir.

Burada Yüce Allah’ın müşriklerin helal ve haram kılmadaki yanlış tutumları gündeme getirilmektedir.

Bu ayetin önceki ayetlerle anlam ilişkisi bağlamında Râzî şunları belirtmiştir:

“Bu sözün zikredilmesinin maksadı, nübüvvetin ispatı hususunda üçüncü yolun zikredilmiş olmasıdır ki, bunun izahı şudur: Hz. Peygamber inkârcılara ‘Sizler, bazı şeylerin helal, bazı şeylerin haram olduğunu söylüyorsunuz. Şu halde, bu hükmü, siz ya Allah’a iftira ederek söylüyorsunuz yahut da Allah'ın hükmünün öyle olduğunu biliyorsunuz’ demiştir. Oysa birincisi ittifakla batıl olan bir yoldur; geriye sadece ikincisi kalmıştır. Yüce Allah’ın insanlara herhangi bir vasıta olmaksızın hitâb etmediği malumdur.”

“Bu batıl olunca, bu hükümlerin size, Allah'ın gönderdiği bir resulün sözüyle ulaşmış olduğu sabit olur. Sözün neticesi şudur: Hepsinin madd i sıfatlar ve menfaatlerde müşterek oldukları halde, onların bazı şeylerin helal, bazılarının da haram olduğuna hükmetmeleri, sizin, nübüvvet ve risaletin doğruluğunu itiraf etmenize delalet eder. Durum böyle olunca, daha nasıl oluyor da nübüvveti ve risaleti inkâr etmek hususunda bu kadar ileri gidebiliyorsunuz?”

“Hz. Peygamber, kendisinin nübüvvetinin doğruluğuna dair pek çok delil getirip, onların o nübüvveti inkâr hususundaki soru ve şüphelerinin fasit olduğunu beyan edince, buna onların, şeriatları ve hükümleri hususundaki yollarının da bozuk olduğunu beyan etmeyi ilâve etmiş ve doğruluğuna ne akıl ne de nakil delalet etmediği halde, birtakım şeylerin helal, birtakım şeylerin de haram kılınmasının batıl bir yol ve fasit bir metod olduğunu da beyan etmiştir ki bundan maksat, inkârcıların, dinleri ve hükümleri hususundaki metod ve görüşlerini iptâl etmek ve onların, bu hususta herhangi bir şekilde asla hak üzere olmadıklarını beyan etmektir.”(410)

Esasında söylenmek istenen şudur: Müşriklerin bir taraftan Hz. Peygamber’in Risâlet’ini reddederken diğer taraftan bazı şeyleri ilahi bildirim olmaksızın bizzat kendilerinin haram veya helal olarak nitelendirmeleri mantıksızdır. Dinde helal veya haram kılma yetkisi sadece Yüce Allah’ındır. Nelerin haram veya helal olduğu ise Yüce Allah’ın vahyetmesiyle bilinir ki ilahi vahye muhatap olanlar da risaletle görevlendirilmiş peygamberlerdir. Peygamberleri inkâr edenlerin helal veya haram kılma yetkisinin bulunmadığı bu şekilde beyan edilmiş olmaktadır.

1. قُلْ اَرَاَيْتُمْ مَآ اَنْزَلَ اللّٰهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا “De ki: Allah’ın size indirdiği rızıktan (bir kısmını) helal, (bir kısmını da) haram kıldığınızı gördünüz mü?” Yüce Allah müşriklerin nankörlüklerine dikkat çekmekte ve onlar için indirdiği sayısız nimet ve rızıkları düşünmeleri gerektiğini beyan etmektedir.

Ayette geçen اَرَاَيْتُمْ [eraeytüm] ifadesi “gördünüz mü?” manasına gelmekte, ancak mesaj olarak “gördüğünüz gibi”, “hiç düşündünüz mü?”, “baksanıza, düşünsenize” gibi anlamları içermektedir. Bu arada ayetteki رِزْق [rızk] kelimesinin مِنْ [min] edatıyla birlikte kullanımı rızık olarak verilen her şeyi içermekte, اَنْزَلَ اللّٰهُ [enzelâllâhu] ifadesi de rızıkların tamamını Yüce Allah’ın indirip ikram ettiğini göstermektedir. Bu fiilin bu anlamdaki benzerleri A‘râf 7:26, Zümer 39:6 ve Hadîd 57:25’te de geçmekte ve “yaratmak, icad etmek” manasına gelmektedir.(411)

İnkârcı müşriklerin en kötü tutumlarından birisi de risalete inanmamalarına rağmen sadece risalet aracılığıyla bilinebilecek bir alana müdahale etmeleri ve kendi kafalarına göre bazı nimetleri haram, bazılarını da helal kılmalarıdır. Oysa nelerin helal veya haram olduğunu belirleme, yani dinde haram kılma yetkisi sadece ve sadece Yüce Allah’a aittir.(412)

Konuyla ilgili olarak A‘râf 7:32-33’te şu bilgiler yer almaktadır: “De ki: Allah’ın kulları için çıkarttığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmış ki! De ki: Onlar, kıyamet günü/ ahirette sadece kendilerine ait olmanın yanında dünya hayatında (sadece inançsızların değil) müminlerin de istifadesine sunulmuştur. İşte gerçeğin farkında olan bir topluluk için ayetleri böyle açıklıyoruz. De ki: Rabbim ancak açık ve gizli kötülükleri, günahı, haksız yere azgınlık yapmayı, hakkında hiçbir delil indirmediği herhangi bir şeyi Allah’a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.”

Bu arada Mekkeli müşriklerin kendi kafalarına göre haramlar belirlemeleri En‘âm 6:138-139’da şiddetli bir şekilde kınanmaktadır:

“Onlar saçma düşüncelerine göre dediler ki: Bu (ilahlar için ayrılan) hayvanlarla ekinler haramdır. Bunları bizim dilediğimizden başkası yiyemez. Bunlar da binilmesi yasaklanmış hayvanlardır.’ Birtakım hayvanlar da vardır ki, (Allah böyle emrediyor diye) O’na iftira ederek üzerlerine Allah’ın adını anmazlar. Yapmakta oldukları iftiraları yüzünden Allah onları cezalandıracaktır. Dediler ki: ‘Şu hayvanların karınlarında olanlar yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır. Şâyet (yavru) ölü doğarsa, o zaman (kadın erkek) hepsi onda ortaktır.’ Allah bu değerlendirmelerinin cezasını verecektir. Şüphesiz ki O hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

Bu ayetlere ilave olarak birkaç ayet sonra, yani En‘âm 6:142-146’da daha şiddetli ifadeler şu şekilde yer almaktadır:

“Hayvanlardan yük taşıyanı ve tüyünden döşek yapılanları yaratan O’dur. Allah’ın size verdiği rızıktan yeyin, şeytanın ardına düşmeyin; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. (Dişi ve erkek olarak) sekiz eş yarattı: Koyundan iki, keçiden iki... De ki: O, bunların erkeklerini mi, dişilerini mi, yoksa bu iki dişinin rahimlerinde bulunan yavruları mı haram etti? Eğer doğru iseniz bana ilimle söyleyin. Deveden de iki, sığırdan da iki (yarattı.) De ki: O bunların erkeklerini mi, dişilerini mi, yoksa bu iki dişinin rahimlerinde bulunan yavruları mı haram kıldı? Yoksa Allah’ın size böyle vasiyet ettiğine şahit mi oldunuz? Bilgisizce insanları saptırmak için Allah’a karşı yalan uydurandan kim daha zalimdir! Şüphesiz Allah o zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.”

Bu konuda Hz. Peygamber’in bile sadece ve sadece kendisine vahyedilenlerdeki hükümleri tebliğ ettiği, vahyin dışında helal ve haram kılmadığı açık bir şekilde En‘âm 6:145’te şu şekilde beyan edilmektedir: “De ki: Bana vahyolunanda, leş veya akıtılmış kan yahut domuz eti -ki pisliğin kendisidir- ya da günah işlenerek Allah’tan başkası adına kesilmiş bir hayvandan başka, yiyecek kimseye haram kılınmış birşey bulamıyorum.

Başkasına zarar vermemek ve sınırı aşmamak üzere kim (bunlardan) yemek zorunda kalırsa bilsin ki Rabbin bağışlayan ve esirgeyendir.” Dinde helal ve haram konusu en ciddi konulardan birisi olduğu için, Yüce Allah bu alana hiç kimseyi katmamakta, helal kıldıklarının helal, haram kıldıklarının da haram olarak benimsenip uygulanması gerektiğini beyan etmektedir.

Bazı müfessirlerimiz yorumunu yapmakta olduğumuz ayette konusu geçen helal ve haram kılınan şeylerin neler olduğu hususunda çeşitli kanaatler ileri sürmüşlerdir. Buna göre maksadın tarım ürünleri, hayvanlar, Mâide 5:103’te zikredilen [bahîra], [sâibe], [vasîle], [hâm] gibi develer(413) olduğunu belirtmişlerdir.(414)

Ayette herhangi bir özel isme yer verilmediği için maksadın özel bazı şeyler olduğunu söylemek durumunda değiliz. Bu konuda En‘âm 6:136-144’te verilen bilgilerle Mâide 5:103’tekileri bir tefsir olarak zikretmiş olmakla yetinmek istiyoruz.

2. قُلْ آٰللّٰهُ اَذِنَ لَكُمْ اَمْ عَلَى اللّٰهِ تَفْتَرُونَ “De ki: Allah mı size izin verdi, yoksa Allah’a iftira mı ediyorsunuz?” Yüce Allah Hz. Peygamber aracılığıyla kendi kafalarına göre helal ve haram belirleyen müşriklere bunun gerekçesini sordurmakta ve “size Allah mı izin verdi yoksa Allah’a iftira mı ediyorsunuz?” buyurarak bu işlemin korkunç sonuçlarına dikkat çekmek istemektedir.

Bu konuda önceki cümlenin tefsirinde aktardığımız En‘âm 6:144’te şu bilgiler yer almaktadır: “Yoksa Allah’ın size böyle vasiyet ettiğine şahit mi oldunuz?” Bu ifade müşriklerin böyle bir yetkisinin bulunmadığını açıkça göstermek te ve kınandıklarını dolaylı olarak bildirmektedir. Aynı ayetin sonunda böyle bir işlem yapanların ne kadar yanlış bir iş yaptığı da şu şekilde beyan edilmektedir: “Bilgisizce insanları saptırmak için Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalimi kim olabilir ki! Şüphesiz Allah o zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.”

Demek ki Yüce Allah’ın söylemediğini söylemek, vermediği bir izni vermiş gibi sunmak O’na karşı bir iftiradır ve bunu yapanlar en zalimler olduğu gibi, bunlar zalim kalmaya kararlı bir topluluk oldukları için Yüce Allah onlara artık hidayet etmeyeceğini ilan etmektedir.

Dinde helal veya haram kılmanın vahiy kaynaklı bir desteği olmamasına, yani Yüce Allah böyle bir yetkiyi hiç kimseye vermemiş olmasına rağmen, kişiler kendi kafalarına göre böyle bir işe kalkışırlarsa onlarla ilgili olarak Nahl 16:116-117’de şöyle bir tehdit söz konusu edilmektedir: “Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak ‘Bu helaldir, şu da haramdır’ demeyin; çünkü Allah’a karşı yalan uydurmuş oluyorsunuz. Kuşkusuz Allah’a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler. (Kazandıkları) pek az bir menfaattir. Hâlbuki onlar için elem verici bir azap vardır.”

Konu bu kadar açıklıkla ortaya konulmuş olmasına rağmen hâlâ daha bazı insanlarda böyle bir yetki görmek anlaşılabilir bir şey değildir. Özellikle din adına konuşan veya yazılı ya da sözlü bilgi aktarımında bulunanların Yüce Allah’ın söylemediğini söylemiş gibi sunmaları veya söylediğini söylememiş gibi gizlemeleri ya da hakikati çarpıtarak onu tanınmaz hele getirmeleri savunulur bir şey değildir. Böyle bir işe kalkışanlar En‘âm 6:93 ve Nahl 16:56’da sözü edilen korkunç akıbete doğru gittiklerini çok iyi bilmelidirler.

A‘râf 7:157 ve Tevbe 9:29’da Hz. Peygamber’e nispet edilen “haram kılmak” fiili, onun [rasûl] olarak Yüce Allah’ın vahiy ile kendisine bildirdiklerini insanlara iletmesidir; yani bu vahye konu olan bildirimlerdir. Sanıldığı gibi Hz. Peygamber vahyin bildirdiklerinin dışında -hâşâ- alternatif bir bilgi ortaya koymadığı gibi vahyin eksikliğini tamamlamak gibi bir işlev de de bulunmamıştır.

Aksi takdirde Tahrîm 66:1-2’de kendisine yönelik “Ey Nebî! Neden sana Allah’ın helal kıldığını eşlerinin rızasını göze t e rek haram kılıyorsun? Allah bağışlayandır; merhamet edendir. Allah (bu tür) yeminlerinizi bozmanızı farz kılmıştır” buyruğu anlamını yitirmiş olacaktır. Konuyla ilgili Hâkka 69:44-47’deki bilgiler ise böyle bir işlemi Hz. Peygamber’in yapmadığını, yapması durumunda korkunç bir şekilde cezalandırılmış olacağını gündeme getirmektedir.

Mesele Hz. Peygamber için bile böyle olduğuna göre, peygamber olmayan, vahiy almayan ve yaptığı hatalar vahiy meleği tarafından düzeltilemeyecek kişilerin bu tür çıkışlar yapması, sözler söylemesi, yazılar yazıp konuşmalar yapması anlaşılabilir bir durum değildir. Din adına konuşma yapanlar veya hüküm verenler Hûd 11:18-19’daki şu bilgiye mutlak surette kulak vermelidirler:

“Kim Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim olabilir ki! Onlar (kıyamet gününde) Rablerine arz edilecekler, (mahşerin) şahitleri de ‘İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir’ diyecekler. Bilin ki Allah’ın laneti zalimlerin üzerinedir! (Çünkü) onlar, (insanları) Allah’ın yolundan alıkoyan ve onu eğri göstermek isteyenlerdir. Ahireti inkâr edenler de onlardır.” Konunun belli boyutlarını daha sonra ele alacağımız Hûd 11:18’de vereceğimiz için burada ayrıntıya girmek istemiyoruz.

Mekkeli müşriklerin bu ve benzer konularda bir çirkinlik ortaya koyduklarında neler söyledikleri ve Yüce Allah’ın onlara nasıl cevap verdiği ise A‘râf 7:28-30’da şöyle haber verilmektedir: “Bu tür insanlar bir kötülük yaptıkları zaman ‘Babalarımızı bu yolda bulduk. Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah kötülüğü emretmez. Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?’ De ki: Rabbim adaleti emretmiştir. Her secde zamanı ve mekânında yüzlerinizi O’na çevirin ve dini yalnız Allah’a has kılarak O’na yalvarın. Başlangıçta nasıl sizi yaratan O idiyse, bir kısım insanlar hidayete ermiş, bir kısmı da sapıklığı hak etmiş olarak (yine O’na) döneceksiniz. Sapıklığı tercih edenler Allah’ı bırakıp şeytanları kendilerine dost edinen ve böyle iken kendilerinin doğru yolda olduğunu sananlardır.”

Tek başına bu ayet bile hükümlerle ilgili herhangi bir şey sorulduğunda hemen cevaptan kaçınmanın ve ihtiyatlı davranmanın gerekliliğini göstermek için yeterlidir. Hiç kimse çok kesin bilip çok kesin olarak ikna olmadan “bu caizdir veya caiz değildir” dememelidir. Herhangi bir konuda kesin bilgisi olmayanlar Yüce Allah’a karşı sorumluluğunu bilmeli ve susmalıdır. Aksi takdirde Allah’a iftira etmiş olacağını unutmamalıdır.(415)

Dipnotlar

• 410-) Razi, age ., XVII, 119-120.
• 411-) Razi, age ., XVII, 120.
• 412-) Mâide 5 : 87-88.
  • Mâide 5/87
• 413-) Mâide 5 : 103. 414-) Semerkandi , age ., II, 125; Taberi, age ., XI, 127; Razi, age ., XVII, 120.
  • Mâide 5/103
• 415-) Zemahşeri , age ., II, 341.